مال باعۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ىلكىدەگى اقىلمان قاريالار جىلقىنى جىلقىنىڭ وزىندەي قايراتتى ادام باعادى دەۋشى ەدى. بۇگىندە ەل ىشىندە مال باعۋعا ىنتا بىلدىرەتىندەر نەكەن-ساياق. جاستار جاعى اتا كاسىپتى مەڭگەرۋگە ق ۇلىقسىز. سودان با ەكەن, جەكەمەنشىك مال باعۋعا بەلسەنىپ كىسى شىعا قويمايدى. ءبىزدىڭ وڭىردە كەيبىر اۋىل-ەلدىڭ مالىن وزبەك اعايىن باعىپ ءجۇر دەگەندى ەستىگەندە, تاڭعالاتىنىڭ بار. قازىر جىلقىنىڭ ءبىر باسىن ايىنا بەس-التى مىڭ تەڭگەگە باعادى. ەگەر تابىندا 200 جىلقى بولسا, اي سايىن ءبىر ميلليون تەڭگە الا تاقيالى اعايىننىڭ قالتاسىنا ءتۇستى دەي بەرىڭىز. قىزعانىش ەمەس, قىجىل. اۋىلداعى اعايىن ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي وتىر دەگەنىمىزبەن, ەڭ قۇرىعاندا اتقا ءمىنىپ مال باعۋعا بولار ەدى عوي. الدە اتام قازاق مال باقپاپ پا ەدى؟
سالى سۋعا كەتىپ وتىرعان اعايىنعا مىسال بولسىن دەپ وسى تاقىرىپتى قاۋزاۋعا تۋرا كەلىپ وتىر. تاسسۋاتتىق كەلىنشەك الەم مولايعان تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار اتقاراتىن شارۋانى دوڭگەلەتىپ وتىر. وسىمەن جەتى جىل بويى اۋىلدىڭ سيىرىن باعىپ, العىس ارقالاپ ءجۇر. اۋىلداستارى الەمنىڭ مال باققانىنا رازى. «سيىردىڭ ءسۇتى تىلىندە» دەگەن قاعيدا بار. ەگەر شىلدەنىڭ ىستىعىندا قىرۋار مالدى ءيىرىپ قويسا, كەشكە ەشكىنىڭ سۇتىندەي عانا ءسۇت بەرەر ەدى. ال وتتى جەردى قۋالاپ, ەركىن جايىلعان مال ورىستەن جەلىنى تولىپ ورالماق.
تىلدەسە كەلە الەمنىڭ كىسى جاتىرقامايتىن مىنەزىنە رازى بولدىق. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقالى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ىشىندە. اۋىزدىعىمەن الىسقان اتقا بەس جاسىنان باستاپ قونعان. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە جازعى دەمالىستا اكەسىنىڭ قولعاناتى بولىپتى. مال سىرىن جادىنا جاتتاعان. دالانىڭ دا وزىندىك سىرىن كوكىرەگىنە توقىعان زەرەك. بار عۇمىرى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ ىشىندە وتكەن اكەنىڭ عيبراتى ءوز الدىنا. الدىنداعى مالدىڭ اۋرۋىن, ساۋىن ءبىر كورگەندە-اق ايىرادى. ءار ت ۇلىكتىڭ ەركىن وتىعىپ, قوڭ جيناۋ جايى دا جادىندا جاتتالىپ قالعان.
– ماعان باقتاشى بولۋدىڭ ەشبىر قيىندىعى جوق, – دەيدى الەم. – ءوز ءىسىڭدى جاقسى ءبىلىپ, جۇرەگىڭ قالاسا الدىڭداعى ءىس تە ءوز-وزىنەن ءۇيىرىلىپ تۇرادى. ەڭ باستىسى, ەل مەنىڭ جۇمىسىما رازى, كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ وڭاي ەمەس. الدىمداعى مال اۋىلداستارىمنىڭ ىرىزدىعى. وسى مالدىڭ ارقاسىندا بالالارىن وقىتىپ, كۇندەرىن كورىپ, تابىس تاۋىپ وتىر. سوندىقتان مەن مالدىڭ كۇيىن جوعالتپاي, جۇدەتىپ الماي, باسىنىڭ امان بولۋىنا جاۋاپتىمىن, – دەيدى.
موڭعوليادا الەم بۋحگالتەر-ەكونوميست ماماندىعىن الىپتى. ايتسە دە ماماندىعىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءساتى تۇسپەگەن. 1992 جىلى وتباسى اتا جۇرتىنا قونىس اۋدارعان. وبلىس ورتالىعىنان تىم شالعاي جاتقان جارقايىڭ اۋدانىنداعى شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا تاسسۋات اۋىلىنا كوش باسىن تىرەگەن. بۇل جەردە دە ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابىلماعان. جولداسى مۇراتبەك جۇماعالي ەكەۋى جەرگىلىكتى اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنا جۇمىسقا ورنالاسىپتى. جولداسى مالشى, ءوزى ساۋىنشى. ەل تىنىسىن ەكشەي كەلە, بالا جاسىنان كوزى قانىققان باقتاشىلىق قىزمەتتى قالاعان, قوي مەن جىلقى باققان. كەلە-كەلە تۇيە دە باعىپتى. جەرگىلىكتى «كەن-م» سەرىكتەستىگى تۇيە باعاتىن ادام تاپپاي اڭتارىلىپ وتىر ەكەن, الەمنىڭ ءابجىل قيمىلى ءتانتى ەتكەن. بۇل وڭىردە تۇيە تاڭسىق مال. ءتىلىن بىلەتىن كىسى سيرەك.
ءبارى ءوز قالپىمەن ءجۇرىپ جاتقان. الدەبىر سەبەپتەرمەن بۇلار جۇمىس ىستەپ, تابىس تاۋىپ جۇرگەن شارۋاشىلىق جابىلىپ قالدى. كوكتەم شىعا بۇرىن اۋىلدىڭ مالىن باعىپ جۇرگەن باقتاشى قۇرىعىن بوساعاعا بايلاعان. اۋىل تۇرعىندارى اڭتارىلىپ قالسىن. قىرۋار مالدى كىم باقپاق؟ توڭىرەكتىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ەگىن. كوكتەم شىعىسىمەن كوپكە سالماق. تىعىرىقتان شىعار جولدى الەم تاپتى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جيىنىندا باقتاشى بولامىن دەپ بەلسەنىپ شىقتى. جابىققان جۇرتتىڭ قۋانعانى-اي. كۇيەۋى مۇراتبەك كومەكشىسى. مىنە, وسىلايشا 2018 جىلدان باستاپ تاسسۋاتتىڭ بارشا تۇرعىنى كوكتەم سايىن باقتاشى ىزدەيتىن بەينەتتەن قۇتىلدى. كۇن استىندا كولەڭكەلەپ جاتىپ, كەشكە مال ورىستەن قايتقان كەزدە جارقايىڭنىڭ جازىعىندا وسكەن جاۋقازىنداي نازىك ايەلدىڭ اتپەن كەلە جاتقان سۋرەتىنە ءسۇيسىنىپ قارايدى-اي كەپ.
دالانىڭ قاتال مەكتەبىنەن وتكەن, ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعىنداي شىڭدالعان باقتاشى كەلىنشەك بەينەتى تۋرالى ءتىس جارىپ ايتقان ەمەس. كەيىنگى ۋاقىتتا بار شارۋانى ءوزى تىندىرىپ ءجۇر. جولداسى سىرقاتتى بولىپ, وپەراتسيا جاساتقان. ايتسە دە تاڭمەن تالاسا تۇراتىن باقتاشى ءۇيدىڭ دە, ءتۇزدىڭ دە شارۋاسىنا وڭقاي اسىقتاي.
بوزتورعايدىڭ شىرىلىمەن ويانىپ, جۇلدىز جامىراعاندا تابالدىرىقتان اتتاۋ ۇيرەنشىكتى ءىس. اۋىلداستارىنىڭ جۇزگە جۋىق سيىرىن قارىنىن قامپايتىپ ورىستەن ايداپ كەلگەن سوڭ عۇمىرى تاۋسىلىپ بىتپەيتىن ۇيدەگى جۇمىس توسىپ تۇرادى. ۇيگە كەلىسىمەن ءوزىنىڭ ونعا جۋىق سيىرىن ساۋىپ, ءسۇتىن تارتادى. ماي شايقايدى. ايەلدىڭ ءىسى تاۋسىلعان با؟
– قازىر مال باسى بىرتىندەپ ازايىپ كەلەدى. العاش اتقا ەر سالعاندا 200 باس ەدى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز, – ەش قيىندىعى بولماعان. اكەم باققان, اتام باققان مال عوي, سىرى ءمالىم. جالعىز عانا قيىندىعى – توڭىرەكتىڭ ءبارى ەگىن القاپتارى, جايىلىم جەر توقىمداي عانا, تۇياقكەستى. وت ىزدەگەن اياقتى مال تۇراقتامايدى.
مۇراتبەك پەن الەم – كوپبالالى وتباسى يەسى. جاستار جايلى قونىس, جاقسىلىعى كوپ جەر ىزدەيدى عوي. ءۇش قىزى مەن ۇلى استانا قالاسىندا تۇرادى. سەگىز نەمەرەسى جازعى دەمالىسىن اۋىلدا وتكىزەدى, اتا-اجەسىنىڭ قولعاناتتارى. اتقا مىنەدى, مال قايىرادى. ىلكىدەن جالعاسقان اتا كاسىپ ساتىمەن ساباقتالاتىن شىعار دەپ اتا-اجەسى ىشتەي شۇكىرلىك ەتەدى. «جاس وسپەي مە, جارلى بايىماي ما» دەگەندەي, كۇنى ەرتەڭ كەكىلى جەلبىرەگەن بالالار دا ەر جەتەر. وزدەرىنە ۇقساپ اتقا مىنەر. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن, بۇلار دا ەڭبەكپەن ەسەيەدى.
تاسسۋاتتىڭ ىق جاعىندا قىر باسىنا قاشىپ بارىپ قونعانداي ءبىر ءتۇپ ەركەكشوپ ءوسىپ تۇر. ەڭبەكپەن بوساعاسىنا بەرەكە بايلانىپ, ىرىس ۇيىرىلگەن مۇراتبەك پەن الەمنىڭ شىرايلى شاڭىراعى ىسپەتتى.
اقمولا وبلىسى,
جارقايىڭ اۋدانى
