سۋرەت: akorda.kz
جيىنعا پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جۇلدىزاي ىسقاقوۆا مودەراتورلىق ەتتى.
– قازاقستان مەن وزبەكستان تاۋەلسىزدىك العالى بەرى گەندەرلىك تەڭدىك تاقىرىبىندا تۇراقتى تۇردە تاجىريبە الماسىپ, ءتيىمدى تاسىلدەردى ەنگىزىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى بۇل سالاداعى ساياسات ەلەۋلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, گەندەرلىك ماسەلەلەر تەك ساياسي دەڭگەيدە ەمەس, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ دا ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ كوشباسشىلىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. وسىنداي ديالوگ الاڭدارى تاراپتاردىڭ تابىستى تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە جانە ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا جول اشادى, – دەدى مودەراتور.
كەزدەسۋگە پارلامەنت مۇشەلەرى, بيزنەس قاۋىمداستىقتارى جانە گەندەرلىك تەڭدىك سالاسىنداعى ساراپشىلارمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن ايەلدەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, ولاردىڭ قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءتۇرلى ماڭىزدى سەكتورلارداعى وكىلدەر قاتىستى. العاش بولىپ ءسوز العان پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولگا پەرەپەچينا ايەلدەردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن ستراتەگياعا اينالعانىن باسا ايتتى.
– قازاقستاندا دا, وزبەكستاندا دا گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ساياسات مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دايەكتى تۇردە كەڭەيىپ, دامىپ كەلەدى. بۇل – ەكى ەل باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن ءوزارا كەلىسىمىنىڭ ايقىن كورىنىسى. ەلىمىزدە 2022 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا كونستيتۋتسيالىق سوت پەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل (ومبۋدسمەن) ينستيتۋتى قايتا قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل قۇرىلىمدار وتانداستارىمىزدىڭ, سونىڭ ىشىندە ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن قورعاۋعا باعىتتالدى. مىنە, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىراز تاجىريبە جيناقتاپ ۇلگەردىك. كونستيتۋتسيالىق سوتتا ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى بويىنشا ناقتى ىستەر قارالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار پارلامەنتتە ايەلدەر كاسىپكەرلىگى مەن گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ماسەلەلەر بەلسەندى تالقىلانۋدا. وتكەن جىلى سەنات توراعاسىنىڭ باستاماسىمەن تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى بويىنشا كوميسسيا وتىرىسىندا ايەلدەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە شىقتى. وزبەكستاندا دا وسى باعىتتا بەلسەندى رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاجىريبە الماسۋ – بۇل سالادا ودان ءارى دامۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى و.پەرەپەچينا.
سونداي-اق پارلامەنت سەناتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسى وسىدان 10 جىل بۇرىن 30% بولسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 49%-عا جەتكەنىنە نازار اۋداردى.
– بۇل – كەيىنگى جىلدارى قابىلدانعان زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ جەمىسى. ايەلدەرگە بەرىلگەن زاڭدى قۇقىقتار ناقتى ومىردە ىسكە اسۋى ءۇشىن بىرقاتار سالا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋ قاجەت. نەگىزى ورتالىق ازيادا ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ءالى دە بىرلەسە شەشۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەر بار, – دەدى و.پەرەپەچينا.
ال ت.نارباەۆا الدىمەن قازاقستانعا جاساعان ساپارىنىڭ ەرەكشە ماڭىزىن اتاپ ءوتىپ, قازاق حالقىنىڭ قوناقجايلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى. ءارى ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق پەن سەنىمدى قارىم-قاتىناستىڭ جىلدان-جىلعا نىعايىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– ءار جولى قازاقستانعا كەلگەنىمىزدە حالىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىن, باۋىرمالدىعىن سەزىنەمىز. بۇل قاسيەت – قازاق حالقىنا دا, وزبەك حالقىنا دا ورتاق. ءبىز قىسقا ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن كەزدەسۋ وتكىزدىك. بۇل ءىس-شارالار مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى بارلىق سالادا ودان ءارى كۇشەيتەدى. قۇرمەتتى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ – وتە ءبىلىمدى, سەرگەك ءارى ىسكەر باسشى. ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماستان, وزبەكستاننان كەلگەن ارىپتەستەرىنە ۋاقىت تاپتى. بۇل – ەلدەرىمىزدىڭ اراسىندا ورنىققان سەنىم مەن دوستىقتىڭ ايقىن بەلگىسى. II دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن ماراپاتتاۋى دا – ماعان عانا ەمەس, بۇكىل وزبەكستان پارلامەنتىنە, حالقىمىزعا جانە قازاقستانداعى ارىپتەستەرىمە بەرىلگەن باعالاۋ دەپ بىلەمىن. ويتكەنى مۇنداي جەتىستىك – تەك بىرلەسكەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى. بۇل سەنىم ءبىزدى ودان دا كوپ جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتەيدى, – دەدى ول.
وزبەكستاننىڭ ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى ءسوز اراسىندا ايەل قۇقىعى مەن مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى بارلىق بيلىك تارماقتارى مەن قوعامنىڭ نازارىندا بولۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتىپ قالدى.
– ايەلدەر ماسەلەسى – تەك ايەل قاۋىمىنىڭ پروبلەماسى ەمەس. بۇل – بۇكىل قوعامنىڭ ماسەلەسى. ءار مەكەمە, ءتىپتى ەرلەر باسىم جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ ءوزى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جاۋاپتى. ويتكەنى ولاردىڭ دا جارى, قىزى, اناسى بار. سوندىقتان گەندەرلىك ساياسات بارلىق قۇرىلىمعا ەنگىزىلۋگە ءتيىس. بىزگە «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى تۋرالى» جانە «زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭداردى قابىلداۋ وڭاي بولمادى. ءبىر كەزدەرى مۇنداي زاڭداردىڭ قاجەتى جوق, كونستيتۋتسيادا ءبارى كورسەتىلگەن دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. بىراق تاجىريبە ناقتى نورمالار مەن تەتىكتەر كەرەك ەكەنىن كورسەتتى. دەي تۇرعانمەن مەن سەنات توراعاسى بولعان سوڭ, بۇل زاڭداردى وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. بۇگىندە ءبىز ولاردى جەتىلدىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز, – دەدى ت.نارباەۆا.
قادىرلى مەيمان قازاقستاندا دا ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋعا قاتىستى ماڭىزدى قادامدار جاسالىپ جاتقانىن ايتىپ, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كوزقاراستارىنىڭ ۇقساستىعىنا باسا ءمان بەردى.
– مەملەكەت باسشىلارىمىز – وتە زاماناۋي ءارى پروگرەسسيۆتى كوزقاراستا. ەڭ باستىسى – بۇل باستامالاردىڭ ورىندالۋى. سوندىقتان ءبىز زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرىپ, ناقتى ناتيجەگە ۇمتىلۋىمىز قاجەت. بىزدە اۋىلدىق جەرلەردە ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولجەتىمدى قارجىلاندىرۋ, كاسىپتىك دايارلىق, ماحاللە دەڭگەيىندە قولداۋ كورسەتۋ جۇيەلەرى جۇمىس ىستەپ جاتىر. مەنىڭشە, قازاقستان جانە وزبەكستان وسى باعىتتاعى تاجىريبە الماسۋلارىن كەڭەيتىپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ورتاق بيزنەس فورۋمدار, جوبالار, كەلىسىمدەر ارقىلى شىنايى ىقپالداستىق قاجەت. بۇل سىزدەردەگى ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرىپ قانا قويماي, بۇكىل ءوڭىردىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا سەپ بولادى, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى وزبەكستاننىڭ ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆا.
ءارى قاراي پرەزيدەنت كەڭەسشىسى اسەل جاناسوۆا ءسوز الىپ, بۇل ديالوگ الاڭى ەكى ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن ءتيىمدى, ماعىنالى باستامالاردىڭ ىرگەتاسى بولاتىنىن ەسكە سالدى.
– جاقىندا عانا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 180 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەيتويىن اتاپ وتتىك. اباي قۇنانباي ۇلى ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ قايدان شىققانى تۋرالى» اتتى ەڭبەگىندە موڭعول بيلەۋشىلەرى مەن شايباني حان اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناس ارەكەتتەرىن كەلتىرەدى, وندا قازاقتاردىڭ ءوز ءىس-ارەكەتىن وزبەكتەرمەن تۋىستىق بايلانىستارىمەن نەگىزدەپ جانە ءوز ۇستانىمىن «وزبەك – ءوز اعام, سارت – ساداعام» دەگەن سوزدەرمەن بىلدىرە وتىرىپ, ونى قالاي قولداعانىن جانە ونىڭ جاعىنا اۋىسقانىن ايتادى. ۇلى اباي ءوز ەڭبەگىندە بۇل ءسوزدىڭ قازاقتار اراسىندا ناقىل ءسوز رەتىندە قالىپتاسىپ كەتكەنىنە نازار اۋدارتادى. ءارى شىنايى باۋىرلاستىق پەن ۇلتتىق دوستىقتىڭ ءمانى تەرەڭدە ەكەنىن ايتادى. بۇگىندە مەن تۋريزم, لوگيستيكا جانە ترانسپورت سالالارىنا جاۋاپتىمىن. ءاربىر تۋريست ەلگە كەلگەندە قانداي قىزمەت, قانداي مۇمكىندىك كۇتەتىنىن زەرتتەيمىن. مىسالى, قازاقستانعا كەلگەن تۋريست ءارى قاراي وزبەكستانعا بارادى نەمەسە كەرىسىنشە. سوندىقتان ءبىزدىڭ ايماقتارعا كەلگەن ساياحاتشىلارعا نە ۇسىنۋىمىز كەرەك, وسى باعىتتا بىرلەسكەن جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت, – دەدى اسەل جاناسوۆا.
«وتباسى بانك» اق باسقارما توراعاسى ءلاززات يبراگيموۆا ايەلدەردىڭ باسىم بولىگى باسپانا الۋ ءۇشىن كەمى 6 جىل جۇرەتىنىن ايتتى. سونداي-اق ول بالالارعا ارنالعان مۇمكىندىكتەردى دە ءسوز ەتتى.
– بالالارعا ارنالعان جيناق شوتتارىن ەنگىزدىك. بۇل جۇيە بالانىڭ دۇنيەگە كەلگەندە ونى تىركەۋمەن قاتار, باستاپقى جيناقتى جىلدام اشىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىزدە ون سەگىز جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان تۇرعىن ءۇي جيناق شوتتارى بار, بۇل – ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆا. بيىلدان باستاپ ءبىز تۇرعىن ۇيگە عانا ەمەس, بىلىمگە دە نازار اۋدىرا باستادىق. تۇرعىن ءۇي ۋاقىتىمەن ءوز قۇنىن جوعالتۋى مۇمكىن, ال ءبىلىم جىل وتكەن سايىن باعا جەتپەس قۇن بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان ءبىز ءبىلىم بەرۋ جيناق شوتتارىن دا ەنگىزدىك. وعان جىلدىق 14% ۇستەمە قوسىلادى. مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك جاعىنان وسال وتباسىلاردىڭ بالالارى ءۇشىن ۇستەمە 7%, بارلىق بالا ءۇشىن قوسىمشا 5% قوسىلادى. بۇل – بالانىڭ بولاشاعىنا قۇندى ينۆەستيتسيا. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «كەلەشەك» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى, – دەدى ل.يبراگيموۆا.
ايەلدەردىڭ قوعامداعى ءرولىن ارتتىرۋ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە زاڭنامانى جەتىلدىرۋ – قازاقستان مەن وزبەكستان ءۇشىن ورتاق كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. ۇلتتىق كوميسسيالار الاڭىندا دا ىسكە اسىپ جاتقان مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىق فورماتى ءوزارا تاجىريبە الماسۋعا, كەدەرگىلەردى بىرگە تالداۋعا جانە قاعاز جۇزىندە ەمەس, ناقتى ىسكە اساتىن شەشىمدەر ازىرلەۋگە ارنالعان ماڭىزدى قۇرالعا اينالىپ وتىر.
