تۋريزم تۇيتكىلدەرى: قىزمەت ساپاسى قاشان تۇزەلەدى؟

بۋراباي باۋرايىندا­عى دەمالىس ورىندارى­نىڭ باعاسى كۇيىپ تۇر. سول باعاعا سايكەس ءمىنسىز قىز­مەت كورسە­تىلۋى كەرەك ەمەس پە؟ رەسمي مالىمەتكە قاراعاندا, بۋراباي باۋرايىنداعى دەمالىس ورىندارىندا جىلىنا 1,2 ميلليون تۋ­ريست دەم الادى ەكەن. وسىن­شاما ادامعا قىزمەت كورسەتۋ, اري­نە, وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. بۋ­رابايعا قاراعاندا زەرلى زە­رەن­دىگە كوڭىلى اۋاتىندار كوپ تە ەمەس. ايتسە دە تۇيتكىل ماسەلە تۇنىپ تۇر. 

كەيىنگى جىلدارى زەرەندى كولى تۋريستەردىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالعان. كول جاعالاۋى كوپ-كورىم تازالانىپ, دەمالىس ورىندارى زامان تالابىنا ساي كورىككە يە بولدى. سۋى ساۋمال كۇمىس كولگە اسىققان جۇرت دەمالىس كۇندەرى عانا ەمەس, جۇمىس كۇندەرى دە اعىلىپ كەلىپ جاتادى. باعانىڭ ءبىرشاما جوعارى ەكەندىگىنە دە قارايتىن ەمەس. ەگەر ەكى-ءۇش ادامدىق وتباسى بولسا, شاعىن ۇيلەرگە تاۋلىگىنە 60 مىڭ تەڭگە تولەيدى. سۋ تازا, جاعالاۋ جايلى. جالعىز جەتىمسىز دۇنيە – قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى كادردىڭ تاپشىلىعى. وندا دا جوعارى ءبىلىمدى ماماندار ەمەس, اسپاز, داياشى, ىدىس جۋا­تىن ادامدار قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات. «كاليپەنوۆا» جەكە كاسىپ­كەرلىگىنە قاراستى «اقدانات» دەمالىس ايماعى لىق تولى. ولاي بولماعاندا شە؟ توڭىرەگى كوز جاۋىن الاتىن كوركەم تابيعات, تازا ساف اۋا. ماڭگى جاسىل قا­راعايلاردىڭ اراسىنا سىنالاي ورنالاستىرىلعان دەمالىس ۇيلەرى. اسحاناسى بار, ارقيلى كابينەتتەر جۇمىس ىستەيدى. سەرۋەندەپ دەم الامىن دەسەڭ دە, ۇجىمداسىپ ويىن وينايمىن دەسەڭ دە, ەركىڭىز ءبىلسىن. كاسىپكەر ايگەرىم كاليپەنوۆا وسى ات توبەلىندەي ورىندى 25 جىلعا جالعا الىپتى. 2015 جىلدان باس­تاپ جۇمىس ىستەپ جاتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا العا ۇمتىلعان قادامدى كەرى كەتىرىپ تۇرعان تاپشىلىق – كادرعا بايلانىستى. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۋريستەر ورنالاستىرىلاتىن 33 نومىرگە شتاتتاعى ءۇش قىزمەتشى عانا قىزمەت كورسەتەدى ەكەن. بىرنەشە ادام كەلىسىم بويىن­شا جۇمىس ىستەيدى.

«بولمە تازالاۋشىلار ايى­نا 200 مىڭ, داياشى 250 مىڭ, ىدىس جۋاتىندار 300 مىڭ تەڭ­گە ەڭبەكاقى الادى, – دەيدى كاسىپ­كەر. – دەمالىس ماۋسىمى كەزىندە جۇمىسشىلارعا تۇراتىن جاي, تەگىن تاماق بەرىلەدى. اۋىل تۇر­عىن­دارى ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر تابىس ەمەس پە؟ سولاي بولا تۇرا جۇمىس ىستەيتىن ادام تابا الماي قينالىپ وتىرمىز».

تۇيتكىل جايدىڭ ءتۇيىنىن شەش­پەك بولىپ ساراپتاپ كوردىك. ءبىزدىڭ وڭىردە دەمالىس ماۋسىمى تىم قىسقا. نەبارى ءۇش اي شاماسىندا. كول جاعالاۋىنداعى كوپتەگەن دەمالىس ايماعى مامىر مەن قىركۇيەك ايلارىنىڭ اراسىندا عانا جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىتتا ورتاشا ەسەپپەن ايى­نا 250 مىڭ تەڭگە تابىس تاپقان جۇمىسشىلار قوڭىر كۇزدەن باس­تاپ كەلەسى جىلدىڭ دەمالىس ماۋ­سىمى باستالعانشا جۇمىسسىز. تۇراقتى جۇمىس بولماعان سوڭ, ۇمتىلمايتىن شىعار.

كادر تاپشىلىعى دەمالىس ورىندارىندا عانا ەمەس, بالالار لاگەرىندە دە بار. «پارۋس» بالالار لاگەرى – وسىنداي قيىندىقتى باسىنان كەشىرىپ وتىرعان ۇجىم­نىڭ ءبىرى. لاگەر مەڭگەرۋشىسى اسەل ابايدۋللاەۆانىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, ۇجىمدا 25 ادام جۇ­مىس ىستەيدى ەكەن, سەگىزى شتاتتا, قالعاندارى كەلىسىمشارت بو­يىن­­شا. اسىرەسە اسپاز تابۋ وتە قيىن, سپورت نۇسقاۋشىلارىن دا. تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن جەر­گىلىكتى كوللەدجدەردىڭ تۇلەكتەرى مەن جوعارى كۋرستا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردى شاقىرۋعا ءماجبۇر.

«جالاقىلارى ءتاۋىر بولعانى­مەن, كادر تۇراقتامايدى, – دەيدى لاگەر مەڭگەرۋشىسى. – بىلاي قاراعاندا تابىستارى جامان ەمەس, ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيدى. ءار كەزەك سايىن 20 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى تولەنەدى. جەرگىلىكتى جۇرتپەن جۇمىس ىستەۋ قيىن, سۇرانۋلارى كوپ».

جوعارىدا ايتقان كورىنىس ماۋسىمدىق دەمالىس ورىندارىنا بايلانىستى. شىنتۋايتىندا, جىل بويى جۇمىس ىستەيتىن جۇمىس ورىندارى دا جۇمىسشىعا ءزارۋ. ماسەلەن, زەرەندى اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى «كەرەمەت» قوناق­ۇيىندە دە وسىنداي كەلەڭسىز جاي ورىن الىپ وتىر. 2022 جىلى قوناقۇي سالىنىپ, پايدالانۋ­عا بەرىلگەننەن كەيىن كوپشىلىك نازارىن وزىنە اۋدارعان. تۋريس­تەر دە, جولاۋشىلار دا جول بو­يىنداعى قوناقۇيگە كوپتەپ كەلە باستاعان. ورىن جەتپەگەن سوڭ, كەڭەيتكەن. شتاتتاعى التى جۇمىسشىنىڭ بىرەۋى كوكشە­تاۋدان, بىرەۋى ۆيكتوروۆكا سەلوسىنان كەلەدى. جەرگىلىكتى جۇرت جۇمىس ىستەۋگە ىقىلاستى ەمەس. قوناقۇيگە اسپاز دا, وت جاعۋشى دا قاجەت.

ءوڭىردىڭ ءوڭىن كەلتىرۋگە تىرىسىپ جاتقان بيزنەسكە مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار كومەك كور­سەتىلىپ جاتىر. ايتسە دە كادر ماسە­لەسى – كاسىپكەردىڭ ءوزى شە­شە­تىن شارۋا. قىسقا مەرزىم ىشىن­دە تابىس تابۋعا ۇمتىلاتىن كاسىپ­كەرلەر جۇمىسشىلارعا جىل بويى جالاقى تولەي المايدى. ماۋ­سىم اياقتالعان سوڭ, قول قۋسىرىپ قاراپ قالاتىنىن بىلگەندىكتەن, ەشكىم جىلى ورنىن سۋىتىپ كەلگى­سى كەلمەيدى. بالكىم, ماۋسىم اياقتالعان سوڭ دا ءتيىستى ەڭبەك­اقىسىن تولەپ, ۇستاپ قالۋ كەرەك شىعار.

«ەگەر زەرەندىگە جىلىنا ءجۇز مىڭ تۋريست كەلەتىنىن ەسكەرسەك, قىس بويى جىلىتىلاتىن عيماراتتاردى ۇستاۋ ءتيىمسىز بولار ەدى. كول جاعاسىنا سۋ, كارىز  قۇبىرلارىن تارتۋ – قانشاما شىعىن, – دەيدى وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى اندرەي پودگۋرسكي. – كەيىنگى ءۇش جىل ىشىندە كاسىپكەرلەر زەرەندى كۋرورتتى ايماعىن دامىتۋعا مەملەكەتتەن 100 ميلليون تەڭگە قاراجات الدى».

باسقارما باسشىسىنىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا, زەرەندى دەمالىس ايماعىندا تىنىعۋشىلار سا­نى ءار جىل سايىن 10–15 پايىز­­عا ءوسىپ كەلەدى. كوكشەتاۋ – زەرەن­دى باعىتىندا ۇشجولاقتى تاسجول سالىنىپ جاتىر. ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن. ال بۇل سالانىڭ ودان باسقا دا ىشكى كەلەڭسىزدىگى از ەمەس.

اقمولا وبلىسى