ءاز جانىبەك حان: اڭىز بەن اقيقات

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ تامىلجىعان تامىز ايىنىڭ سوڭىندا قازاق ءۇشىن قاسيەتتى دە قۇتتى مەكەن ۇلىتاۋدا ۇلت تاريحى حاقىندا تەرەڭنەن تولعانىپ, كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كۇپتى ويلاردى ءدوپ باساتىن ساليقالى سۇحباتىندا 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ وتەتىنىمىزدى اتاپ ايتقان ەدى. ءسويتىپ, وتاندىق تاريحشى-عالىمداردىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەدى. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ باسىندا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جالپى جينالىسىنىڭ سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالعان كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ ومىرىنە بايلانىستى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىر تۇشىمدى مونوگرافيا جازىلماعانىن وكىنىشپەن ايتتى. ءيا, جانىبەكتانۋداعى اقتاڭداقتاردىڭ اراجىگىن اشىپ, شىرماۋىقشا شىرماتىلىپ جاتقان شاتاسۋشىلىقتاردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ, ءبىر توقتامعا كەلۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس. تاريح ادىلدىكتى ىزدەيدى, بۇرمالاۋعا جول بەرىلسە ول تاريح بولۋدان قالادى. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەندە» كوتەرىلگەن ماسەلەنى جاڭاشا كوزقاراسپەن سارالاۋعا تالپىنىس جاساعان شاعىن زەرتتەۋىمىزدى جۇرتقا ۇسىنىپ وتىرمىز.

ءى. ءاز جانىبەك قاي جانىبەك؟ ءاز-جانىبەك حان تاريحى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا زەرتتەۋشىلەردىڭ, عىلىمي-كوپشىلىك قاۋىمنىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن وزىنە تاعى اۋدارا باستادى. اتالمىش ماسەلە تۋرالى سوڭعى جىلدارى سۇبەلى ماقالالار, جاڭا كوزقاراستاعى زەرتتەۋلەر دۇنيەگە كەلدى. مۇنى مويىنداماۋ – اقيقاتقا قيانات. تاريحشىلار ج.ارتىقباەۆ, ي.ءشامشات ۇلى, ت.وماربەكوۆ, ش.وماربەكوۆ, ب.كارىباەۆ, ز.جانداربەك, م.قاسەنوۆ, ق.سالعارا ۇلى, ب.س.قوشىم-نوعاي تاعى باسقالار ءبىراۋىزدان التىن وردا حانى وزبەك ۇلى جانىبەكتى (1342-1357) ءاز-جانىبەك دەپ ورتاق شەشىمگە كەلگەندەي بولدى. وسىعان قاراماستان سوڭعى كەزگە دەيىن, اسىرەسە ادەبيەتشى-عالىمدارىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى جارىق كورگەن تاريحشىلاردىڭ زەرتتەۋلەرىن «اينالىپ ءوتىپ», قازاق حانى جانىبەكتى ءاز جانىبەك رەتىندە بەينەلەپ, اسان قايعى بابامىزدى سوڭعىسىنىڭ باس ءۋازىرى ءھام اقىلشىسى قىلىپ قويۋدى ادەتكە اينالدىردى. قاراپايىم وقىرماندى بىلاي قويعاندا كاسىبي مامانداردىڭ ءوزى شاتاسا باس­تادى. جانىبەكتانۋداعى «اقتاڭداقتاردىڭ» اقيقاتىن ارشىپ الۋ قاي زەرتتەۋشىگە دە وڭاي بولماي تۇر. ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار. نەگىزگىسى, دەرەكتەردىڭ جۇتاڭدىعى, ەكىنشىسى, وسى ماسەلەگە قاتىستى العاشقى زەرتتەۋلەردەگى جاڭساقتىقتار, ءۇشىنشى, اسان قايعى زامانىنان جەتكەن جىر-اڭىزداردى تالداۋداعى كەرەعارلىقتار.

    سونىمەن, جانىبەك حان حاقىندا العاش پىكىر بىلدىرگەندەردىڭ ءبىرى ءحىح عاسىرداعى قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ش.ءۋاليحانوۆ قازاق سۇلتاندارىنىڭ شەجىرەسىن ورىس حان – قويرۇشىق (دۇرىسى قۇيىرشىق – ج.ج.) – باراق حان – ءاز جانىبەك دەپ انىقتاسا ء(ۋاليحانوۆ ش.ش.كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى – الماتى: «تولاعاي گرۋپپ», 2010. ت1. 144-ب.), 1911 جىلى ورىنبور قالاسىنان باسىلىپ شىققان ەڭبەگىندە ش.قۇدايبەردى ۇلى: «...قۇيىرشىق حاننىڭ بالاسى – باراق حان. ونىڭ ەكى بالاسى ءدارۋيش ءھام ابۋساعيد حان. ءاز جانىبەك حان اتالعان وسى ابۋساعيد ەدى. قازاقتى ەرتىپ الىپ قاشقارداعى شاعاتاي ناسىلىنە قاراتقان ءاز جانىبەك وسى ەدى» (قۇدايبەردى ۇلى ش. تۇرىك, قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى. – الماتى: قازاقستان; سانا, 1991. 52-ب.), دەپ ۇعىنادى. كورنەكتى قازاق عالىمى مەن ويشىلىنىڭ وسى ءبىر جاڭساق پايىمى الداعى قاتەلىكتەرگە جول اشتى. قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن كەرەيمەن بىرگە قالاعان جانىبەك سۇلتان تاريحي ادەبيەتتە ەش كۇمانسىز «ءاز جانىبەك» اتالا باستادى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنان ءبىر جىل بۇرىن قازان قالاسىندا جارىق كورگەن «تاۋاريح-ي حامسا-ي شارقي» (شىعىستىڭ بەس ەلىنىڭ تاريحى) دەگەن ەڭبەگىندە بەلگىلى تاريحشى قۇربانعالي حاليد جانىبەك حان حاقىنداعى بايانىن تومەندەگىشە تۇيىندەدى: «جانىبەك حان وتە ءادىل, شارعي ماسەلەلەرگە جەتىك كىسى بولۋمەن «ءاز جانىبەك حان» لاقابىن العان. ءازىز جانىبەك دەگەن ءسوز, بۇل حالىققا اسا ادىلدىگىمەن بەدەلدى بولىپ كورىنە بىلگەن. ءازىز-ارابشا «عازيز» – قىمبات, قادىرلى دەگەن ءسوز» (حاليد قۇربانعالي. تاۋاريح حامسا (بەس تاريح). – الماتى: قازاقستان, 1992. 233-23- بب.). وكىنىشكە قاراي, تاريحشىنىڭ دەر كەزىندە ايتىلعان شىنايى پايىمداماسى زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالدى. ءتىپتى, كەڭەس داۋىرىندەگى بەدەلدى باسىلىمداردىڭ ءبىرى سانالاتىن «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديا­سى» سياقتى ىرگەلى باسىلىمدا: «جانىبەك حان ء(ابۋ سايد دەگەن اتپەن دە بەلگىلى) (ت.-ءو.ج. بەلگىسىز) قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, باراق حاننىڭ بالاسى. حV عاسىردا ءومىر سۇرگەن, حV عاسىردىڭ 50 جىلدارىنا دەيىنگى ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ناقتى دەرەكتەر جوق... ونىڭ ەسىمى تاريحي مالىمەتتەردە سوڭعى رەت 1473 جىلى كەزدەسەدى... جانىبەك حان سول داۋىردەگى ءجيى بولىپ تۇرعان سوعىستاردىڭ بىرىندە قازا تاپقان دەپ جورامالداۋعا بولادى. ەل اراسىندا ساقتالعان اڭىز-جىرلاردا جانىبەك حاندى «ءاز جانىبەك» دەپ تە اتايدى («قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى» 4-توم. – الماتى, 1974. 350ب). ءسويتىپ, قازاق حانىن ءاز جانىبەك رەتىندە دارىپتەۋ سول ۋاقىتتان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. مىسالداردى تىزە بەرگەننەن, ماسەلەنىڭ ءمانى وزگەرمەيدى. نەگىزى, جانىبەكتانۋعا ەكىۇشتى پىكىرلەر مەن ءدۇدامال ويلاردىڭ كوپتىگى جانە سولاردىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا تىرىسپاۋشىلىق ءبىزدىڭ جانىبەكتەي ۇلى حاندارىمىزدى تانىپ-ءبىلۋ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ ىسىنە ءالى دە نەمقۇرايدى قاراپ وتىرعانىمىزدىڭ بەلگىسى دەمەسكە لاج جوق. تاريحتىڭ قۇپيا سىرىن اشۋدا دەرەكتىڭ قاي ءتۇرى دە قىمبات. سونىڭ ىشىندە البەتتە, جازبا دەرەك اسا ماڭىزدى. قوزعالعان پروبلەمانى زەرتتەۋدە ىلگەرى جىلجۋ بۇرىن پايدالانىلماعان, جاڭا دەرەككوزدەرىن ايقىنداپ, تارتۋعا جانە عىلىمي اينالىمعا ەندىگى ەنگىزىلگەن دەرەكتەردى تەرەڭىرەك تالداۋعا كەلىپ تىرەلەدى.

دەرەكتەر نە دەيدى؟ الدىمەن, التىن وردا حانى وزبەك ۇلى جانىبەكتىڭ اتا-باباسىنىڭ شەجىرەسىن تارقاتايىق. ءال-ءاحاريدىڭ «شايح-ۋۆايس» دەرەگىنە سەنسەك, بۇل اۋلەتتىڭ شەجىرەسى جانىبەك-وزبەك-تۇعرىلشا-موڭكە تەمىر-توقان-باتۋ-جوشى-شىڭعىس حان (سبورنيك ماتەريالوۆ, وتنوسياششيحسيا ك يستوري زولوتوي وردى. ت.2. م-ل., 1941. س.62.). باسقا دەرەككوزدەردەن ءبىز وزبەكتىڭ شىن مانىندە تۇعرىلشانىڭ ۇلى, دەمەك باتۋدىڭ ۇرپاعى ەكەنىن تالاسسىز ايعاقتايتىن مالىمەت تاپپايمىز. م.گ.ساپارعاليەۆتىڭ پىكىرىنشە, باتۋدىڭ تۇقىمى توقتامەن ءبىتۋى, ال وزبەك ۋاقىت وتە بۇكىل بيلىككە قول جەتكىزگەن جالعان اتتى بولۋى ابدەن مۇمكىن (ساپارگاليەۆ م.گ. راسپاد زولوتوي وردى, س.65-71.) مۋ’ين اد – دين ءناتانزيدىڭ «مۋنتاحاب ات – تاۆاريح – ي مۋ’يني» دەگەن ەڭبەگى قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ ءۇشىن قۇندى دەرەكتەمە بولىپ تابىلادى. «ەسكەندىر ءانونيمى» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى بۇل ورتاعاسىرلىق قولجازبانىڭ اۆتورى وزبەك حان حاقىندا: «ول ءادىل جانە مەيىرىمدى پاتشا ەدى, اسقان ءدىنشىل ءارى تاقۋا بولعانى سونداي, پايعامبار جولىن ۇستاندى; كەمشىلىگى ءۇشىن پۇشايمان بولىپ, قاجەت ەتكەن كىسىلەرگە قايىر, جاقسىلىق كورسەتىپ, كەشىرىم ءوتىندى. ول بيلىك ەتكەن جىلداردا دەشتى قىپشاق, اللاعا سەنەتىن ەلگە اينالدى» (مۋ’ين اد – دين ناتانزي. انونيم يسكاندارا //تيزەنگاۋزەن ۆ.گ. سبورنيك ماتەريالوۆ, وتنوسياششيحسيا ك يستوري زولوتوي وردى: يزۆلەچەنيا يز پەرسيدسكيح سوچينەني م.ل.,1941. ت.2.س.126 – 138) دەپ جازۋى نازار اۋدارارلىق. ايگىلى شىعىس زەرتتەۋشىسى لەۆ گۋميلەۆ: «ءوزىنىڭ الدىنداعى حان توحتۋدى (توقتا دەپ تە جازىلادى – ج.ج.) ۋ بەرىپ ولتىرگەن وكتەم بيلىك يەسى اياۋشىلىعى جوق باسقىنشى جانە قاتىگەز وزبەك» (گۋميلەۆ ل. مەنى ەۆرازيالىق دەپ اتايدى. – الماتى. جالىن 1991. 12,14-ب.), دەپ اتاپ وتكەن. جانىبەكتىڭ اكەسى وزبەكتىڭ ءومىرى مەن جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى تۋرالى دەرەكتەر قايشىلىقتى. 1341 جىلى التىن وردادا وزبەك حان كەنەتتەن دۇنيە سالدى. وزبەك حان ءولىمى ونىڭ ۇلدارىنىڭ, ياعني تاق مۇراگەرلەرى اراسىندا اۋىزبىرلىكتىڭ جوق ەكەندىگىن كورسەتىپ قانا قويعان جوق, التىن وردا مەملەكەتىندە ىشكى قايشىلىقتىڭ بار ەكەنىن ايقىنداپ بەردى. وزبەك حان ءوزى تاق مۇراگەرى رەتىندە اتاپ كەتكەن ۇلى تىنىبەك «شايح-ۋۆايس» جازباسىنا قاراعاندا, كوپ ۇزاماي باۋىرى جانىبەكتىڭ قولىنان مەرت بولعان (تيزەنگاۋزەن, ت-2. س.101.) ال «تاريح ال-ماليك ان-ناسير مۋحاممەد يبن كۋلان ۋا اۋلادۋحۋ» دەرەگىندە جانىبەك پەن شەشەسى تايدۋللا حانىمنىڭ بىرىگىپ, تىنىبەكتى سارايشىقتا ولتىرگەنى باياندالادى (تيزەنگاۋزەن, ت-1, س.252). ورتاعاسىرلىق شىعىس بيلەۋشىلەرى ءۇشىن التىن وردا سياقتى ۇلى مەملەكەتتىڭ باس تاعىن يەلەنۋ جولىندا مۇنداي ادەت جات سانالمايتىن. وسىناۋ تاريحي ءۇردىستىڭ يىرىمىنەن جانىبەك سياقتى بولاشاق «عازيز» حان دا شەت قالا الماعان. بۇل جولى دا «قان ساسىعان حان سارايى» ءوزىنىڭ ويىن ەرەجەلەرىنە باعىنعان «ويىنشىلارىنىڭ» ساياساتتا مەرەيى ۇستەم ءھام مارتەبەسى اسقاق ەكەندىگىن دالەلدەدى. كەيىن ءوز تاعدىرى دا ءدال وسىلاي ءتامام بولارىن سول مەزەتتە قانشا سۇڭعىلا بولسا دا جانىبەك تە بىلمەگەن بولار. پەندەنىڭ ءفاني دۇنيەدە جاساعان قاي امالى دا باقيعا كەتپەيتىنىن ءاز جانىبەك تاعدىرى تاعى ءبىر مارتە دالەلدەگەندەي بولدى. ءاز جانىبەكتىڭ ءومىرى مەن ەلگە قىزمەتى ءحىV عاسىردا ءومىر سۇرگەن ۇلى تاريحشى مۋ’ين اد-دين ناتانزي «ەسكەندىر ءانونيمى» اتتى ەڭبەگىندە جانىبەك حان تۋرالى «ونىڭ ادىلدىگى انۋشيرۆان (اتاقتى پارسى پاتشاسى – ج.ج.) ادىلدىگىنەن ءبىر دە كەم سوقپايدى. ول وزبەك ۇلىسىن تۇتاس يسلامعا باعىندىردى, پۇتقا تابىنۋشىلاردىڭ حرامدارىن تۇگەل قيراتىپ, كوپتەگەن مەشىت, مەدرەسە سالدىردى. يسلام ءدىنىن ۇستانعان ادامداردىڭ جاعدايلارىنىڭ جاقسى بولۋىنا باستى نازار اۋداردى. جان-جاقتاعى يسلام ەلدەرىنەن نەشە ءتۇرلى وقىمىستى, عالىمدار وسى سارايعا قاراي اعىلدى. ەلدەگى امىرلەردىڭ ۇلدارى بىلىمدەرىن جان-جاقتى جەتىلدىرىپ عىلىمعا مويىن بۇردى, ولار زامانىنىڭ وزىق ويلى ازاماتتارىنا اينالدى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ولاردىڭ ايتقان پىكىرلەرى, قورىتقان ويلارى جيىن-تويدا ەسكەرىلىپ تۇرادى. يسلامنىڭ باسقا ەلدەردە ۇستاناتىن ادەت-عۇرىپ, سالت-جورالارىن بۇل مەملەكەتكە ەنگىزگەن سول» (سبورنيك ماتەريالوۆ, وتنوسياششيحسيا ك يستوري زولوتوي وردى. ت.2. م-ل., 1941. س. 128) دەپ سۇيسىنە جازدى. مۇنداي پىكىرلەردى ورتاعاسىرلىق تۇركى دەرەكتەمەلەرى, سونىڭ ىشىندە ماۋلانا مۇحاممەد دوستىنىڭ ۇلى وتەمىس قاجىنىڭ «شىڭعىسناما»تاريحي شىعارماسىندا دا: «داڭقتى ازىرەت جانىبەك حان – وعان اللانىڭ راقىمى جاۋسىن – اكەسىنىڭ تاعىنا وتىرىپ حان بولعاندا ونىڭ ادىلدىگى, اۋليەلىگى مەن دارحاندىلىعى ەلگە ءمالىم بولدى, دەشتى قىپشاق ءۋالاياتىندا اق جولدان تايمايتىن, ادال دا قۋاتتى, تەڭدەسى جوق پاتشا بولىپ, اتاسىنىڭ بۇكىل مەملەكەتىنە ءامىرىن جۇرگىزدى» (قازاقستان تاريحى تۋرالى تۇركى دەرەكتەمەلەرى». 1.ت. وتەمىس قاجى. شىڭعىس-نامە –الماتى, «دايك-پرەسس. 2005. 180-ب.) قۋاتتاي تۇسەدى. ال «تاۆاريح-ي گۋزيدا-ي نۋسرات-نامەنىڭ («جەڭىستەر كىتابىنىڭ تاڭدامالى تاريحى») اۆتورى ول تۋرالى «جانىبەك دەشتى قىپشاق ەلىنىڭ حانى بولدى. حالىق وعان دەنە بولسا, ول حالىقتىڭ جانى بولدى», دەپ جازدى (ماتەريالى پو يستوري كازاحسكيح حانستۆ ۆ حV-ءحVىىى ۆۆ. الما-اتا, 1969. س.33). كەلتىرىلگەن دەرەكتەردى ۋاقىتىندا جان-جاقتى سارالاعان ل. گۋميلەۆ جانىبەك حاننىڭ اكەسىندەي ەمەس مەيىرىمدى, ءھام ادىلەتتى جان بولعانىن اتاپ وتكەن.

قازاقتىڭ ۇلى عالىمى ش.ءۋاليحانوۆ ءومىر سۇرگەن زاماندا ورىستىڭ بەلگىلى ارحەولوگى, شىعىستانۋشى, نۋميزمات تاريحشى پ.س.ساۆەلەۆتىڭ عىلىمي تۇرعىدا ءالى كۇنگە ماڭىزىن جوعالتپاعان قۇندى ەڭبەگى دۇنيەگە كەلدى. بۇل ەڭبەكتەگى عىلىمي تۇرعىدا تالدانعان نۋميزماتيكالىق دەرەكتەر قازاق تاريحى ءۇشىن بىرەگەي كەرەمەت. شىندىعىنا كەلگەندە, ورىس عالىمىنىڭ بۇل زەرتتەۋىنە قازاق قاۋىمى قارىزدار. زەرتتەۋشى نۋميزماتيكالىق جادىگەرلىكتەرگە يەك ارتىپ ءاز جانىبەك حان ەسىمى بەدەرلەنگەن تەڭگەلەردىڭ حورەزم قالاسىندا حيجرانىڭ 700-751 جىلدارىنان (1350 جىل) قۇيىلا باستاعانىن باياندايدى. ءاز جانىبەكتىڭ ەل بيلەگەن تۇسىندا قۇيىلعان تەڭگەنىڭ ءبىر جاعىندا اراب قارپىمەن «ءال-سۇلتان ءال-عادل عازيز جانيبەك حان», ەكىنشى جاعىندا «حارب/سى/گۇلستان ءال-ءدجاديد» (1-سۋرەت) دەگەن سوزدەر تاڭبالانعان. سوڭعى جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جانە ارحەولوگيا ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى جانىبەك اۋدانىنداعى جاڭاتۇرمىس وباسىنان 1353-1354 جىلدارى گۇلستانداعى تەڭگە سارايىندا قۇيىلعان ءاز جانىبەك حان ءداۋىرىنىڭ تەڭگەسىن تاپتى (2-سۋرەت) (سىدىقوۆ م.ن. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاريحي-مادەني جانە تابيعات مۇرالارى ەسكەرتكىشتەرى. – ورال, 2009ج. – جانىبەك اۋدانى. ت.10. 184-ب.). دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جانىبەك حان كەزىندە گۇلستان ءىرى پورتتى قالاعا اينالادى. 1347 جىلى وسى گۇلستان پورتىندا جانىبەك ۆەنەتسيا ساۋداگەرلەرىمەن ساۋدا كەلىسىمىن جاساعان. م.ابسەمەتوۆتىڭ پىكىرىنشە, بۇل پورت بۇگىنگى اتىراۋ قالاسىنىڭ ماڭى بولۋى مۇمكىن (ابسەمەتوۆ م. تاموجەننوە دەلو كازاحستانا. ا., 2001. س.41.). نۋميزمات تاريحشى ءاز جانىبەك باقيلىق بولعاننان كەيىن دە ايگىلى حاننىڭ ەسىمى بەدەرلەنگەن تەڭگەلەردىڭ قۇيىلعاندىعى حاقىندا حابارلايدى. ءبىز ءۇشىن اسا قۇندى جادىگەر سانالاتىن سول تەڭگەلەردىڭ بىرىندە «ءال-سۇلتان ءال-مارحۇم عازيز جانيبەك حان» (3-سۋرەت) دەگەن تىركەس ويمىشتالعان. پ.س.ساۆەلەۆ زەرتتەگەن نۋميزماتيكالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا جانىبەك حان بيلىككە كەلگەننەن كەيىن قۇيىلعان العاشقى تەڭگەلەردە «ءاز» (عازيز) اتانباعان, تەك ون شاقتى جىلدان سوڭ عانا وسى اتاقتى يەلەنگەن ءتارىزدى. وعان دالەل, تەڭگەنىڭ ءبىر بەتىندە «ءال-سۇلتان ءال-عادل جانيبەك حان», ال ەكىنشى بەتىندە «حارب/سى/حارەزم ءال-ءدجاديد 754» (4-سۋرەت) دەگەن سوزدەر ويىپ جازىلعان (ساۆەلەۆ پ.س. مونەتى دجۋچيدوۆ, دجاگاتايدوۆ, دجالايريدوۆ ي درۋگيە, وبراششاۆشيەسيا ك زولوتوي وردە ۆ ەپوحۋ توحتامىشا. ۆىپ. 2. سپب., 1858, س299,304-305). بۇل دەرەكتى قازاق وقىرماندارىنا تۇڭعىش رەت جۋرناليست م.يماشەۆ تانىستىرسا, بەرتىن كەلە اقىن ب.س.قوشىم-نوعاي اتالمىش ماسەلەگە جۇرتشىلىقتىڭ تاعى ءبىر مارتە نازارىن اۋداردى.

شىڭعىس ۇرپاقتارىنان بولعان حانداردىڭ وزدەرىنىڭ ۇستانعان ساياساتتارىنا ساي كەلەتىن تاريحتارىن جازدىرىپ قالدىرۋى ەرتەدەن داستۇرگە اينالعان بولاتىن. حيۋا حانى (1645-1663), شىعىس ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ اسقان بىلگىرى ابىلعازى ءباھادۇر حاننىڭ «شەجىرە-ي تۇركى» («تۇركى شەجىرەسى») اتتى تاريحي شىعارماسىنىڭ دەرەكتەمەلىك ماڭىزى وتە زور. ول ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە: «وزبەك حان ولگەننەن سوڭ ونىڭ ۇلى جانىبەكتى حان كوتەردى. جانىبەك حان عاجايىپ مۇسىلمان پاتشا بولدى, ءوزى عۇلاما, يبالى, اقىلدى كىسى ەدى. سارايشىق شاھارىندا تاققا وتىردى, شاريعاتتى قاتاڭ ساقتار ەدى... ۇلى بەردىبەكتى ازەربايجانعا اكىم ەتىپ, ءوزى جۇرتىنا قايتىپ كەلدى. ودان سوڭ اۋرۋعا شالدىعىپ, ول ۇزاققا سوزىلدى. حان: «ەندى مەن بۇل اۋرۋدان جازىلمايمىن», – دەپ ازەربايجانداعى ۇلى بەردىبەكتى شاقىرتتى. بەردىبەك حان كەلىپ جەتكەنشە جانىبەككە ۋاقىت بولدى. ول قايتىس بولار الدىندا حالقىن جيىپ ولارعا كوپ ناسيحاتتار ايتتى. حيجرانىڭ جەتى ءجۇز ەلۋ سەگىزىنشى جىلى قايتىس بولدى, ول ون جەتى جىل پاتشالىق قۇردى, سارايشىقتا جەرلەندى» (ابىلعازى. تۇرىك شەجىرەسى. – الماتى: انا ءتىلى, 2006. 114-115-بب.), دەپ جازدى. مۋ’ين اد-دين ءناتانزيدىڭ دەرەگىندە, ءاز جانىبەكتىڭ ءولىمى باسقاشا انىقتالىپ, وقيعانىڭ قالاي وربىگەنى تومەندەگىشە بايان­دالادى: «بەردىبەك تاققا وتىرعاسىن 6 ايدان سوڭ, جانىبەك حان ناۋقاسقا شالدىقتى. مەملەكەتىندەگى باس­تى تۇلعالاردىڭ ءبىرى توعلۋ باي (دەرەكتەردە تۋعلى-بي, تاۆلۋبي, تۋۆلۋبي – ج.ج.) ازەربايجانعا جەدەل كىسى اتتاندىرادى, بەردىبەكتى شاقىرتادى. اكەسى كوز جۇما قالسا, تاققا يە بولاتىن سول. دەشتى قىپشاق تاعىن تاقىمىنا ءبىر قىسۋدى كوكسەپ جۇرگەن بەردىبەك ازەربايجاندى تاستاپ, دەربەنت ارقىلى جەدەلدەتە ورداعا جونەلەدى. ون شاقتى سەرىگىمەن ءتۇن جامىلىپ كەلىپ, توعلۋ بايدىڭ ۇيىنە تۇسەدى. كۇتپەگەن جەردەن جانىبەك حان بەتى بەرى قاراپ باسىن كوتەرەدى, ايىققانداي بولادى. ءسويتىپ, ەرتەڭىنە كەڭەسكە قاتىسقىسى كەلەتىنىن ايتادى. سەنىمدى كىسىلەرىنىڭ ءبىرى جانىبەككە بەردىبەكتىڭ كەلگەنىن جەتكىزەدى. مىنا حابار مازاسىن قاشىرعان ول مۇنى توعاي توعلۋ حاتۋنعا ايتادى. حاتۋن ۇلىن قورعاشتاپ, مۇنىڭ جالعان ەكەنىنە سەندىرمەك بولادى. جانىبەك ودان توعلۋ بايدى جەكە قابىلداۋىنا شاقىرتادى, وسىنىڭ ءبارىن باستاپ جۇرگەن سول توعلۋ باي ەكەنىن بىلمەيتىن حان مىنا جايدى قۇپيا تۇردە وعان دا ايتادى. توعلۋ باي بىردەن سەكەم الىپ, ءمان-جايدى ءبىلىپ كەلەيىن دەگەن سىلتاۋ­مەن تىسقا شىعادى دا, ىزىنشە وزىنە جاقتاس بىرنەشە اداممەن قايتا كىرەدى, سول جەردە بىردەن جانىبەكتى جايراتىپ سالادى» (گرەكوۆ ب.د., ياكۋبوۆسكي ا.يۋ. زولوتايا وردا ي ەە پادەنيە. موسكۆا – لەنينگراد: «يزداتەلستۆو اكادەمي ناۋك سسسر».1950. 269-270-بب.; بەگالين ق. التىن وردا حاندارى. – الماتى: «ادامار», 2007. 147-148-بب.). سونىمەن, قازاق حالقى التىنوردالىق جانىبەك حاندى «ءاز جانىبەك» اتاندىرعان, ال بۇل اتاۋدىڭ وتاندىق تاريح عىلىمىندا قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە مويىندالىپ كەلگەن جانىبەك ء(ابۋ سايد) باراق ۇلىنا ەش قاتىسى جوق. ويتكەنى, مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ «ءۇش قيان» تولعاۋىنداعى: «التى جىل بالشىق باستىرىپ, توعىز جىل كەرىش سوقتىرىپ, سۋسىنىن شايعا قاندىرىپ, حاندىعىنا جۇرتىن ناندىرىپ, ادىرا قالعىر, اشتارحان, ءاز جانىبەك حان سالدىرىپ. اقىلىن كاۋىرگە الدىرىپ, ايلاسى قۇرىپ كەتكەن جەر», – دەگەن جىر جولدارى التىن وردا بيلەۋشىسى, جانىبەك وزبەك ۇلىنا عانا قاتىستى. كەلتىرىلگەن ءارتۇرلى تاريحي دەرەكتەر: نۋميزماتيكالىق جادىگەرلەردى, جىر-اڭىزداردى, تولعاۋلاردى, كاسىبي مامانداردىڭ تىڭ ويلارىن سارالاي كەلە, ءبىز وسىعان دەيىن ءاز جانىبەك دەپ جۇرگەن حاننىڭ قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن قالاعان باراق ۇلى جانىبەك ەمەس, التىن وردا حانى وزبەك ۇلى جانىبەك ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە ەسكە سالا كەتسەك دەيمىز. بۇدان قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالعان ايگىلى جانىبەك حاننىڭ مارتەبەسى مەن بەدەلىنىڭ ەش تومەندەمەسى حاق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلىتاۋداعى ۇلت تۋرالى تولعانىسىندا التىن وردانىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنداعى ءىرى بەلەس ەكەنىن ايداي انىق قىلىپ ايتتى. وكىنىشتىسى, تاۋەلسىزدىگىمىزگە 20 جىلدان اسسا دا, اكادەميالىق باسىلىم قازاقستان تاريحىنىڭ 2 تومى مەن جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ وقۋلىعىنداعى ءاز جانىبەك حان تۋرالى ماعلۇمات كوڭىل كونشىتپەيتىن ءتارىزدى.

جاڭابەك جاقسىعاليەۆ, 

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.

ورال.