بۇعان دەيىن ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەپ كەلگەن. دەي تۇرعانمەن, ۋاقىت تالابىنا, ەلدەگى ساياسي وزگەرىستەر مەن كۇردەلى رەفورمالارعا ساي اتالعان قۇرىلىمنىڭ ورنىنا مارتەبەسى ودان دا جوعارى ءارى وكىلەتتىلىگى كەڭ كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلىپ, ادىلدىك پەن اشىقتىققا باستايتىن جاڭا كەزەڭنىڭ باستاۋى بولدى. قىسقاسى, كونستيتۋتسيالىق سوت اتا زاڭىمىزدىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىنىڭ باستى ميسسياسى ەتىپ وتىر. ول قابىلدانعان زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قارايدى, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى كوزدەيدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن رەفەرەندۋم ارقىلى ەنگىزىلگەن جاڭا وزگەرىستەر كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي وتىنىشپەن جۇگىنە الاتىن سۋبەكتىلەر شەڭبەرىن ايتارلىقتاي كەڭەيتتى. ەڭ ماڭىزدىسى – ەندى ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى دا اتالعان سوت ورگانىنا تىكەلەي ءوتىنىش بەرە الادى. ياعني ازامات ءوزىنىڭ قۇقىقتارى نەمەسە بوستاندىقتارىن قورعاۋ جولىندا كونستيتۋتسيالىق سوتقا دا شاعىمدانا الادى. مۇنى حالىق ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان زور مۇمكىندىك دەۋگە ابدەن بولادى.
وتاندىق ماماندار, ءتىپتى حالىقارالىق قۇقىق ساراپشىلارى دا بۇل يگى باستامانى, ياعني كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋىن ەلىمىزدىڭ قوعامىنداعى قۇقىقتىق مادەنيەتتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ۇلكەن تەتىك دەپ باعالادى. سەبەبى بۇعان دەيىن ازاماتتار مۇنداي جوعارى دەڭگەيدەگى قورعاۋ قۇرالىنا تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعىنا يە بولماعان.
كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ سۋدياسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەركىن وڭعارباەۆ اتالعان سوتقا تىكەلەي ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىگىنىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلگەنىن وتانداستارىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋداعى قۇقىقتىق تەتىكتەردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنە بالاپ وتىر.
– بۇگىندە كونستيتۋتسيالىق سوت ۇلتتىق كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ ۇلگىسىن جەتىلدىرىپ جاتىر. ونىڭ باستى قاعيداتتارى – كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, وتىنىشتەردە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى جان-جاقتى ءارى ساپالى قاراۋ. مۇنداي ءتاسىل بەلگىلى ءبىر نورمانىڭ مازمۇنى مەن ماقساتىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە, ونىڭ وزگە قۇقىقتىق نورمالارمەن بايلانىسى مەن قايشىلىقتارىن ايقىنداۋعا, قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندەگى الەۋەتىن باعالاۋعا, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق نورمالار جانە قاعيداتتارمەن اراقاتىناسىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى پروفەسسور ە.وڭعارباەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلدان بيىلعى 1 تامىزعا دەيىن كونستيتۋتسيالىق سوتقا 11 مىڭنان اسا ءوتىنىش تۇسكەن ەكەن. ولاردىڭ 99,8 پايىزى نەمەسە 11 580-ءى – ازاماتتاردان. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيلىك سۋبەكتىلەرىنەن – 14, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنان 1 ءوتىنىشحات ءتۇسىپتى. ءوز جۇمىسىن باستاعالى بەرى كونستيتۋتسيالىق سوت 74 نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلداپتى. ونىڭ ىشىندە 65-ءى ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا, ال 8-ءى مەملەكەتتىك بيلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە قارالعان.
اتالعان سوتقا جۇگىنىپ, ءوز ومىرىنە قاتىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن قورعاپ, ادىلەتكە قول جەتكىزگەن ازاماتتاردىڭ مىسالى دا جوق ەمەس ەكەن. ماسەلەن, تيمۋر ساعاندىقوۆ ەسىمدى وتانداسىمىز زەينەتكە شىعار كەزدە الەۋمەتتىك كەمسىتۋشىلىككە كەزىككەن. ياعني ول بالاسىنىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جۇمىستان شىعۋعا ءماجبۇر بولعان. ال ول ارالىقتاعى ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنباپتى.
كونستيتۋتسيالىق سوت بيىل اتالعان ازاماتتىڭ ءوتىنىشىن قاراپ, وسى جىلعى 7 اقپاندا №66-نق نورماتيۆتىك قاۋلىسىن شىعارعان. ياعني كونستيتۋتسيالىق سوت ازاماتتىڭ الەۋمەتتىك كودەكستىڭ 208-بابى 1-تارماعى 8) تارماقشاسىنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن قاراعان. اتالعان نورماتيۆكە سايكەس جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ كەزىندە جۇمىس ىستەمەيتىن انانىڭ جاس بالالارعا كۇتىم جاساعان ء(اربىر بالا 3 جاسقا تولعانعا دەيىن, جالپى جيىنتىعى 12 جىل شەگىندەگى) ۋاقىتى ەسەپكە الىنادى. ال ەر-ازاماتتاردا مۇنداي مۇمكىندىك جوق ەكەن.
ءوتىنىش سۋبەكتىسى ت.ساعاندىقوۆتىڭ پىكىرىنشە, كودەكستىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن انانىڭ عانا جاس بالاعا كۇتىم جاساعان ۋاقىتىن ەسەپكە الۋ تۋرالى بۇل ەرەجەسى بالالارعا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ ماسەلەلەرىندە اتا-انانىڭ ەكەۋىنىڭ دە تەڭ قۇقىقتىلىعى قاعيداتىنا قايشى كەلەدى جانە كەمسىتۋشىلىك سيپاتقا يە.
– ۇلىم دۇنيەگە كەلگەن سوڭ ەكى ايدان كەيىن دارىگەرلەر ونىڭ جاعدايىن اۋىر دەپ باعالاپ, مەديتسينالىق قورىتىندى شىعاردى. ال جۇبايىم دەنساۋلىعىنا بايلانىستى بالامىزعا ۋاقىتشا قاراي المايتىندىقتان ۇلىما كورسەتىلەتىن كۇندەلىكتى ەمدەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى ماعان جۇكتەلىپ, مەن جۇمىستان شىعۋعا ءماجبۇر بولدىم. كەيىننەن ۇلىما كۇتىم جاساعان ۋاقىت ارالىعى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن تىركەۋ كەزىندە ەسەپكە الىنبادى, – دەيدى تيمۋر شايدۋللا ۇلى.
ءوتىنىش نەگىزىندە بارلىق ماتەريال مەن زاڭنامانى زەردەلەي كەلە, كونستيتۋتسيالىق سوت كونستيتۋتسياعا سايكەس بالالارىنا قامقورلىق جاساۋ جانە ولاردى تاربيەلەۋ – اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى ءارى مىندەتى, ال نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەت قورعاۋىندا بولادى دەگەن مەملەكەت قاعيداسىن باسشىلىققا الدى. ياعني ەلىمىزدىڭ ازاماتىنا جالاقى مەن زەينەتاقىنىڭ ەڭ تومەن مولشەرىندە, جاسىنا بايلانىستى, ناۋقاستانعان, مۇگەدەك بولعان, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جاعدايدا جانە وزگە دە زاڭدى نەگىزدەر بويىنشا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرىلۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى.
وسى اتالعان جاعدايعا بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى «جاس بالاعا كۇتىم جاساۋ ەرەكشە قامقورلىق پەن قورعاۋدى تالاپ ەتەدى. بۇلار ونىڭ قالىپتى فيزيكالىق, اقىل-وي, ادامگەرشىلىك جانە پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دامۋى ءۇشىن قاجەت. بالا ءومىرىنىڭ وسى كەزەڭىندە وبەكتيۆتى جاعدايلارعا بايلانىستى اتا-انا ءوزىنىڭ ەڭبەك ەتۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋدا شەكتەلۋى مۇمكىن. اتا-انا مىندەتتەرىن ورىنداۋمەن نەگىزدەلەتىن مۇنداي جاعدايلار الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات شەڭبەرىندە كومپەنساتورلىق تەتىكتەردى ازىرلەۋ كەزىندە ەسكەرىلۋگە ءتيىس. ويتكەنى كونستيتۋتسيادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قابىلداعان, نەكە مەن وتباسىن, انا مەن اكەنى جانە بالانى قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەتىن الەۋمەتتىك مەملەكەت مودەلى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى.
بۇل جاعدايدان ۇققانىمىز, كونستيتۋتسيالىق سوت ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك كودەكسىندە ايقىندالعان الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات قاعيداتتارىنىڭ بىرىنە – الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا ادام مەن ازاماتتىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋگە جول بەرمەۋگە نازار اۋدارىپ وتىر.
تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, كونستيتۋتسيالىق سوت كودەكستىڭ 208-بابى 1-تارماعىنىڭ 8) تارماقشاسىن تومەندەگىدەي تۇسىندىرمەدە كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلەدى دەپ تانىدى: ياعني جۇمىس ىستەمەيتىن اتا-اناعا جاسىنا بايلانىستى زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ ءۇشىن ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەۋ كەزىندە جاس بالالارعا تىكەلەي كۇتىمدى جۇزەگە اسىرعان ۋاقىتى ەسەپكە الىناتىن بولدى. ياعني بالاسىنىڭ ەم-شاراسىنا بايلانىستى جۇمىسىنان شىعىپ قالعان تيمۋر ساعاندىقوۆتىڭ سول ارالىقتاعى ەڭبەك ءوتىلى ەسەپكە الىنىپ, زەينەتاقى تاعايىنداۋ ۇدەرىسىنە وڭ سەپتىگىن تيگىزدى.
بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ باستى ۇستانىمى – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدىڭ, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى.
