اگروونەركاسىپتى دامىتۋ العىشارتتارى

اگرارلىق ساياساتتىڭ باسىمدىعى – زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ءبىر مەزگىلدە ەنگىزىپ, ۇيىمداستىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمىندا ءونىم ءوندىرۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ. وتكەن جىل قورىتىندىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءبىر جۇمىسپەن قامتىلعانعا شامامەن 5 ملن تەڭگەنى قۇرادى, بۇل بۇرناعى جىلعى ۇقساس كورسەتكىشتەن 16%-عا جوعارى (4,2 ملن تەڭگە).

«وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا بۇل ءوسىم ساقتالدى ءارى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ 10,6%-عا ارتۋى بايقالادى. بۇل ديناميكا سالانىڭ تيىمدىلىگى ارتقانىن كورسەتەدى. بىراق مۇنداي جاعداي ەڭبەك رەسۋرستارىنا, اسىرەسە تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ بولىگىندە قاجەتتىلىكتىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. بۇدان بولەك, اگرارلىق سالاداعى ەڭبەك رەسۋرس­تارىنا قاجەتتىلىك اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارىنىڭ ماۋسىم­دىلىعىنا بايلانىستى», دەدى ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى امانعالي بەردالين.

بۇگىندە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ قارقىندى دامىپ كەلەدى. اقتوبە وبلىسىنداعى «كافەلتەك» جشس جۇننەن جىلۋ وقشاۋلاعىش ماتەريالدار ءوندىرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر, ال الماتى قالاسىندا «Iskefe Holding» جشس اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارىنىڭ تەرىسىنەن جەلاتين ءوندىرۋ جوباسىن قولعا العان. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ تەرى مەن جۇنگە ەكسپورتتىق كەدەندىك باجدى الىپ تاستاۋ جونىندە ەرەجە قابىلداۋى ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل ءونىمدى ساتىپ الۋ مەن ەكسپورتتاۋ بويىنشا 15 كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن جانداندىردى.

ەت ەكسپورتىن جىلىنا 50 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلاندى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءسۇت-تاۋار فەرمالارىنا ەتتى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرۋ باعدارلاماسىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. باعدارلامانىڭ الەۋەتتى قاتىسۋشىلارى ەتتى مال شارۋاشىلىعىنا اۋستراليالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ بويىنشا جوبالار بولۋى مۇمكىن, ولار جىلدىق ءتۇسىمى 500 ملرد تەڭگەگە جۋىق 50 مىڭ تونناعا دەيىن ەت ەكسپورتىن قامتاماسىز ەتەدى. 14 جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 29,3 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ءسۇت فەرمالارىنا جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرۋ جىلدىق 2,5%-بەن جۇزەگە اسىرىلادى. باعدارلاما اياسىندا 116 ءسۇت-تاۋارلى فەرمانى سالۋ جوسپارلانعان. ونىڭ 69-ى قولدانىسقا ەنگىزىلدى, تاعى 47-ءسى ىسكە اسىرۋ ساتىسىندا.

جەڭىلدىكپەن كرەديت بەرۋ ىسكە قوسىلادى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى جالپى ءونىمدى ەكى ەسەگە كوبەيتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە شارۋالارعا جەڭىل­­دىكپەن كرەديت بەرۋ بويىنشا ەكى باعدار­لا­مانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولار مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولداۋعا ءارى كاسىپورىندى اينالىم قارا­جا­تىمەن قام­تاماسىز ەتۋگە ارنالعان. قارجى­لان­دى­رۋدىڭ جالپى كولەمى 100 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ءبىرىنشى باع­دار­لاما ءىرى قارا مەن ۇساق مالدىڭ اسىلتۇقىمدى مال باسىن ساتىپ الۋعا 50 ملرد تەڭگە ءبولۋدى كوزدەيدى. شارۋالار جىل­دىق 5%-بەن «ۇزاقمەرزىمدى» نەسيە الا الادى. تاعى 50 ملرد تەڭگە اعىم­داعى قار­جىلاندىرۋ تەتىكتەرىنە ۇقساس, جىل­­دىق مولشەرلەمەسى 5%-دان اسپايتىن اينا­­لىم قاراجاتىن كرەديتتەۋگە باعىت­تا­لادى.

بيىلعى 5 ايدىڭ قورىتىندىسىنا قاراساق, اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى سانى مەن مال باسىنىڭ جالپى ءونىمى كولەمىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى بايقالادى. بۇل تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ اتاپ ءوتتى. ناقتى دەرەككە زەر سالساق, ءىرى قارا مال باسى 23,4%-عا ارتتى, ۇساق مال – 7,8%-عا, جىلقى – 12,2%-عا, تۇيە – 8,5%-عا, قۇس 2,2%-عا ءوستى. مال شارۋا­شى­لىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 1,2 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, 4,2%-عا ءوستى. ەت (+3%), ءسۇت (+7,5%) پەن جۇمىرتقا (+0,3%) ءوندىرى­سىنىڭ كولەمى ارتقانى دا انىق كورىنەدى.

ەلىمىزدە وتاندىق ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى دە بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. وسى جىلدىڭ 5 ايىندا ونىڭ كولەمى 10,5%-عا ءوسىپ, 1,5 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ىشىندە ەڭ كوپ ءوسىمدى قىزىلشا قانتى (4,6 مىڭ توننادان 64 مىڭ تونناعا دەيىن), وسىمدىك مايى (316,3 مىڭ توننادان 376,8 مىڭ تونناعا دەيىن), سارى ماي (13 مىڭ توننادان 15 مىڭ تونناعا دەيىن), ۇن (1,3 ملن توننادان 1,4 ملن تونناعا دەيىن), اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرى (102 مىڭ توننادان 106 مىڭ تونناعا دەيىن), وڭدەلگەن ءسۇت (264 مىڭ توننادان 274,6 مىڭ تونناعا دەيىن) جانە تاعى باسقالارى كورسەتتى.

اگرارلىق سالانىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ جان-جاقتى جۇرگىزىلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك قولداۋدى ىسكە اسىرۋ اياسىندا سالاداعى بىرقاتار باعىتتا وڭ ناتي­جەگە قول جەتتى. ايتالىق, تىڭايت­قىش­تاردى قولدانۋ كولەمى 2 ەسەگە – 626 مىڭ توننادان 1,3 ملن تونناعا دەيىن ارتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن جاڭارتۋ دەڭگەيى 4,3%-دان 5,5%-عا دەيىن ءوستى. سونىمەن قاتار ءداندى جانە بۇرشاق داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى 1,38 ەسەگە – گەكتارىنا 11,0 تسەنتنەردەن 15,2 تسەنتنەرگە دەيىن ۇلعايدى. سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيا­لار قولدانىلاتىن جەر كولە­­مى 1,82 ەسەگە – 258,8 مىڭ گەكتاردان 470,1 مىڭ گەكتارعا دەيىن كەڭەيدى.

اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قارجىلاندىرۋ داميدى

تاياۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ «Freedom Holding Corp.» كومپانياسىنىڭ نەگىزگى اكتسيونەرى ءارى باس ديرەكتورى تيمۋر تۋرلوۆپەن كەزدەستى. تاراپتار اگروونەركاسىپتىك كە­شەن­دى قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ ماسە­لەلەرىن, سونىڭ قاتارىندا اگرو­بيزنەستى نەسيەلەۋ, اگروساقتاندىرۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ جولدارىن تالقىلادى.

تيمۋر تۋرلوۆ حولدينگتىڭ مەملە­كەتتىك اگرارلىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسۋعا مۇددەلى ەكەنىن ءبىلدىردى. اتاپ ايتقاندا, بۇل «Freedom Finance Insurance» ساقتاندىرۋ كومپانياسى قاتىسىپ وتىرعان قول­دانىستاعى اگروساقتاندىرۋ تەتىگى ارقى­لى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.

ەرەكشە نازار سالاداعى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى ۇزاقمەرزىمدى جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ مۇم­كىن­دىك­تەرىنە, سونداي-اق ساۋدا جەلى­لەرى مەن فەرمەرلىك شارۋاشى­لىقتاردى بىرىكتىرەتىن, اۋىل ونىمدەرىن جەتكىزۋگە ارنالعان تسيفر­لىق پلاتفورمانى دامى­تۋعا اۋدارىلدى. اتالعان پلاتفورما وتكىزۋ نارىعىنا ىڭ­عايلى ءارى اشىق قول­جەتىمدىلىكتى قامتا­ماسىز ەتپەك.

كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا تاراپتار اگرارلىق سەكتوردى قولداۋ­دىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا جۇمىس­تى جال­عاس­تى­رۋعا ۋاعدالاستى. نەگىزگى ەكپىن تۇ­راق­تى قارجىلاندىرۋعا, تسيفر­لان­­دى­رۋعا جانە اگروازىق-ت ۇلىك نارىعى ينفرا­قۇرىلىمىن دامىتۋعا قويىلدى.

نەگىزى كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدە كوكتەمگى ەگىس جانە وراق جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ كولەمى 70 ملرد تەڭگەدەن 700 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بيىل 7 485 اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىسىنە جالپى 490,1 ملرد تەڭگە كولەمىندە قولداۋ كورسەتىلدى. فەرمەرلەر ءۇشىن قارجى­لان­دى­رۋدىڭ التى ارناسى جۇمىس ىستەيدى, ال «دامۋ» قورى قارىزعا 85%-عا دەيىن كەپىلدىك بەرەدى.

«پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ سالاسىندا جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ قولجەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا بىلتىر شيكىزات ساتىپ الۋعا 35 ملرد تەڭگە سوماسىنا جىلدىق 5% مولشەرلەمەمەن كاسىپورىنداردى قارجىلاندىرۋ باستالدى. بيىل دا بيۋدجەتتە قارىزداردى ارزانداتۋعا قاراجات كوزدەلگەن. قايتا وڭدەۋ كاسىپورىن­­­دا­رىنا اينالىم قاراجاتىن تو­لىق­­تىرۋ ءۇشىن «تازا» 5% جىلدىق مول­شەر­لەمەمەن شامامەن 44 ملرد تەڭگە قىسقامەرزىمدى كرەديت بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرمەك كەنجەحان ۇلى.

وتكەن تامىزدان باستاپ, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە­لەندىرۋدىڭ ءوزىن جاقسى تانىتقان تاجىري­بەگە ساي, مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جاڭا جەڭىلدەتىلگەن كرەديت­تىك ءونىم ىسكە قوسىلدى – جىلدىق مول­­شەرلەمەسى 5%-دان اسپايتىن 50 ملرد تەڭگە. بۇل سالاداعى اينالىم قارا­­جا­تىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن شەشۋگە مۇم­كىندىك بەرەدى.

ينۆەستيتسيا يگىلىگى

جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­تر­­­لىگى مەن يوردانيانىڭ «Al Husseini Group» كورپوراتسياسى اراسىندا ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. قۇجات اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعاي­تۋعا ءارى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. اتال­عان كەلىسىم اياسىندا ەل اۋماعىندا اسىلتۇقىم­دى قۇس وسىرەتىن رەپرودۋكتور سالۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلادى.

كومپانيانىڭ جوسپارىنا سايكەس, ينۆەستيتسيا كولەمى 85 ميلليون دوللاردى قۇرايدى. «Al Husseini Group»-تىڭ جوبالارى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ قانا قويماي, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا, وزىق تەحنولوگيالاردى تارتۋعا, سونداي-اق قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جانە قوسىلعان قۇنى جوعارى ءونىم ەكسپورتىن ارتتىرۋعا سەرپىن بەرەدى.

نەگىزى ەلىمىز جاڭا نارىقتارعا جول اشىپ, جەتكىزىلەتىن تاۋار ءتۇرىن كەڭەيتۋدە. بۇگىندە وتاندىق ءونىم ەاەو, ەۋروپالىق وداق, تمد ەلدەرى, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, موڭعوليا, ساۋد ارابياسى, ءباا, يران, ازەربايجان مەن وزبەكستاندى قوسا العاندا 15-تەن استام مەملەكەتكە ەكسپورت­تالادى.

شەتەلدىك يمپورتتاۋشىلار تىزىمىنە 3 652 وتاندىق كاسىپورىن ەنگەن. ونىڭ قاتارىندا تەك ماۋسىم ايىندا 9 جاڭا ەكسپورتتاۋشى تىركەلدى. ەاەو ەلدەرى تىزىمىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى 3 292 كاسىپورىن بار.