– ەركىن ءانۋار ۇلى, ءۇش جىل بۇرىنعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزى قانداي بولدى؟
– بۇل وزگەرىستەردى تاۋەلسىز ەلىمىز تاريحىنداعى ماڭىزدى دا تاعىلىمدى بەلەس دەپ ايتۋعا تولىقتاي نەگىز بار. كونستيتۋتسيالىق جاڭارتۋلار ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ باسىمدىعىن, ازاماتتىق قوعامنىڭ دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارىن ايقىن نىعايتىپ, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ بەرىك قۇقىقتىق ىرگەتاسىن قالادى. رەفورما اياسىندا اتا زاڭنىڭ 33 بابىنا 56 تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. بۇل – بارلىق باپتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى. قازىرگى تاڭدا ونىڭ جالپى سانى 99 باپتى قۇرايدى.
كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز «سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان ىقپالدى پارلامەنتى مەن ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا» قادام جاسادى. پرەزيدەنت ءوز وكىلەتتىگى كەزەڭىندە ەشبىر ساياسي پارتياعا مۇشە بولماۋعا ءتيىس. سونداي-اق ساياسي پارتياعا مۇشەلىك قۇقىعىنان ايىرىلعاندار قاتارىندا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ, جوعارعى سوتتىڭ جانە وزگە دە سوتتاردىڭ توراعالارى مەن سۋديالارى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ, رەسپۋبليكالىق جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ توراعالارى مەن مۇشەلەرى, اسكەري قىزمەتشىلەر, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بار. بۇعان قوسا كونستيتۋتسيانىڭ 43-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس, پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ باسشىلارى لاۋازىمدارىن يەلەنە المايدى.
سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋدان پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىنە كوشۋ اياسىندا پرەزيدەنتتىڭ وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ اكىمدەرىنىڭ شەشىمدەرىن جويۋ قۇقىعى الىنىپ تاستالدى. بۇدان بىلاي پرەزيدەنت اتالعان وڭىرلەر مەن قالالاردىڭ اكىمدەرىن تاعايىنداۋ كەزىندە ولاردىڭ كانديداتۋرالارىن جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن كەلىسەدى. مەملەكەت باسشىسى كەمىندە ەكى كانديداتۋرا ۇسىنادى, ال ءماسليحات دەپۋتاتتارى داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشىم قابىلدايدى.
– پارلامەنت پالاتالارىنىڭ قىزمەتىنە دە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە توقتالا كەتسەڭىز.
– كونستيتۋتسياعا سايكەس, ءماجىلىس 98 دەپۋتاتتان تۇرادى (بۇعان دەيىن 107 بولعان). ولار ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ارقىلى سايلانادى: ءبىرتۇتاس ۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگى بويىنشا پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيەسىمەن جانە ءبىرمانداتتى اۋماقتىق سايلاۋ وكرۋگتەرى ارقىلى.
پارلامەنت پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا كونستيتۋتسيالىق زاڭداردى قابىلداۋ قۇقىعىنا يە. سول تارتىپپەن ول پرەزيدەنتتىڭ قارسىلىعىن تۋدىرعان كونستيتۋتسيالىق زاڭدار نەمەسە ولاردىڭ جەكەلەگەن باپتارى بويىنشا دا تالقىلاۋ وتكىزىپ, داۋىس بەرەدى. بۇل تالقىلاۋ پرەزيدەنتتىڭ قارسىلىقتارى جىبەرىلگەن كۇننەن باستاپ ءبىر اي ىشىندە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ەگەر بەلگىلەنگەن مەرزىم ساقتالماسا, پرەزيدەنتتىڭ قارسىلىقتارى قابىلدانعان بولىپ سانالادى. پارلامەنت ءار پالاتا دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ تورتتەن ءۇشىنىڭ داۋسىمەن پرەزيدەنتتىڭ قارسىلىعىن ەڭسەرسە, مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا ءبىر اي ىشىندە قول قويادى. ال ەگەر قارسىلىق ەڭسەرىلمەسە, زاڭ قابىلدانبايدى نەمەسە پرەزيدەنت ۇسىنعان رەداكتسيادا قابىلدانادى.
ءماجىلىس جىلىنا ەكى رەت رەسپۋبليكالىق جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ ەسەبىن تىڭدايدى. سونىمەن قاتار ول كەز كەلگەن زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن قابىلداماي قويۋعا قۇقىلى. مۇنداي جاعدايدا جوبا قابىلدانباعان بولىپ سانالىپ, ونى ۇسىنعان تاراپقا قايتارىلادى.
سەنات زاڭ جوبالارىن ءوزى قابىلدامايدى, تەك ءماجىلىس ماقۇلداعان قۇجاتتاردى دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن بەكىتەدى.
– رەفورما اياسىنداعى ەرەكشە اتاپ وتەر وزگەرىستىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى. مەملەكەت باسشىسى: «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ايناسى» دەپ باعا بەرگەن بۇل جاڭا ورگاننىڭ جۇمىسى ءارى ونىڭ ماڭىزى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ەل اۋماعىندا كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا كونستيتۋتسيالىق سوت 2023 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇرىنعى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستەن باستى ەرەكشەلىگى – وعان جۇگىنۋ قۇقىعى بار سۋبەكتىلەر شەڭبەرىنىڭ كەڭەيۋى. ەندى كونستيتۋتسيالىق سوتقا ازاماتتار, پرەزيدەنت, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ توراعالارى, دەپۋتاتتاردىڭ كەمىندە بەستەن ءبىرى, پرەمەر-مينيستر, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل, باس پروكۋرور, سونداي-اق سوتتار تىكەلەي ءوتىنىش جاساي الادى.
بۇعان دەيىن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنا تىكەلەي جۇگىنۋ قۇقىعى بولماعان ەدى. كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىگى – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋداعى قۇقىقتىق تەتىكتەردى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭى.
بۇگىندە كونستيتۋتسيالىق سوت ۇلتتىق كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋ ۇلگىسىن جەتىلدىرىپ جاتىر. ونىڭ باستى قاعيداتتارى – كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, وتىنىشتەردە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى جان-جاقتى ءارى ساپالى قاراۋ. مۇنداي ءتاسىل بەلگىلى ءبىر نورمانىڭ مازمۇنى مەن ماقساتىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە, ونىڭ وزگە قۇقىقتىق نورمالارمەن بايلانىسى مەن قايشىلىقتارىن ايقىنداۋعا, قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندەگى الەۋەتىن باعالاۋعا, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق نورمالار جانە قاعيداتتارمەن اراقاتىناسىن ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ورايدا ناقتى ساندارعا جۇگىنەك, 2023 جىلدان بيىلعى 1 تامىزعا دەيىن كونستيتۋتسيالىق سوتقا 11 مىڭنان اسا ءوتىنىش ءتۇستى. ولاردىڭ 99,8 پايىزى نەمەسە 11 580-ءى – ازاماتتاردان. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك بيلىك سۋبەكتىلەرىنەن 14 ءوتىنىش, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنان 1 ءوتىنىشحات ءتۇستى. ءوز جۇمىسىن باستاعالى بەرى كونستيتۋتسيالىق سوت 74 نورماتيۆتىك قاۋلى قابىلدادى. ونىڭ ىشىندە 65-ءى ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا, ال 8-ءى مەملەكەتتىك بيلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ وتىنىشتەرى نەگىزىندە قارالدى.
– كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىندا بەكىتىلگەن قۇقىقتىق ۇستانىمدار ىشىنەن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا قاتىستى قابىلدانعان بىرقاتار شەشىمگە توقتالىپ وتسەڭىز.
– اتاپ ايتار شەشىمنىڭ ءبىرى – 2023 جىلى قىلمىستىق كودەكستىڭ 197-بابىن كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى تۇرعىسىنان قاراۋ. بۇل باپتا مۇناي نەمەسە مۇناي ونىمدەرىنىڭ زاڭدى شىعۋ تەگىن راستايتىن ناقتى قانداي قۇجات ەسەپتەلەتىنى ايقىن كورسەتىلمەگەن. مۇنداي قۇقىقتىق ولقىلىق قۇقىق قولدانۋشىلار تاراپىنان باپتى كەڭىنەن تۇسىندىرۋگە جول اشىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار قوعامدىق قاۋىپتى ارەكەتتىڭ ناقتى نىسانىن دۇرىس ايقىنداۋ ۇلكەن پراكتيكالىق مانگە يە. ول قۇقىققا قايشى ءىس-ارەكەتتەردى قىلمىستىق جاۋاپتىلىققا جاتپايتىن زاڭدى ارەكەتتەردەن اجىراتۋعا, جاسالعان ءىس-ارەكەتتى دۇرىس سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
197-باپتىڭ ديسپوزيتسياسىنان مەنشىك قۇقىعىن قىلمىستىق-قۇقىقتىق قورعاۋ تىكەلەي كوزدەلمەگەنى بايقالادى. بۇل باپ بويىنشا جاسالعان ارەكەتتەر كەي جاعدايدا مۇناي نەمەسە مۇناي ونىمدەرىنىڭ مەنشىك يەسىنە نەمەسە يەلەنۋشىسىنە زيان كەلتىرمەۋى مۇمكىن. سونداي-اق قك-ءنىڭ 197-بابىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى بولىكتەرى قىلمىستىق تەرىس قىلىق بەلگىلەرىن قامتيدى. دەگەنمەن زاڭ شىعارۋشى مۇنداي ارەكەتتەر ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ ەڭ تومەنگى شەگىن ناقتى بەلگىلەمەگەن. سونىڭ سالدارىنان مۇناي نەمەسە مۇناي ونىمدەرىنىڭ از عانا كولەمىنە قاتىستى دا قىلمىستىق جاۋاپتىلىق كوزدەلۋى ىقتيمال.
بۇگىندە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ اتالعان نورماتيۆتىك قاۋلىسىنىڭ زاڭنامالىق تۇرعىدا ىسكە اسىرىلۋىنىڭ ناقتى ناتيجەلەرىن بايقاۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, وتكەن جىلعى 6 ساۋىردەگى «كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ نەگىزىندە 2011 جىلعى 20 شىلدەدەگى «مۇناي ونىمدەرىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن ءوندىرۋ مەن اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, 18 جانە 19-باپتاردا مۇناي مەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ زاڭدى شىعۋ تەگىن راستايتىن قۇجاتتاردىڭ ناقتى تىزبەسى بەلگىلەندى.
ەكىنشىدەن, قۇقىقتىق ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بيىلعى 16 شىلدەدەگى «قىلمىستىق زاڭنامانى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭمەن قك-ءتىڭ 197-بابىنا قاتىستى قىلمىستىق جاۋاپتىلىق شەگى ناقتىلانىپ, ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 200 ەسەلەنگەن مولشەرى دەپ بەلگىلەندى.
– كونستيتۋتسيالىق سوت قىلمىستىق كودەكستەگى سوتتالعانداردىڭ شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلۋ قۇقىعىن شەكتەۋگە قاتىستى نورمانى دا قاراعان ەدى. ونىڭ ناتيجەسى قانداي؟
– قىلمىستىق كودەكستىڭ 72-بابىنىڭ بۇرىنعى رەداكتسياسىندا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ (شمب) ءولىم جازاسى تاعايىندالىپ, كەيىن راقىمشىلىق جاساۋ تارتىبىمەن نەمەسە ءولىم جازاسىن جويۋ تۋرالى زاڭعا بايلانىستى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا اۋىستىرىلعان سوتتالعاندارعا قولدانىلمايتىن. كونستيتۋتسيالىق سوت اتالعان ساناتتاعى ادامدارعا شمب قولدانۋعا شەكتەۋ قويۋ بۇگىنگى قۇقىق قولدانۋ تاجىريبەسىندە جوق جازا تۇرىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. كونستيتۋتسيانىڭ 15-بابىندا ءولىم جازاسىن قولدانۋعا تىيىم سالىنعان, ال قىلمىستىق جانە قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭناماسىنان وعان قاتىستى نورمالار الىنىپ تاستالعان. سوندىقتان قىلمىستىق كودەكستەگى بۇل شەكتەۋدىڭ ساقتالۋى كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيدى.
وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق سوت قك-ءنىڭ 72-بابى سەگىزىنشى بولىگىنىڭ 1) تارماعىن كونستيتۋتسياعا قايشى دەپ تانىپ, ۇكىمەتكە ءوز قورىتىندى شەشىمىندە باياندالعان قۇقىقتىق ۇستانىمدارعا سايكەس قك-گە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ماجىلىسكە ەنگىزۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار سوت شمب ماسەلەسىن قاراۋ سوتتالعاندى اۆتوماتتى تۇردە بوساتۋ دەگەندى بىلدىرمەيتىنىن باسا ايتتى. بۇل تەك سوت سوتتالعاننىڭ تۇزەلگەنىن مويىنداعان جاعدايدا, قىلمىستىق جازالاۋدىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكىزىلگەندە جانە زاڭدا بەلگىلەنگەن ناقتى شارتتار ورىندالعاندا عانا مۇمكىن بولادى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدار كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ نورماتيۆتىك قاۋلىلارىنىڭ پراكتيكالىق قولدانىسىن, ولاردىڭ پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ زاڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىنە, سوتتاردىڭ, پروكۋراتۋرا مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىس ساپاسىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتىپ جاتقانىن ايقىن دالەلدەيدى. وسىلايشا, كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگى «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ وتىر دەپ ايتا الامىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
