جۇمىسپەن قامتۋ – ەلدى دامىتۋ
بىراق, ونشالىقتى ەسكەرىلمەي كەلە جاتقان شەتىن ماسەلە دە بار ەدى. وڭتۇستىكتە ءۇش ميلليونعا جۋىق حالىق تۇرادى دەسەك, جۇمىسقا قابىلەتتى ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا بەرمەيدى. اسىرەسە, ون-ون بەس ساۋلىعىن الدانىش قىلىپ وتىرعان اۋىل ادامدارى. بۇعان دەيىن مەملەكەتتىك قولداۋ ىرىلەنگەن اگروفيرما, ۇلكەن شارۋا قوجالىقتارىنا بەرىلىپ كەلدى دە, ناعىز كومەك كەرەك ەتەتىن اۋىل ەڭبەككەرلەرى نەسيە الا المايتىن. بۇگىندە وبلىس اكىمدىگىندە قابىلدانعان جاڭا جوبا بويىنشا جۇمىس ىستەيمىن, وتباسىمدى اسىرايمىن دەگەن ادامدارعا مول مۇمكىندىك اشىلدى.
ماسەلەن, ون بالاسى بار شاراپات سالىبەكوۆا اپاي كەنجە ۇلىمەن ۇيىندە مال بورداقىلاپ وتىر. وبلىستان 6 پايىز ۇستەمەسىمەن قارجى العان. كاسىپكەر ءۇشىن مال بورداقىلاۋدان بولەك, ونىڭ ەتىن وتكىزۋ ۇلكەن پروبلەما. سالىبەكوۆتەر وتباسى وعان باس اۋىرتپايدى. ويتكەنى, بۇل شارۋامەن اينالىساتىن اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى بار.
ءبىز وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۇشىن عانا ەمەس, رەسپۋبليكانىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە ۇلكەن قولداۋعا يە بولاتىن, سالىنعان قارجىنى مولىنان اقتايتىن جوبا جونىندە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى قاناتبەك وسپانبەكوۆتەن سۇراعانبىز.
– وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ اۋدان, قالا عانا ەمەس, بارلىق اۋىلداردى تۇگەلگە جۋىق ارالاپ, الەۋمەتتىك كارتا ءتۇزگەنىن بىلەسىز. اۋىلداعى ادامداردىڭ تىرشىلىك كوزى مال جانە باۋ-باقشا, ەگىستىك جەرلەر. ءوڭتۇستىكتىڭ كوپ جەرىندە سۋ تاپشى, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوبى مال اسىراعاندى, بورداقىلاپ ساتقاندى, سودان ناپاقاسىن ايىرعاندى قالايدى. سولاي ەتەيىن دەسە, قولدارىندا قاراجات از. ەلباسىمىزدىڭ ءوزى «اۋەلى ەكونوميكا, سوسىن ساياسات» دەپ ناقتى ايتتى عوي. حالىقتىڭ از بولىگى عانا باقۋاتتى بولعانى بارلىعىنا سايا بولا المايدى. ەلدىڭ ەرتەڭى جاقسى بولۋ ءۇشىن ورتا شارۋانى كوتەرۋ كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن ەلەكتەن وتكىزگەن وبلىس اكىمى مينيسترلىكتەگى مامانداردىڭ كوزىن جەتكىزە ءجۇرىپ, ون, ون بەس مال وسىرگىسى كەلەتىندەرگە مەملەكەتتىك جاردەم بەرۋدىڭ تەتىگىن تاپتى.
– ايتىپ وتىرعانىڭىز «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىس-شارالارىنىڭ 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جوسپارىنا» كىردى عوي...
– ءيا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مال شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ءوڭىردىڭ بىرىنە جاتادى. وبلىستا 764,1 مىڭ باس ءىرى قارا, 3485,8 مىڭ باس قوي مەن ەشكى, 187,4 مىڭ باس جىلقى جانە 20,4 مىڭ باس تۇيە وسىرىلۋدە. ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرىپ, 2014 جىلدىڭ اقپان ايىندا وبلىس اكىمىنىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىس-شارالارىنىڭ 2014-2016 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى» بەكىتىلىپ, اتالعان ءىس-شارا بويىنشا 2014 جىلدىڭ وزىندە جالپى 2166 جوباعا 5,9 ملرد. تەڭگە نەسيە قارجى بەرىلدى. ونىڭ ىشىندە 2034 شاعىن مال بورداقىلاۋ الاڭدارى اشىلىپ, 24 271 باس مال الىندى. وندىرىلگەن ءىرى قارا مال ەتىن اراداعى الىپ-ساتار دەلدالدارسىز ساتۋ ماقساتىندا شىمكەنت قالاسىنىڭ ءىرى بازارلارىندا ارنايى ورىندار بەرۋ ءجونىندە بازار باسشىلارىمەن مەموراندۋمعا تۇرىپ, بۇگىنگى تاڭدا ناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. كورشى مەملەكەت وزبەكستانعا ءىرى قارا مال ەتىن وتكىزۋ, مالدى تىرىدەي الىپ بارعاندا ءتيىمدى بولاتىنى انىقتالىپ, ارنايى توپ قۇرىلىپ, كەلىسىمدەر باستالدى. الماتى قالاسىنىڭ بازارلارىنا ەت شىعارۋ, ارنايى كوتەرمە ساتۋ ورىن انىقتاۋ بويىنشا دا الدىن الا كەلىسىمدەر جاسالىنىپ, بەكىتىلگەن جاۋاپتى كاسىپكەرلەر جۇمىستار جۇرگىزۋدە.
4 068 اۋىل تۇرعىنى جاڭادان تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلىپ, وندىرگەن ەتتەرىن نارىقتىق باعادا وزدەرى ساتۋ ارقىلى تۇرمىس جاعدايلارىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك الدى. 112 شاعىن 5-10 باستىق وتباسىلىق ءسۇت فەرمالارىن اشۋ ءۇشىن 245,3 مىڭ.تەڭگە قارجى ءبولىندى. 1 120 باس ساۋىن سيىر ساتىپ الىنىپ, 224 ادامعا تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. 11 ءسۇت قابىلداۋ بەكەتى جانە 9 اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتسياسى جۇمىس جاساپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە: 7,3 مىڭ توننا ەت; 12,8 مىڭ توننا ءسۇت; 5,9 ملن. دانا جۇمىرتقا قوسىمشا ءوندىرىلدى. 4482 ادام تۇراقتى جاڭادان جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. 2014-2016 جىلدارى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىس-شارالارىن جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا, ءۇش جىلدا 91,0 مىڭ توننا ەت; 72,0 مىڭ توننا ءسۇت; 27,0 ملن.دانا جۇمىرتقا قوسىمشا وندىرىلەتىن بولادى.
وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە الاتىن بولساق, قوسىمشا 40,1 ملرد. تەڭگە مال ونىمدەرى ءوندىرىلىپ, ەڭ باستىسى, 21 مىڭ اۋىل ازاماتى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلىپ, تۇرمىس جاعدايلارى مەن ءال-اۋقاتتارىن جاقسارتاتىن بولادى. بۇعان قوسا, تەك جاڭادان اشىلعان ءسۇت قابىلداۋ بەكەتتەرىنە شاعىن وتباسىلىق اۋلالاردان ساۋىلعان سۇتتەرىن تاپسىرۋ ارقىلى 30 682 ادام تۇراقتى تابىس تابادى.
– وسى وزگەرىستەردىڭ جاقسى ءناتيجەسىن اۋىلدارعا ساپارعا شىققاندا بايقادىق. اۋىلدا وتىرىپ ءسۇت, ماي, ىرىمشىكتى قالادان تاسيتىن كەسىر كەلىن, ەرىنشەك جەڭگەيلەردىڭ ءۋاجى «اۋىلدا ەشكىم ءسۇت ساتىپ المايدى» بولىپ كەلەءتىن ەدى. جۇمىستى جاقسى ۇيلەستىرىپسىزدەر.
– جۇمىس جوق دەيتىن ادام جۇمىس جاساماۋ ءۇشىن وزىنە ءارتۇرلى سىلتاۋ تاۋىپ الادى. ۇكىمەتتىڭ جەڭىلدەتىلگەن نەسيەسىنىڭ ارقاسىندا كەشە عانا قاراتابان بولىپ جۇرگەن تالاي ازامات بۇگىندە قالتالى ازاماتتاردىڭ قاتارىن تولتىرىپ جاتىر. تاعى ءبىر جوبامىز قۇس شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. مۇندا دا ادامدار قارجىدان باستاپ تاۋىق اسىرايتىن تور-كلەتكا, قۇراماجەم ىزدەمەس ءۇشىن ونىڭ دا جولىن ويلاستىرىپ قويدىق. بۇرىن كلەتكا شەتەلدەن اكەلىنەتىندىكتەن قىمبات بولاتىن, وزىمىزدە دايىندالعاندىقتان قۇنى ەكى ەسەگە ارزاندادى. «ماكسيمۋم» ايماقتىق-ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى التى-جەتى پايىزبەن قارجى بەرەدى. «وڭتۇستىك قۇس» قاجەتىنشە بالاپان باستىرادى. قۇراماجەم دايىنداپ بەرەتىن ارناۋلى تسەح بار. 500-دەن 4 مىڭ تاۋىققا دەيىن اسىراۋعا بولادى. قىزمەتكەرلەرگە دە كوپ شىعىن شىعارمايسىڭ. ەكى-ءۇش تاۋىقشى جەتەدى. سۋ-جەم قوندىرعىمەن كەلەدى, مالاعى دا اپپارات ارقىلى دالاعا شىعارىلىپ جاتىر.
وسى جوبانى ۇسىنعانىمىزدا جۇرەكسىنگەندەر كوپ بولدى. جاقىن ىنىمە ۇرسىپ, زورلاعانداي ءتورت مىڭ تاۋىق اسىراۋعا كەڭەس بەرگەنمىن. جوبا بويىنشا شاعىن قۇس فابريكاسىنىڭ قۇنى بەس جىلدا اقتالۋى كەرەك. شىن مانىندە ەكى-اق جىلدا تابىسقا شىعۋعا بولادى. الگى ءىنىم مەنى كورگەن سايىن «كوكە, راحمەت» دەيدى. حالقىمىزدا ءسوز بار عوي, «كوز قورقاق, قول باتىر» دەگەن. جۇمىرتقانى كوتەرمە باعامەن داناسىن 15 تەڭگەدەن بەرىپ جاتىر. قۇس نارقى دا بازاردان تومەن. باسقا جاقتان كەلىپ جاتقان قۇس ەتى بازاردا تۇرىپ ساتاتىندارعا بولماسا شاعىن قۇس فابريكالارىنىڭ ونىمىنە باسەكەلەس بولا المايدى.
– ەلباسى جاقىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ, جاڭاسىن اشۋ جونىندە تاپسىرمالار بەردى. ءسىزدىڭ ءسوزىڭىزدىڭ ىڭعايىنا قاراعاندا, بيىل دا وبلىستا الدەنەشە مىڭداعان جۇمىس ورنى اشىلادى-اۋ...
– نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ «ءبىز «بوينگ» ۇشاعىن, «مەرسەدەس» كولىگىن شىعارىپ, نارىقتا بايگە الا المايمىز. بىزدە باسقالاردا جوق جايىلىمدىق, ەگىستىك جەرىمىز بار. قازاقستان الەمدىك نارىقتا مال شارۋاشىلىعىمەن ايگىلى بولادى», دەپ ايتقان ءسوزى بار ەدى.
وبلىس باسشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ تالاپ ەتۋىمەن جاقسى جۇمىستار قولعا الىندى. اتاپ ايتساق, تەك وڭىرلىك مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىس-شارا جوسپارى بويىنشا عانا 2016 جىلعى 20 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلادى. قازىر 43 ەت, 39 ءسۇت, 39 جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى جۇمىس ىستەيدى. ياعني, سويىسقا تۇسكەن مال, ساۋىلعان ءسۇت, باۋ-باقشادان الىنعان ءونىم ەشقانداي ىسىراپ بولمايدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «ەكونوميكاسى كەرى كەتپەگەن ەلمىز» دەپ باعا بەرگەنىندەي, ءبىز جاقسى تابىستارمەن العا بەت العان مەملەكەتپىز.
«بىلتىر ەكونوميكاعا 1 ترلن. تەڭگە بولىنگەنىن تاعى ءبىر ەسكە سالىپ وتكىم كەلەدى. الداعى ءۇش جىلدا 3 ملرد. تەڭگەدەن بولەتىن بولامىز. سونداي-اق, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنان شامامەن 10 ملرد. تاعى بار. قازاقستان ءۇشىن قانداي قوماقتى قارجى ءبولىنىپ جاتقانىنا نازار اۋدارىڭىزدار. سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا وسى قارجىنى يگەرىپ, ەكونوميكاعا باعىتتاۋ سىندى ۇلكەن مىندەت تۇر. ءار ءمينيستردىڭ, ۇكىمەت مۇشەسىنىڭ, قالا نەمەسە وبلىس اكىمدەرىنىڭ جانە ت.ب. الدىنداعى ۇلكەن مىندەت. ەندى ەلەستەتىپ كورىڭىزدەر. وسىنىڭ ءبارىن ۇكىمەت ورتالىقتان باقىلاپ, جۇمىستىڭ توقتاپ قالماۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى سول كەڭەستە.
سونىمەن قاتار, نەگىزگى باعىت اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن جانە ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىن دامىتۋ بولاتىندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
بۇل جاعدايدا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا تاۋ كوتەرگەن تولاعايداي تولىمدى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. مەن دە وسى ەلدىڭ ءبىر ءبولشەگى, ءبىر كىرپىشىمەن عوي, جۇمىس تاجىريبەمدى العا تارتا ايتار بولسام, الەمدى سانسىراتقان داعدارىس قازاقستانعا ونشالىقتى اسەرىن تيگىزبەيدى.
تەك, حالقىمىزدا اۋىزبىرشىلىك بولىپ, ەلباسىمىزدىڭ, ۇكىمەتتىڭ العا قويعان تاپسىرمالارىن ويداعىداي ورىنداۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلىپ ەڭبەك ەتەيىك.
اڭگىمەلەسكەن
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان».
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
يننوۆاتسيالار وقۋ ورنىنان باستالادى
سەرىك ومىرباەۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
ەلباسى جولداۋىنداعى ءمىندەتتەر سان سالالى. بۇل جۇكتەلگەن مىندەتتەردى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇجىمى عالىمدار, وقىتۋشىلار, ستۋدەنتتەر بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋدا. وقۋ مەن ءبىلىم ەگىز. سوندىقتان دا, عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىن قالىپتاستىرىپ, ستۋدەنتتەرگە يننوۆاتسيالىق باعىتتا ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورنى رەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. بۇعان جۋىردا عانا «يننوۆاتسيالىق فورساج» اتتى يننوۆاتسيالىق بيزنەس جوبالاردىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنداعى ۋنيۆەرسيتەت عالىمى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابىلحان قاراقاەۆتىڭ جەڭىسى دالەل بولا الادى.
جولداۋدا, سونىمەن بىرگە, قازاقستاندىقتار ءۇشىن جول, تۇرعىن ۇيلەر ۇسىناتىن كولىكتىك-لوگيستيكالىق, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋراسىندا ايتىلدى. بۇل مىندەت-ماقساتتارعا وراي ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى شىعىندى از جۇمسايتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن جوبالار دايىندادى. وسىنداي ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرىن ۋنيۆەرسيتەت عالىمى, پروفەسسور ش.تورپيششەۆ جاساپ شىقتى. ەلباسى جولداۋىنا ءۇن قوسۋ دەگەن وسى. ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ وسىنداي وزەكتى جاڭا جوبالارى تەحنيكالىق ەرەكشەلىگى جوعارى, تەحنوگەندى قالدىقتاردى پايداعا اسىراتىن جاھاندىق ساپا ستاندارتىنا جاۋاپ بەرەتىن جاڭا ءداۋىردىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋدىڭ وتاندىق تەحنولوگيالارىن تاجىريبەگە ەنگىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىر.
جاس قازاقستاندىقتارعا ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جونىندە «يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بازالارىندا عىلىمنىڭ ەكونوميكا سالالارىمەن جانە ماماندار دايىنداۋمەن بايلانىستى قامتاماسىز ەتىلەتىن 10 جوو انىقتالدى. وسى ماقساتتارعا 2017 جىلعا دەيىن 10 ميلليارد تەڭگە باعىتتاي وتىرىپ, وسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋدى تاپسىرامىن», دەدى ەلباسى. ال, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدى ەكونوميكانىڭ 4 ماڭىزدى – ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ جانە مۇناي-حيميا سالالارى بويىنشا بازالىق جوعارى وقۋ ورنى دەپ بەلگىلەدى. ەندى شۆەتسيا, گەرمانيا, رەسەي, لاتۆيا, چەحيا جانە پولشا مەملەكەتتەرىنىڭ الدىڭعى قاتارلى سەرىكتەس جوعارى وقۋ ورىندارىمەن جۇمىس ىستەۋ ماقساتىندا يننوۆاتسيالىق باعىتتاعى جاڭا وقىتۋ باعدارلامالارى بويىنشا جۇمىس جاسالاتىن بولادى.
قازىرگى تاڭدا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جوبالارىن جۇزەگە اسىراتىن كاسىپورىندار دا انىقتالدى. ولار «نەفتەحيم LTD كومپانياسى» جشس, «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق, «KSP Steel» جشس, «كاستينگ» جشس, اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى, «قازحروم» تۇق ااق, «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق, «پرومماشكومپلەكت» جشس, «FormatMachCompany» جشس, پنحز جشس اق جانە باسقالارى. وقۋ ساباقتارىندا ستۋدەنتتەردى ەنەرگەتيكا, مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ جانە مۇناي-حيميا سالالارىنداعى جاڭا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا جاڭا زەرتحانالىق قۇرىلعىلار, زاماناۋي تەحنيكالار قولدانىلادى. مۇنداي باعدارلى تاجىريبە الماسۋ ستۋدەنتتەردىڭ كاسىبىن تەرەڭ مەڭگەرۋىنە سەپ بولادى. ستۋدەنتتەردى كەشەندى وقىتۋ كاسىپورىنداردا ءوڭىرىمىزدىڭ كوركەيۋىنە ەڭبەك ەتەتىن بىلىكتى مامانداردى تابۋعا جول اشادى.
وسىلايشا, عالىمدار مەن كاسىپورىن ماماندارى اراسىنداعى بايلانىس عىلىم, ءبىلىم جانە ءوندىرىس ىقپالداستىعىنىڭ ارتا تۇسۋىنە قىزمەت ەتەدى. باستى باسىمدىق رەتىندە ادام كاپيتالى, تاجىريبەلىك ءبىلىم مەن بىلىكتىلىككە ينۆەستيتسيا سالىناتىن بولادى. ويتكەنى, زاماناۋي مامان ءۇشىن ونىڭ ءبىلىمى, كاسىبيلىگى, وقىپ-بىلۋگە دەگەن قابىلەتتىلىگى قۇندى قاسيەت رەتىندە بالانادى. وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا ەڭبەك نارىعى جانە جۇمىس بەرۋشىلەر تۇلەكتەردىڭ دايىندىق دەڭگەيىنە كوز جەتكىزە الادى. ال جوو مەن كاسىپورىندار اراسىندا ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىم ارقىلى شىنايى سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس ورنايدى. بىزدەر وسى تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن تولىمدى قىزمەت جاساۋدامىز.
پاۆلودار.
