قازاقستان ەت ەكسپورتىندا نەگە ارتتا قالدى

ىشكى نارىقتاعى باعانىڭ ءوسۋىن تەجەۋ جانە حالىقتى ءىرى قارا ەتىمەن جەتكىلىكتى كولەمدە قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋعا ۋاقىتشا شەكتەۋ ەنگىزىلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار كۆوتا ءىرى ادال وندىرۋشىلەرگە قولدانىستاعى كەلىسىمشارتتار بويىنشا جەتكىزىلىمدەردى ساقتاۋعا جانە سىرتقى ساتۋ نارىقتارىن ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءتيىستى بۇيرىق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان قابىلدانادى.

1991 جىلدان باستاپ قازاقستان ۇكىمەتى اوك دامىتۋ جانە قالىپتى دامىعان ەت ءوندىرىسىن قۇرۋ بويىنشا 6 باعدارلاما قابىلدادى. الايدا باعدارلامالاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ ناتيجەسىن ەل تولىققاندى سەزە المادى.   

الماتىدا جۇمىس ىستەگەن قازاقستان ۇكىمەتى اۋىلدى قولداۋ جونىندەگى العاشقى جۇيەلى شارالاردى 1996 جىلى قابىلدادى. 

اوك ۇلكەن باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستاندا 2027 جىلعا دەيىن ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ سالالىق باعدارلاماسى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ماقساتى ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنىكتى: قازاقستاندىقتاردى ەتتىڭ بارلىق تۇرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, سودان كەيىن ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ارتتىرۋ.

ول ءۇشىن ءىرى قارا مال باسىن (ىقم) 7 ملن-نان 15 ملن-عا دەيىن, قويلار سانىن 18 ملن-نان 30 ملن-عا دەيىن, شوشقالار سانىن 1,2 ملن-عا دەيىن ۇلعايتۋ قاجەت بولدى. 10 جىلدان كەيىن وتباسىلىق فەرمالار سانى 100 مىڭعا دەيىن جەتۋى, ولاردا 600 مىڭ جۇمىسشى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەدى.

سالا جىلىنا 1,1 ملن توننا ەت وندىرۋگە ءتيىس بولاتىن. ال ەكسپورتقا جىلىنا 2,4 ملرد دوللارعا ءونىم جىبەرىلەدى.

بۇل رەتتە بارلىق باعدارلامانىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى بورداقىلاۋ الاڭدارى بولدى. ياعني, مالدى جايۋعا جىبەرمەي, وسىرىلگەن ازىقپەن ازىقتاندىرۋ كەرەك.

«سىباعا» «قۇلان» جانە «التىن اسىق» كىشى باعدارلامالارى ىقم, جىلقى جانە قوي شارۋاشىلىعىنداعى اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس ەدى.

ايتپاقشى, باعدارلاما ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سوندىقتان ناتيجەسىز دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە.

تاعى دا ەت ءپاتريوتيزمى العا شىقتى

2024 جىلدىڭ كوكتەمىندە اشم 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان «قۋاتتى اوك» جاڭا ۇلتتىق جوباسىن ۇسىندى. باستى ماقساتى - 2028 جىلى اۋىلدىڭ جالپى ءونىم كولەمىن ەكى ەسەگە, 17 ترلن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالدى.  

• ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا 2024 – 2028 جىلدار كەزەڭىندە 15 722 947 273 مىڭ تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە:
• رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن –9 433 503 691 مىڭ تەڭگە;
• جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن –2 464 443 581 مىڭ تەڭگە;
• بيۋدجەتتەن تىس قاراجات –3 825 000 000 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى.
• بۇدان قايتاتىن قاراجات كولەمى 10 460 000 000 تەڭگەنى نەمەسە جالپى قارجىلاندىرۋدىڭ 67%-ىن قۇراماق.

2025 جىلعى 9 قىركۇيەكتە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا باعىتتالعان جۇيەلى شارالار كەشەنىن تانىستىردى. باستى نازار - مال شارۋاشىلىعىن تۇراقتى دامىتۋ, اگرارلىق سالانى تسيفرلاندىرۋ, عىلىمدى قولداۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن ءادىل ءبولۋ.

مينيسترلىكتىڭ بولجامى بويىنشا, بۇل قۇرالداردى ىسكە اسىرۋ 2030 جىلعا قاراي ءىرى قارا مال باسىن 12 ملن-عا دەيىن, ال ۇساق مال باسىن 30 ملن-عا دەيىن جەتكىزۋگە, ىشكى نارىقتى قانىقتىرۋعا جانە ەت ەكسپورتىن ەكى ەسەگە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

اعىمداعى اپتادا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەت ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋىن «وبەكتيۆتى ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلارمەن - كوممۋنالدىق قىزمەتتەر, ەنەرگيا رەسۋرستارى, جەم-ءشوپ جانە ججم قىمباتتاۋىمەن, سونداي-اق جوعارى ەكسپورتتىق سۇرانىسپەن» ءتۇسىندىردى. وسىدان ءسال بۇرىن ساۋدا ءمينيسترى ەت باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىن برازيليا مەن ارگەنتيناداعى ءوندىرىس كولەمىنىڭ قۇلدىراۋىمەن جانە ەت اعىنىنىڭ, ياعني كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتاۋدىڭ ۇلعايۋىمەن ءتۇسىندىردى.

الايدا ەكونوميكالىق ساراپشى تولەۋتاي راحىمبەكوۆ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بۇل مالىمدەمەلەرىن جوققا شىعاردى. جاعدايدى تالداي كەلە, ول سىرتقى نارىقتارعا كوپ ەت شىقپاعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ قىمباتتاۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى - ەل ىشىندەگى ءوندىرىستىڭ كۇرت تومەندەۋى. «جەكە پوزيتسيا - مال شارۋاشىلىعى ءونىمى, ءبىرىنشى كەزەكتە ەت. كەدەندىك دەكلاراتسيالار نەگىزىندە جاسالعان رەسمي ستاتيستيكا دەرەكتەرىن تالدادى. 2024 جىلى ەكسپورتتىڭ بۇكىل كولەمى 21 مىڭ 507,3 توننانى, 90 ملن 428,2 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى, ياعني ەكسپورتتىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن 4,2 دوللار/كگ قۇرادى. ەكسپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ باسىم بولىگى - 21 مىڭ 156 توننا, ياعني, 98,4% تمد ەلدەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. ونىڭ ىشىندە وزبەكستان قازاقستاننان 20 مىڭ 660 توننا ەكسپورتتادى» دەيدى ت.راحىمبەكوۆ.

• 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكىنشى ءىرى ساتىپ الۋشى 496 توننا ەكسپورتپەن (بارلىق ەكسپورتتىڭ 2,30% نەمەسە تمد ەلدەرىنە ەكسپورتتىڭ 2,34%) تاجىكستان بولدى.
• تمد ەلدەرىن ەسەپتەمەگەندە, الەمنىڭ بارلىق قالعان ەلدەرى 2 ملن 121,6 مىڭ دوللار سوماسىنا 351 توننا ەت ەكسپورتتادى, بۇل ەلدەرگە ەكسپورتتىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن 4,2 دوللار/كگ قۇرادى.

قازاقستان ەت نارىعىندا ءىرى ويىنشى بولۋ الەۋەتىنە يە. وسى جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ باسىندا ەلدە  8,8 ملن باس ءىرى قارا مال تىركەلگەن. كورسەتكىشتە 1,8% -عا جانە جىلدىق ديناميكادا 19% -عا ءوستى. 2024 جىلى ەت ءوندىرىسىنىڭ سەنىمدى ءوسىمىن كورسەتەدى, ول كەزدە كولەمى شامامەن 1,2 ملن توننانى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەن 4,3% -عا جوعارى. ءوندىرىستىڭ ۇلعايۋى ەتتىڭ بارلىق تۇرلەرى بويىنشا بايقالادى, سونداي-اق ەكسپورت 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 47,7% -عا ءوسۋدى كورسەتىپ, وڭ ديناميكانى كورسەتەدى. ەكسپورتتىڭ نەگىزگى باعىتتارى وزبەكستان مەن رەسەي.

قازاقستاننىڭ ەت وداعىنىڭ توراعاسى ماقسۇت باقتىباەۆ ەلدەگى ەت شارۋاشىلىعىنىڭ توقتاپ قالۋ سەبەپتەرى تۋرالى ايتىپ بەردى. ونىڭ مالىمەتىنشە, بىزدە جايىلىم كولەمى 185 ملن گا قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ەلىمىز برازيليامەن قاتار الەمدە بەسىنشى ورىندى يەلەندى. بۇل رەتتە سوڭعىسى 1-ءشى ءنومىرلى ەت ەكسپورتتاۋشىسى بولىپ تابىلادى, ال قازاقستان الىس قالىپ وتىر. ياعني, بۇل جايىلىم - ارزان ازىق كوزى. بىزدە قىسقى ۋاقىتتا بورداقىلاۋعا قاجەتتى بيداي, استىق ءپروفيتسيتى بار. بىزدە سيىر ەتى مەن قوي ەتىنىڭ الەمدىك توپ-5-كە كىرۋى ءۇشىن بارلىق العىشارتتار بار. نەگە ءبىز وندا ەمەسپىز؟ سەبەبى 10-20 جىلعا ستراتەگيالىق كوزقاراس جوق. بالكىم, بۇل گوللانديالىق اۋرۋدىڭ سالدارى شىعار, بىزدە مۇناي كوپ بولعان, باي, مايلى 2000-شى جىلدار. ءبىز ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن اينالىسپادىق, ءبارىن ساتىپ الامىز دەپ ويلادىق. ماسەلە لوگيستيكا جۇمىس ىستەمەگەن پاندەميادا وتكىر تۇردى, - دەدى باقتىباەۆ FinanceKaz-قا بەرگەن سۇحباتىندا.