سۋرەتتى تۇسىرگەن – ۆيكتور فەديۋنين
بۇل جۇيەلى فورمات تەك ساياسي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولىپ, وڭىرلىك دامۋدىڭ ۇزاقمەرزىمدى مۇمكىندىكتەرىن اشىپ كەلەدى. وتكەن ونجىلدىقتارمەن سالىستىرعاندا, قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازيادا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ نەگىزگى پارامەترلەرى بويىنشا كونسەنسۋس قالىپتاسىپ وتىر. بۇل رەتتە ساياسي ەرىك-جىگەر دە ايقىن كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار وڭىرلىك ينتەگراتسيانى كەڭ اۋقىمدا ىلگەرىلەتۋگە دەگەن قوعامدىق سۇرانىس تا وزەكتى سيپاتقا يە بولدى.
ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى باسشىلارى العاش رەت ءبىر ۇستەل باسىنا 2018 جىلى جينالدى. ول كەزدەسۋ استانادا ءوتتى جانە ۇزاق ۋاقىت بويى ساياسي ءارى باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى شيەلەنىستى قاتىناستاردى قايتا جانداندىرۋ تالپىنىسى رەتىندە قابىلداندى. كەزدەسۋدەن كەزدەسۋگە قاراي وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ كۇن ءتارتىبى كەڭەيە ءتۇستى, ۇسىنىلعان باستامالار ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ, كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, سونداي-اق بۇكىل ءوڭىردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ءجيى قامتي باستادى.
التى جىل وتكەن سوڭ, ەلىمىزدىڭ استاناسىندا وتكەن كەزەكتى وامبكك ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋدى كورسەتتى: كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ناقتى سيپاتقا يە بولىپ, ديالوگ پراگماتيكالىق ارناعا ءتۇستى. ەگەر باستاپقى كەزەڭدە ورتالىق ازيا سامميتتەرى سەنىمنىڭ نىشانى رەتىندە ماڭىزدى بولسا, بۇگىندە ولار ناقتى ناتيجەلەر بەرىپ وتىر.
ورتالىق ازياداعى ساياسي احۋالدىڭ ساپالى وزگەرۋىنە بايلانىستى ءوڭىر ەلدەرى بىرتىندەپ ىشكى كووپەراتسيانىڭ سىرتقى ارىپتەستىكتەرگە بالاما ەمەس, كەرىسىنشە, ولاردىڭ قاجەتتى تولىقتاۋىش ەكەندىگىن تۇسىنە باستادى. وڭىرلىك ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى دامىتۋ ءۇش ماڭىزدى ارتىقشىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى:
بىرىنشىدەن, ەكونوميكالىق مۇددەلەردى ۇتىمدى ەتۋ. ورتالىق ازيا ەلدەرى وزدەرىنىڭ لوگيستيكالىق باعىتتارى, ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىر-بىرىنە باسەكەلەس ەمەس, قايتا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىنىن ءتۇسىندى. جاھاندىق تۋربۋلەنتتىلىك پەن حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىنىڭ ترانسفورماتسياسى جاعدايىندا ءوڭىر ىشىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىل سىرتقى تاۋەكەلدەرگە توتەپ بەرۋگە كومەكتەسەدى.
ەكىنشىدەن, شەكارالاردى قابىلداۋدىڭ وزگەرۋى. ون جىل بۇرىن ءوڭىردىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى اراسىندا كەدەرگىلەر بولعان: جابىق شەكارالار, شەكتەۋلى ترانزيت, ساۋدا جانە شەكارا ماڭىنداعى جانجالدار. بۇگىندە كەرىسىنشە, بىرىڭعاي ورتاازيالىق «شەنگەن ۆيزاسى» يدەياسىن تالقىلاۋ جولعا قويىلدى, بىرلەسكەن لوگيستيكالىق حابتار قۇرىلىپ, ارتىق پروتەكتسيونيستىك شارالار جويىلىپ جاتىر.
ۇشىنشىدەن, ورتالىق ازيانىڭ سۋبەكتىلىگىن نىعايتۋ. كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەر ەلدەرگە حالىقارالىق ارەنادا ورتاق ءارى پراگماتيكالىق كۇن تارتىبىمەن شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «ورتالىق ازيا + ەۋروپالىق وداق», «ورتالىق ازيا + اقش», «ورتالىق ازيا + قىتاي», «ورتالىق ازيا + رەسەي», «ورتالىق ازيا + وڭتۇستىك كورەيا» جانە باسقا دا فورماتتار – وڭىرلىك بىرەگەيلىكتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ كورىنىسى. بەس مەملەكەت گەوساياساتتا بارعان سايىن ماڭىزدى فاكتورعا اينالىپ, وڭىرلىك مۇددەلەرىن ۇيلەسىمدى تۇردە ىلگەرىلەتىپ كەلەدى.
بىلتىرعى تامىزدا استانادا وتكەن التىنشى سامميت بەتبۇرىستى كەزەڭگە اينالدى. العاش رەت قازاقستان تاراپى ازىرلەگەن «ورتالىق ازيا – 2040» دامۋ تۇجىرىمداماسى ۇسىنىلدى. وندا ايماق ەلدەرى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىققا جۇيەلى تاسىلمەن قارايتىنىن مالىمدەدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزارا تاۋار اينالىمىن 15 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن جەتكىزۋ جونىندە باستاما كوتەردى. بۇل ءۇشىن تەك ساياسي ەرىك-جىگەر عانا ەمەس, كەدەندىك شىعىنداردان باستاپ كولىك توراپتارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە دەيىنگى كەدەرگىلەردى جويۋعا باعىتتالعان پراكتيكالىق ارەكەتتەردى دە تالاپ ەتەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى ءوز سوزىندە: «ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى سىرتقى ساياسي قاتىناستاردىڭ وزىندىك پراگماتيكالىق ستراتەگياسىن قالىپتاستىرا الدى, بۇل ەلارالىق جانە وڭىرارالىق مۇددەلەردىڭ تۇراقتاندىرۋشى تەپە-تەڭدىگىن قالىپتاستىرىپ, بىزگە جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىلارى بولۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ەلىمىزدىڭ ءوزارا ساۋدانى ۇلعايتۋ جانە ەكسپورت اۋقىمىن كەڭەيتۋ, تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەلەكتروندىق بازاسىن قۇرۋ, ونەركاسىپتىك كووپەراتسيانى دامىتۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋ, تسيفرلاندىرۋ جانە ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ارقىلى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىنىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋ بويىنشا بۇعان دەيىن العا قويعان باستامالارى ورتالىق ازياداعى كورشىلەرىنەن قولداۋ تاۋىپ جاتىر.
نازار اۋدارارلىق ۇسىنىستاردىڭ قاتارىندا وزبەكستاننىڭ باستامالارى دا بار. اتاپ ايتقاندا, وڭىردە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ, تۇراقتى ساۋدا-لوگيستيكالىق تىزبەكتەردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءتيىستى باعدارلامانى قابىلداۋ, شەكارا ماڭى ساۋداسىن كەڭەيتۋ, سالالىق مينيسترلەردىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋ, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەكونوميكالىق كەڭەسىن قۇرۋ جانە باسقا دا ۇسىنىستار اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.
ايتا كەتۋ كەرەك, قازاقستان مەن وزبەكستان ورتالىق ازيا شەڭبەرىندە وڭىرلىك كووپەراتسيانى ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى باستامالار ۇسىنىپ وتىر. بۇل ەكى ەلدىڭ جيناقتاعان ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ «وزەگىنە» اينالدى.
بۇندا ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى قايتا ىسكە قوسۋعا, ءوزارا ساۋدا, ونەركاسىپتىك جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىرۋعا مۇددەلى تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, قىرعىزستان بيلىكتەرىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن قولداۋى دا ماڭىزدى.
جالپى العاندا, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان وامبكك-ءنىڭ يكەمدى فورماتى — بۇل بيۋروكراتياسىز, ساياسي سينەرگيا قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن وڭىرارالىق وداق. ول ءوڭىردى بىرتىندەپ ەۋرازيا كارتاسىنداعى تۇراقتىلىقتىڭ جاڭا ايماعىنا اينالدىرىپ, ءوز داۋىسى, ستراتەگياسى جانە مۇددەلەرى بار سۋبەكت رەتىندە قالىپتاسىپ كەلەدى.
انىق پروگرەسكە قاراماستان, وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىلدا كەدەرگىلەر دە بار: ادىلەتسىز باسەكەلەستىك ەلەمەنتتەرى ءالى دە ساقتالعان, سۋ جانە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار سالاسىندا دا ماسەلەلەر بار. سوعان قاراماستان, جالپى باعىت ايقىندالعان, ال كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋلەر ءوزارا مۇددەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, پراگماتيزم نەگىزىندە ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋدىڭ ماڭىزدى الاڭىنا اينالدى.
كەلەسى, جەتىنشى كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدى تاشكەنت قابىلدايدى.
وا-داعى كونسۋلتاتيۆتىك فورمات ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. ول تەك ديپلوماتيالىق الاڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدىڭ ناقتى قۇرالىنا اينالدى. جاھاندىق ۇردىستەر مەن ىشكى ترانسفورماتسيالاردى ەسكەرە وتىرىپ, بولاشاقتىڭ وڭىرلىك بىرلەستىكتەرى تەك ەكونوميكالىق وداقتار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ورتاق مۇددەلەرى, پروبلەمالارى مەن شەشىمدەرى بار قاۋىمداستىقتار دەپ ايتۋعا بولادى. وسى تۇرعىدا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى ينتەگراتسيانى تەرەڭدەتىپ, تاتۋ كورشىلىك قاتىناستاردى نىعايتا وتىرىپ, وسى باعىتتا سەنىمدى تۇردە ىلگەرىلەپ كەلەدى.
المات توەكين,
سىرتقى ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
