ءۇش ارتىقشىلىق
15 قىركۇيەكتە ءماجىلىس قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسى ەنگىزىلدى. بۇل قۇجات وسىدان 30 جىل بۇرىن قابىلدانعان زاڭدى الماستىرماق. قۇجاتتا جازىلعان باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – تسيفرلىق تەڭگەنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن بەكىتۋ. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەرىك شولپانقۇلوۆتىڭ مالىمەتىنشە, زاڭ قابىلدانعان سوڭ, تسيفرلىق تەڭگە دە زاڭدى تولەم قۇرالىنا اينالماق. ول تسيفرلىق تەڭگەنىڭ باستى ارتىقشىلىقتارى رەتىندە – جەدەل تولەم مەن ونلاين-وپەراتسيالاردى ورىنداۋ مۇمكىندىگىن, جوعارى دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىكتى جانە قۇپيالىق قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋىن ايتتى.
تسيفرلىق تەڭگەنى تولىققاندى ەنگىزۋ 2025 جىلعى جەلتوقسانعا جوسپارلانعان. جوبا اۋقىمىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك, قارجى مينيسترلىگى, ەڭبەك مينيسترلىگى جانە تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قاتىسۋىمەن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلدى. زاڭ جوباسىن ازىرلەۋشىلەر جاڭا جوبا ەلىمىزدى الەمدىك تاجىريبەگە جاقىنداتىپ قانا قويماي, بانكتەرگە ەكونوميكانى بەلسەندى قارجىلاندىرۋعا, كليەنتتەر ءۇشىن تسيفرلىق ورتادا باسەكەگە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنىپ وتىر.
270 ملرد تەڭگەگە جۋىق تسيفرلىق تەڭگە شىعارىلدى
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ (قنردا) توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولى «تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرى» ۇعىمى ەنگىزىلەدى, ولار 3 تۇرگە بولىنەدى:
ء«بىرىنشىسى – ستەيبلكويندەر, ياعني اقشامەن قامتاماسىز ەتىلگەن ساندىق اكتيۆ. ەكىنشىسى – تسيفرلىق تۇردە شىعارىلاتىن ءداستۇرلى قارجى قۇرالدارى. بۇل – اكتسيالار نەمەسە وبليگاتسيالار. ءۇشىنشى ءتۇرى – توكەندەلگەن قارجى قۇرالدارى. بۇل ءۇشىن زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرىلادى. وسىنداي تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىن شىعارۋعا جاۋاپ بەرەتىن تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ وپەراتورلارى قۇرىلادى. سونداي-اق وسى ساندىق قارجى اكتيۆتەرى اينالاتىن ساۋدا الاڭدارى دا بولادى», دەيدى قنردا توراعاسى.
بۇدان باسقا, قارجى ۇيىمدارىنا نورماتيۆتەر شەگىندە تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋعا رۇقسات بەرىلىپ, تسيفرلىق اكتيۆتەر نەسيە بەرۋ كەزىندە كەپىل رەتىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانك مالىمەتىنشە, تسيفرلىق تەڭگە پلاتفورماسىنا 7 قارجى ۇيىمى قوسىلعان, ونىڭ ىشىندە بىرقاتار ەكىنشى دەڭگەيدەگى ءىرى بانكتەر, قازپوشتا, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تسيفرلىق شوتتارى مەن تولەمدەرىنە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن قارجى مينيسترلىگىنىڭ قازىناشىلىق كوميتەتى بار. قاناتقاقتى جوبالار ءتۇرلى سالادا – اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ جانە جوندەۋ, فەرمەرلەردى نەسيەلەۋ جانە سۋبسيديالاۋ, سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ, سونداي-اق تسيفرلىق تەڭگەمەن وبليگاتسيالىق قارىزدار شەڭبەرىندە ۇلتتىق قوردان ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ سالالارىندا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 270 ملرد تەڭگەگە جۋىق تسيفرلىق تەڭگە شىعارىلعان.
تسيفرلىق تەڭگە جەمقورلىقتى قالاي جويادى؟
ۇلتتىق بانكتىڭ تولەم تەحنولوگيالارىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى رۋسلان قوڭىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق تەڭگەنىڭ شىعۋى ءداستۇرلى تەڭگەنى اۋىستىرۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى, بۇل بار بولعانى قولدانىستاعى جۇيەگە قوسىمشا بولادى.
«بۇل – قولما-قول جانە قولما-قول ەمەس قاراجاتپەن تەڭ ۆاليۋتانى پايدالانۋدىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى. ينۆەستيتسيالاۋ قۇرالى ەمەس, تولەم قۇرالى. تسيفرلىق تەڭگە جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن توكەندەۋ مودەلى تاڭدالدى. توكەندەر (سيمۆولدار رەتتىلىگى تۇرىندەگى كودتار) مونەتالار سياقتى جۇمىس ىستەيدى, تەك ء«امياننان اميانعا» فيزيكالىق فورماتتا ەمەس, ەلەكتروندىق فورماتتا بەرىلەدى. مۇنداي جۇيە «اقىلدى» كەلىسىمشارتتار جاساسۋعا, اقشا قوزعالىسىن ءتيىمدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى.
وسى تۇرعىدان العاندا, تسيفرلىق تەڭگەنى پايدالانۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – «مەملەكەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ».
«توكەندەردى ولاردىڭ دۇرىس پايدالانىلعانىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ەرەكشە تاڭبالاۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە تسيفرلىق اقشا جەمقورلىقپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ قالتاسىنا تۇسپەيدى. قازىر ءبىز ۇلتتىق قور قاراجاتىن ماقساتتى پايدالانۋ جوباسىن ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز. ءبىر ايدان استام ۋاقىت بۇرىن ۇلتتىق قور قاراجاتىنان تسيفرلىق تەڭگەمەن العاشقى ترانزاكتسيا جاسادىق. سونداي-اق تسيفرلىق قوسىلعان قۇن سالىعىن (ققس) ەنگىزۋ جانە جولداردى جوندەۋ ءۇشىن تسيفرلىق قاراجاتتى ماقساتتى ءبولۋ مۇمكىندىگىن بەلسەندى تۇردە زەرتتەيمىز», دەيدى ساراپشى.
ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ماسەلەدە ءالى دە بولسا ناقتىلاپ الاتىن تۇستار كوپ. تەڭگە مەن تسيفرلى تەڭگەگە كۇش بەرەتىن نەگىزگى فاكتور – ەكونوميكالىق رەسۋرس. بۇل باعىتتا ەسەبىمىز تۇگەل دەپ ايتا المايمىز. قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمدەۋىنشە, تسيفرلىق تەڭگە ازىرگە ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن انىقتايتىن قاناتقاقتى جوبا دەڭگەيىندە قاراستىرىلىپ وتىر. سەبەبى ءبىز عانا ەمەس, حالىقارالىق تاجىريبەدە دە قاراما-قايشىلىق كوپ. اقش مۇنداي ۆاليۋتا شىعارۋعا زاڭمەن تىيىم سالسا, قىتاي تسيفرلىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ ۇدەرىسىن ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جۇرگىزىپ كەلەدى جانە ول ەكونوميكانىڭ اۋقىمدى سالالارىن قامتىپ تا ۇلگەردى.
تاۋەكەلگە دايارلىق قاجەت
ساراپشى الماس چۋكيننىڭ ايتۋىنشا, كيبەرقاۋىپسىزدىك ماڭىزدى بولعاندىقتان, تسيفرلىق تەڭگە تولىقتاي ۇلتتىق بانك ينفراقۇرىلىمىنا تاۋەلدى. مۇنداي جاعدايدا ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەگە ءتان
تاۋەكەلدەر ساقتالادى.
«بىراق تسيفرلىق تەڭگە زاڭعا باعىناتىن قوعام ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ۆاليۋتانىڭ مۇنداي ءتۇرىن كولەڭكەلى ەكونوميكادا پايدالانۋعا بولمايدى. سونىمەن قاتار تسيفرلىق اقشانىڭ كومەگىمەن ينفلياتسيانى تومەندەتۋ, ونىڭ دەڭگەيىن باقىلاۋ بويىنشا مونەتارلىق ساياساتتى جۇرگىزۋ ءتىپتى وڭايىراق بولادى», دەيدى.
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلىق تەڭگە كەمى 5–7 جىلدان كەيىن قالىپتى قۇبىلىسقا اينالادى. ۇلتتىق بانك وكىلدەرى دە بۇل جوبا ەل ەكونوميكاسىن وزگەرتۋگە, ونىڭ سىرتقى كۇيزەلىسكە توزىمدىلىگىن كۇشەيتۋگە قابىلەتتى ستراتەگيالىق جوبا ەكەنىنە سەنىمدى.
الماتى
