ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ تيىمدىلىگى

اەا-نىڭ قازىرگى احۋالى

بۇگىندە رەسپۋبليكادا 14 اەا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ارقايسىسى بەلگىلى ءبىر سالاعا باعىتتالعان. ماسەلەن, يندۋستريالىق ءوندىرىس, حيميا, مۇناي-گاز وڭدەۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, كولىك-لوگيستيكا جانە تۋريزم دەپ جالعاسا بەرەدى. ساراپشىلار پىكىرىنشە, اەا الەۋەتىن تولىق پايدالانۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەنى شەشكەن ءلازىم.

كەيىنگى جىلدارى ەلدەگى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى ارتتى, بىراق ولاردىڭ باسىم بولىگى شيكىزاتتىق نەمەسە جارتىلاي دايىن ونىمدەرگە باعىتتالعان. سونداي-اق اەا-دا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ىسكە اسىرىلعانىمەن, كەيبىر ايماقتاردا جول, ەلەكتر مەن گاز جەلىلەرى تولىق جەتكىزىلمەگەن. سالىق جەڭىلدىكتەرى مەن كەدەندىك ارتىقشىلىقتار ينۆەستورعا قولايلى بولعانىمەن, جەرگىلىكتى كاسىپ­كەرلەردىڭ قاتىسۋ ۇلەسى تومەن بولىپ تۇر. 

«مىسالى, «استانا – جاڭا قالا» مەن «الاتاۋ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركى» سەكىلدى ايماقتار سالىستىرمالى تۇردە جوعارى تيىمدىلىك كورسەتىپ كەلەدى, ال كەيبىر ايماقتاردا ءوندىرىس قۋاتى تو­لىق ىسكە قوسىلماعان. ونداعى نەگىز­گى ماسە­لەنىڭ ءبىرى – باسقارۋ جۇيەسىنىڭ السىز­دىگى. كەيبىر اەا-دا اكىمشىلىك راسىمدەر كۇر­دەلى, بيۋروكراتيا ءالى دە بار. سونداي-اق ين­دۋستريالىق پاركتەردە ءوندىرىستى باس­تاۋ­عا قاجەتتى ينفراقۇرىلىم تولىق دا­يىن ەمەس. شەتەلدىك ءىرى كومپانيالار ب­اسىم, ال وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيز­نەس ۇلەسى­نىڭ ازدىعى كوڭىلگە قاياۋ تۇسى­رەدى. اي­ماق­تارداعى كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جوعا­رى بىلىكتى ينجەنەرلەر مەن IT-مامان­دار­­دىڭ جەت­كىلىكسىز بولۋى. اقىر اياعى ون­داعى كەيبىر جوبالار ىشكى نارىقپەن عانا شەك­تەلىپ, سىرتقى نارىققا شىعۋعا دا­يىن ەمەس», دەيدى ەكونوميست ساپارباي دوسجان ۇلى.

ساراپشى پىكىرىنە سۇيەنە وتىرىپ, تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن كەلەسى قادامداردى ۇسىنۋعا بولادى.

• باسقارۋدى جەتىلدىرۋ

اەا باسقارۋشى كومپانيالارىنىڭ دەربەستىگى پەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرعان ءجون. ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىن تولىق ىسكە اسىرىپ, ينۆەستورلارعا تسيفرلىق قىزمەت كورسەتۋ كەرەك. تاۋەلسىز اۋديت ارقىلى جوبالاردىڭ تيىمدىلىگىن جىل سايىن باعالاپ وتىرعان ابزال.

• ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ

مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك ء(مجا) اياسىندا جول, ەلەكتر, گاز جانە تسيفرلىق جەلىلەردى تولىق جەتكىزۋ كەرەك. اەا-لاردى وڭىرلىك كولىك دالىزدەرىمەن (تحكب, باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي) ينتەگراتسيالاعان ءجون.

• ينۆەستيتسيانى ءارتاراپتاندىرۋ

وتاندىق كاسىپكەرلەرگە ارنايى قولداۋ پاكەتتەرى (جەڭىلدەتىلگەن نەسيە, ەكسپورتتىق سۋبسيديا) بەرىلۋگە ءتيىس. يننوۆاتسيالىق سالالارعا (جاسىل ەنەرگەتيكا, بيوتەحنولوگيا, IT) كوبىرەك كاپيتال تارتۋ قاجەت.

• كادر ساياساتى

جوو-لاردى اەا جوبالارىمەن بايلانىستىرىپ, دۋالدى بىلىمگە جۇيەسىن ەنگىزىپ, ايماقتىق كادر ورتالىقتارىن اشىپ, ينجەنەرلىك جانە تسيفرلىق مامان دايارلاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ تۇر.

• ەكسپورتتىق الەۋەت

«KazakhExport» قۇرالدارى ارقىلى اەا ونىمدەرىن سىرتقى نارىققا شىعارۋ ءىسىن ۇلعايتۋ ماڭىزدى. ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن پايدالا­نىپ, ورتالىق ازيا مەن ەۋروپاعا تىكەلەي لوگيستيكا ارنالارىن بىرتىندەپ كەڭەيتۋ قاجەتتىگى كۇشەيدى.

ەكونوميست قاسىمحان قاپپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق تاجىريبەدە اەا-نىڭ بىرنەشە ءتۇرى قۇرىلعان.

«ەكسپورتقا باعىتتالعان وندىرىستىك, ەركىن ساۋدا, يندۋستريالدى كلاستەرلەرگە ارنالعان وندىرىستىك ايماقتار, عىلىمي-تەحنيكالىق پاركتەر مەن يننوۆاتسيالىق ايماقتار جانە قارجى ورتالىقتارى بار. اەا تەك سالىقتىق جەڭىلدىكپەن شەكتەلمەيدى. ونىڭ تيىمدىلىگى ايماقتىڭ ناقتى باعىتىنا, ينفراقۇرىلىمى مەن جالپى ۇلتتىق ستراتەگياعا ساي قۇرىلۋىنا بايلانىستى. اەا – ەل ىشىندەگى ارنايى بەلگىلەنگەن تەرريتوريا. ول جەردە سا­لىقتىق, كەدەندىك جانە اكىمشىلىك رەجىمدەر ەلدىڭ باسقا وڭىرلەرىنەن وزگەشە بولادى. مۇنداي جەڭىلدىكتەردىڭ تۇپكى ماقساتى – ءوندىرىستى دامىتىپ, اسىرەسە ەكسپورتقا باعىتتالعان سالالاردى قولداۋ», دەيدى.

الەمدەگى ەڭ ءىرى مىسالداردىڭ ءبىرى – قىتايداعى شەنچجەن. 1980 جىلى اەا رەتىندە قۇرىلعان بۇل قالا نەبارى بىرنەشە ونجىلدىقتا الەمدەگى ءىرى تەح­نولوگيالىق ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالدى. دۋبايداعى دجەبەل-الي ەركىن ايماعى دا – ءساتتى جوبا­لار­دىڭ قاتارىندا. ول جەردە 140 ەلدەن 8 مىڭ­نان استام كومپانيا جۇمىس ىستەيدى ءارى اي­ماق دۋباي ەكونوميكاسىنىڭ 20%-دان اس­تامىن قۇرايدى. بانگلادەشتىڭ چيتتاگونگ ايماعى دا جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرىپ, ەلدى الەمدەگى كيىم ەكسپورتتاۋشى العاشقى ۇشتىككە قوستى.

اەا – ەكونوميكالىق قۇرال

ايتىلعان مىسالداردان باي­قاعانى­مىز – اەا-نىڭ تابىسى تەك جەڭىل­دەتىل­گەن سالىققا ەمەس, ساپالى لوگيس­تيكاعا, نارىق­قا قولجەتىمدىلىك پەن مەملەكەتتىڭ ناق­تى ستراتەگياسىنا دا بايلانىستى. سونى­مەن قاتار تيىمدىلىگىن باعالاۋ دا كاسىبي دەڭگەيدە جاسالۋى كەرەك.

ء«بىز تەك تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ سانىن ەمەس, ناقتى سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمىن, قانشا جۇمىس ورنى اشىلعانىن, ەكسپورتتىڭ قانشالىقتى ارتقانىن قاراۋىمىز قاجەت. وسى كورسەتكىشتەر عانا ايماقتىڭ ەكونوميكاعا پايداسىن ناقتى كورسەتەدى. سوڭعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور – ينۆەستور قۇقىعىن قورعاۋ. اەا ىشىندە جۇمىس ىستەيتىن بيزنەس كەلىسىمشارتتارىنىڭ ساقتالاتىنىنا, زاڭنامانىڭ وزگەرمەيتىنىنە سەنىمدى بولۋى كەرەك. تاۋەلسىز اربيتراج ارقىلى داۋلاردى شەشۋ مۇمكىندىگى بولۋى شارت. ەگەر قۇقىقتىق بازا سەنىم تۋدىرماسا, ەشقانداي سالىق جەڭىلدىگى ينۆەستوردى ۇستاپ قالا المايدى», دەيدى ق.قاپپاروۆ.

ونىڭ پايىمىنشا, ءتيىمدى اەا – بۇل جاي عانا سالىقسىز ايماق ەمەس, بۇل – ۇلتتىق ستراتەگياعا كىرىكتىرىلگەن, مىقتى ينفراقۇرىلىمى بار, اشىق باسقارىلاتىن ءارى ناقتى ناتيجەلەرىمەن ولشەنەتىن ەكونوميكالىق قۇرال. وسىنداي جاعدايدا عانا اەا شىن مانىندە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ نۇكتەسىنە اينالادى.

ەلدە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار الەۋەتىن تولىق اشۋ ءۇشىن:

• باسقارۋدى جەتىلدىرۋ;
• ينفراقۇرىلىمدى تولىق اياقتاۋ;
• وتاندىق كاسىپكەرلەر قاتىسۋىن ارتتىرۋ;
• مامان دايارلاۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ;
• ەكسپورتتىق باعداردى كەڭەيتۋ وتە ماڭىزدى بولىپ تۇر دەپ تۇجىرىمداۋعا بولاتىن سياقتى.

ەگەر وسى شارالار جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلسا, اەا ەلدىڭ ونەركاسىپتىك-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالىپ, ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ جاڭا درايۆەرىن قالىپتاستىرا الادى.