– ساعىنعازى دانيار ۇلى, ءسۇت سالاسىنىڭ مىسالىمەن قاراستىرساق, ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ ماسەلەسى قانشالىقتى وزەكتى؟ شىن مانىندە, يمپورت ءوسىپ, وتاندىق وندىرىسكە قاۋىپ ءتونىپ تۇر ما؟ قازاقستان نارىعى نەگە شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر ءۇشىن تارتىمدى بولىپ تۇر؟
– ءبىزدىڭ نارىققا يمپورت قىسىم جاساپ جاتقانى انىق بايقالادى. ءبىر عانا ءسۇت ونىمدەرى بويىنشا رەسەيلىك, بەلارۋستىك, ءتىپتى فرانتسۋزدىق كەم دەگەندە ونعا جۋىق برەندتى اتاپ وتە الامىن – ولاردى ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلار جاقسى بىلەدى. قازىر بۇل ءىرى كومپانيالارمەن قاتار, كوپتەگەن ۇساق شەتەلدىك وندىرۋشىلەر دە وتاندىق دۇكەن سورەلەرىن بەرىك يەلەنىپ وتىر. بىراق ماسەلە ولاردا ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ ريتەيلدىڭ تاڭداۋى. بۇل سالا – ەكونوميكاداعى قۋاتتى سەكتور, ول بولشەك نارىقتىڭ كەمىندە 90 پايىزىن يەلەنىپ وتىر.
ءوز بيزنەسىن دامىتۋ ءۇشىن ساۋدا جەلىلەرى ساتىلىم كولەمىنە قاراي بارعان سايىن كوبىرەك پايدا تابۋعا تىرىسادى. ال رەسەيلىك, بەلارۋستىك وندىرۋشىلەرگە بىزدەگى ساۋدا – قوسىمشا تابىس كوزى. ولار ءوز ىشكى نارىعىنداعى كىرىس كورسەتكىشتەرىن جابا الاتىندىقتان, تاۋارىن ءبىزدىڭ ەلدە تومەن باعامەن ساتۋعا مۇمكىندىگى بار. وعان قوسا, ولاردىڭ وندىرىستىك قۋاتى بىزدەگى ۇقساس كاسىپورىنداردان جۇزدەگەن ەسە ۇلكەن بولۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءبارى – شەتەلدىك باسەكەلەس تاراپىنان دەمپينگ جاساۋعا تاماشا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جاعدايدى ساۋدا جەلىلەرى پايدالانىپ, ونىڭ ءونىمىن ساتۋ ارقىلى ۇلكەن مارجاعا قول جەتكىزىپ وتىر.
تاعى ءبىر ەسكە سالا كەتەتىن جايت – سوڭعى ۋاقىتتا رەسەي مەن بەلارۋس ۇكىمەتتەرى ۇلتتىق وندىرىستەرىنە قارجىلاي قولداۋدى ون ەسە ارتتىردى. بۇل – سالالاردى تىكەلەي سۋبسيديالاۋ, سونىڭ قاتارىندا ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋدا. ءبىر عانا مىسال, رەسەيلىك ءوندىرۋشى زاۋىتتان ساتۋ نۇكتەسىنە دەيىن ءونىمدى جەتكىزۋگە كەتكەن شىعىنعا 100 پايىز مەملەكەتتەن وتەۋ الادى. ءبىز مۇنداي مەملەكەتتىك قولداۋدى تەك ارمانداي الامىز. بىزدەگى جاعداي – جالپى كاسىپكەرلىك باعدارلامالارمەن شەكتەلەدى, ولار جاڭارتىلمايدى ءارى باسەكەگە قابىلەتسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. ال قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە ارەكەت ەتەتىندىكتەن, بيزنەس جۇرگىزۋ شارتتارى ءارتۇرلى بولعانىمەن, بۇل ادىلەتسىز باسەكەنىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى.
– باسەكەگە قابىلەتسىز ساۋدا ورتاسىنا قاتىستى ماسەلە قوزعالعاندا, كوبىنەسە دۇكەن سورەلەرىنە ءتيىستى باقىلاۋسىز ءتۇسىپ جاتقان «كولەڭكەلى» ازىق-ت ۇلىك تۋرالى دا ءسوز ايتىلادى. بۇل ماسەلە ايماق ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– ارينە. بۇل بارلىق ايماققا ءتان ماسەلە. بىراق بۇل تۋرالى قانشا ايتساق تا, جاعداي وزگەرىسسىز قالىپ وتىر. بۇگىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا قالىپتاسقان تاۋار اينالىمى مەن ونى باقىلاۋ ەرەجەلەرى ەلىمىزگە نە ساتۋعا بولادى – سونىڭ ءبارىن اكەلۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە ەرەكشە باقىلاۋعا الىنۋى ءتيىس تاعام ونىمدەرى دە بار. ءىرى ساۋدا جەلىلەرى «كولەڭكەلى» يمپورتتى ساتۋعا اسا تاۋەكەل ەتپەسە دە, شاعىن دۇكەندەر مەن بازارلار بۇعان نازار اۋدارا بەرمەيدى. مەن بۇل تۋرالى بۇعان دەيىن دە ايتتىم, ءالى دە ايتامىن – ەلىمىزدە كونتراباندا بار. تاۋارلاردى «گازەلدەرمەن», جۇك كولىكتەرىمەن تاسيدى, سالىق تولەنبەيدى. جاقىندا بولعان ءبىر جاعداي وتە جاقسى مىسال, جەكەمەنشىك ۇيگە توڭازىتقىشتار ورناتىپ, قاباردا-بالقاريادان ءسۇت ونىمدەرىن اكەلىپ, ونى تىكەلەي گاراجدا قاپتاعان. ول جەردە قانداي ساپا مەن قاۋىپسىزدىك بولۋى مۇمكىن؟
ال جەرگىلىكتى ونىمدەردىڭ ساپاسى ۇنەمى باقىلاۋدا. ولاردىڭ ساپاسى شەتەلدىك باسەكەلەستەردىڭ تاۋارىنان ەش كەم ەمەس. الايدا وتاندىق وندىرۋشىگە باسىمدىق تۇگىلى, ءتىپتى ءادىل باسەكەلەستىك جاعدايى جاسالماعاندىقتان, يمپورت كولەمى ءوسىپ جاتىر. تەك ءبىر عانا بەلارۋستەن اكەلىنەتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ يمپورتى بىلتىردىڭ وزىندە 51%-عا ارتقان. ال دۇكەندەرىنىڭ سانى اپتا سايىن كوبەيىپ كەلەدى دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس.
– ءسىزدىڭ كاسىبي قاۋىمداستىققا مۇشە كومپانيالار مەن ءىرى ساۋدا جەلىلەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانداي؟ جەرگىلىكتى ءسۇت ونىمدەرىن ايماقتارعا وتكىزۋدە قيىندىقتار تۋىنداماي ما؟
– ارينە, قيىندىقتار بار. ولاردى جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىلەرگە ادەيى جاسالعان كەدەرگىلەر دەي المايمىز, بىراق جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, يمپورتتاۋشىلارعا ريتەيل تالاپتارىن ورىنداۋ الدەقايدا وڭاي. ءبىزدىڭ قارىم-قاتىناستاعى نەگىزگى ماسەلەلەرگە توقتالايىن. سورەلەردەن قوسىمشا ورىن الۋ قيىن. كوپ جاعدايدا, ساۋدا جەلىسى ءوزىنىڭ جەكە تاۋارىنا – قويما ونىمدەرىنە باسىمدىق بەرگەندە, جەرگىلىكتى جەتكىزۋشىلەر سورەدەگى ورىندارىنان ايىرىلىپ قالادى. سونداي-اق, جاڭا ءونىم تۇرلەرىن نارىققا ەنگىزگىمىز كەلگەندە, «كىرۋ كەدەرگىلەرىنە» تاپ بولامىز. ادەتتە بىزگە ەكى تاڭداۋ بەرىلەدى: نە ەسكىلەرىن الىپ تاستاۋ, نە جوعارى رەترو-بونۋس تولەۋ. قالعانىن تىزبەلەمەي-اق قويايىن, ايتپاعىم – وسى كەدەرگىلەردىڭ ءبارى ءونىم ساتىلىمىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق كومپانيالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى, ءوندىرىستى دامىتۋعا ينۆەستيتسيا تارتۋدى باسەڭدەتەدى نەمەسە مۇلدە توقتاتادى. دەمەك, بۇل بۇكىل سالانىڭ ءوسۋىن تەجەيدى.
– جاقىندا قاۋىمداستىقتا جەرگىلىكتى ساۋدا جەلىلەرى جەتكىزۋشىلەرگە جۇكتەيتىن قوسىمشا قىزمەتى مەن رەترو-بونۋسىنىڭ تىم كوپتىگى جونىندە ماسەلە كوتەرىلدى. بۇل نارىق جاعدايىندا سونشالىقتى ماڭىزدى ما؟
– ءسىزدىڭ سۇراعىڭىزداعى ەڭ ماڭىزدى تۇجىرىم – بۇل «نارىق جاعدايى». ساۋدا جەلىسى – بۇل 100% جەكە بيزنەس, ول ارقاشان ءوز مۇددەسىن كوزدەيدى. سوندىقتان كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدارعا بىزبەن قارىم-قاتىناستا قانداي دا ءبىر ەرەكشە جەڭىلدىك جاسا دەپ ءوتىنۋ ءتيىمسىز. بالكىم, بۇل جەردە مەملەكەتتىك ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ تەتىكتەرىنە جۇگىنگەن دۇرىس بولار. مىسالى, وتاندىق وندىرۋشىگە ناقتى قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ءوندىرىس ورىنىنا بولشەك ساۋداعا بايلانىستى شىعىنداردى وتەۋگە سۋبسيديا بەرۋگە بولادى. سورە جالداۋ اقىسى, رەترو-بونۋستاردىڭ ءبىر بولىگىن جابۋ, ساۋدا جەلىسىندەگى تۇراقتى ماركەتينگتىك شارانى وتكىزۋ مەن تاعى سول سياقتى ىستەر.
ەگەر جاعدايدىڭ وزىنە, ياعني وتاندىق ءوندىرۋشى مەن ساۋدا جەلىسى اراسىنداعى قيىن قارىم-قاتىناسقا توقتالساق, مۇنداي تۇيتكىلدەر راسىمەن بار جانە ولاردى جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشى مەن ساۋدا جەلىلىسىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىن مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋ بۇرىننان قاجەت-اق. مىسالى, ءوندىرۋشى اراسىندا اتى شۋلى «رەترو-بونۋستار» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى – ءسىز سۇراپ وتىرعان وسى بونۋستارمەن ساۋدا جەلىلەرى وندىرۋشىلەردى ءسوزسىز قىسپاققا الادى. ءبىزدىڭ زاڭنامادا مۇنداي رەترو-بونۋستاردى تالاپ ەتۋگە تىيىم سالىنعان. الايدا ساۋدا جەلىلەرى ولاردى «جارناما» نەمەسە باسقا دا قوسىمشا قىزمەتتەر رەتىندە بۇركەمەلەپ الىپ وتىرادى. بۇل – شىن مانىندە, وندىرۋشىلەرگە سالىناتىن قوسىمشا «الىم» دەۋگە بولادى. ال, مىسالى, رەسەيدە رەترو-بونۋستار زاڭدى تۇردە رۇقسات ەتىلگەنىمەن, ازىق-ت ۇلىك وندىرۋشىلەر ءۇشىن ولاردىڭ مولشەرى 5%-دان اسپايدى. ال بىزدە سول جاسىرىن رەترو-بونۋستاردىڭ كولەمى 7%-دان دا جوعارى.
وسىنىڭ ءبارى وتاندىق نارىقتا رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك ونىمدەردىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا اكەلىپ وتىر. ناقتى مىسال كەلتىرەيىن, قازىر ەل اۋماعىندا «بەلورۋسسكيە پرودۋكتى №1» دەپ اتالاتىن شامامەن 130 ساۋدا جەلىسى جانە تاعى شامامەن 120 ساۋدا نۇكتەسى جۇمىس ىستەيدى. بۇل بەلارۋس ونىمدەرىنىڭ ىشكى نارىقتاعى جاپپاي جانە تۇراقتى تۇردە كەڭەيۋىنىڭ ايقىن دالەلى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەلارۋستەن كەلەتىن كەيبىر ازىق-ت ۇلىك ساناتتارىنىڭ يمپورتى بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ارتقانى تىركەلدى: ءسۇت يمپورتى 51%-عا وسكەن (3,3 مىڭ توننادان 5,0 مىڭ تونناعا دەيىن), ىرىمشىك پەن سۇزبە – 30%-عا (11,2 مىڭ توننادان 14,5 مىڭ تونناعا دەيىن), شۇجىق ونىمدەرى – 2,6%-عا (10,4 مىڭ توننادان 10,7 مىڭ تونناعا دەيىن). يمپورتتىڭ وسىلايشا قارقىندى ءوسۋى شەتەلدىك تاۋارلاردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن جانە وتاندىق ونىمدەرگە ءوز ەلىمىزدىڭ ساۋدا الاڭدارىنان ورىن تابۋ بارعان سايىن قيىنداپ بارا جاتقانىن كورسەتەدى.
– ال ەگەر اۋقىمدىراق قارايتىن بولساق, ىشكى نارىقتى قورعاۋ, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە كومەك كورسەتۋ جانە ەلدەگى تاماق ونىمدەرى ءوندىرىسىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن قانداي شارالار قاجەت دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ەڭ الدىمەن, ءوندىرىستى كەڭەيتۋ مەن ولاردىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قولداۋدىڭ اۋقىمدى باعدارلامالارى قاجەت. سونىمەن قاتار, سالاعا ەڭ تومەنگى سىياقى مولشەرلەمەلەرىمەن جانە ۇزاق مەرزىمگە بەرىلەتىن نەسيە كەرەك. دايىن ءونىمدى وتكىزۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن ساۋدا كاسىپورىندارىن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەرمەن جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىراتىن ءتۇرلى تاسىلدەر قولدانۋعا بولادى.
جالپى ايتارىم, ءونىم ءوندىرۋدىڭ ءاربىر ساتىسى نازاردان تىس قالماۋى ءتيىس. ەگەر ونىڭ ءبىر بولىگىنە سۋبسيديا بەرىلسە, ەكىنشى بولىگى ۇمىت قالماۋى ءتيىس. مىسالى, قاپتاما شىعاراتىن كاسىپورىندار – قازىرگى تاڭدا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن وسى شىعىندار قۇرايدى.
بۇعان دەيىن ايتىلعانداي, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ناقتى قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ريتەيل شىعىندارىن وتەۋگە ارنالعان سۋبسيديالار پايدالى بولار ەدى: سورە جالداۋ, رەترو-بونۋستاردىڭ ءبىر بولىگىن جابۋ, ساۋدا جەلىلەرىندە تۇراقتى ماركەتينگتىك ءىس-شارالار وتكىزۋ جانە تاعى باسقالار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
