ءبىرىنشى تەزيس – «اباي – ۇلت ءبىلىمىنىڭ ولشەمى». ا.بايتۇرسىن ۇلى: «اباي سوزدەرى جالپى ادامنىڭ تۇسىنۋىنە اۋىر تيەتىنى راس. بىراق ول اۋىرلىق – ابايدىڭ ايتا الماعانىنان كەمشىلىك ەمەس, وقۋشىلاردىڭ تۇسىنەرلىك دارەجەگە جەتە الماعانىنان بولاتىن كەمشىلىك. ...نە نارسە جايىنان جازسا دا اباي ءتۇسىندىرىپ, تامىرىن, ىشكى سىرىن, قاسيەتىن قارماي جازادى. ونىڭ سىرىن, قاسيەتىن ءبىلىپ جازعان سوڭ, ءسوزىنىڭ ءبارى – وقۋلىققا تىرەلىپ, وقۋشىلاردىڭ بىلىمىنە سىن» دەيدى. بۇل جەردە اقىننىڭ «وقۋلىق» دەگەنى – وقۋ (كوپ وقۋ) ۇدەرىسى, ال وقۋشى – بۇگىنگىشە وقىرمان. ابايدى (دانالىقتى) بىلمەككە ۇمتىلعان وقىرمان, بىرىنشىدەن, دۇنيە ءبىلىمىن تالعاپ وقيدى. ەكىنشىدەن, تۇسىنبەگەن ءسوز سىرىن, وي استارىن, توسىن بەينەلەردى قاعازعا ءتۇسىرىپ, ءتۇبى اينالىپ سوعادى. ۇشىنشىدەن, «شالا مەيىر شالا بايقايدى» (اباي), قايتا ۇڭىلسە – ۇتادى. ويتكەنى ابايتانۋ ءبىلىمدى مولايتۋعا, ادامتانۋعا, ۇلتتانۋعا ۇلاسادى.
ەكىنشى تەزيس – «اباي – ۇلت ءداستۇرىنىڭ قازىناسى, قورى». اقاڭ جارىقتىق مىنا دەرەكتى دايەكتەيدى: «زەرەكتىكپەن ەستىگەنىن ۇمىتپاعان. ەل ىشىندەگى ساقتالعان قازاقتىڭ بۇرىنعى وتكەن بيلەرىنىڭ بيلىگى, شەشەندەرىنىڭ سويلەگەن ءسوزى, كوسەمدەردىڭ ىستەگەن ءىسى, ۇلگىلى سوزدەر, ۇناسىمدى ازىلدەر, ماقالدار, مىسالدار سياقتى نارسەلەردى اباي كوپ بىلەدى ەكەن». بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ۇلت ۇستازى جۇيەسىمەن تۇسىندىرسەك, اقىندا ۇلتتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە, تۇيگەنى مەن تۇڭىلگەنىنە قاتىستى كوپ نارسە بار. اباي – اسپانداعى اي ەمەس, ول – ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان, قۋانىش مەن قايعىسى قات-قابات ادام بالاسى. زەردەلى, ماڭدايى اشىق, ءازىلى تەرەڭ, اشۋىن اقىلعا جەڭدىرگەن جان. مۇحتار اۋەزوۆ «مۇمكىندىك بولعاندا ول يسمايىل عاسپىرالى ساپىنان كورىنەر ەدى» دەگەن سىڭايدا وي ايتادى... ءابىش پەرزەنتى تۋرالى: ء«تۇزۋ جولدان قايتپاعان... ايانىپ بويىن تارتپاعان» دەپ كەلەتىن اقىن باعاسى – تۇقىم-ءزاۋزاتىنىڭ ۇلت پاراساتىنا ادالدىعى. ءبىز كىتاپ وقۋدىڭ ءمانىن اقپارات الۋ مەن زاماندى ءتۇسىنۋ دەپ قابىلداساق, اباي دانالىعىندا وسىنىڭ ەكەۋى دە بار. ولەڭى دە, قاراسوزى دە – ۇلت ءھام الەم ولجاسى.
ءۇشىنشى تەزيس – «ۇلت اۋدانىندا قالماۋ پارىزى». ا.بايتۇرسىن ۇلى بىلاي تۇسىندىرەدى: «80-جىلداردا جەر اۋدارىلىپ بارعان ميحاەليس دەگەن ءبىر ءبىلىمدى كىسىمەن, قازاق عۇرپىنداعى قاعيدالاردى جيۋعا ەلگە شىققان گروسس دەگەن ەكەۋىمەن اباي تانىس بولعان. بۇلار ابايدىكىنە قوناققا كەلىپ-كەتىپ جۇرگەن. ابايدىڭ تەگىن ادام ەمەس ەكەنىن بايقاپ, ولار بولىستىقتان گورى جاقسىراق نارسە بارلىعىن سەزدىرگەن. ابايداي زەرەك ادامعا ءجون سىلتەسە بولعانى, ونان ارعىسىن ءوزى ىزدەيدى. حاقيقاتتى حاقيقات قالىبىندا, تەرەڭدى تەرەڭ قالپىندا جازعان. ...تارجىمەحالىن جازۋشى عاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اباي سپەنسەر, لۋيس, درەپەر دەگەن اۋروپانىڭ تەرەڭ پىكىرلى ادامدارىنىڭ كىتاپتارىن وقىعان».
الاش كوشباسشىسى «اقىن باتىس ءبىلىمپازدارىنا بورىشتى ەكەنىن ايتىپ وتىرعان» دەيدى (دايەكسوزدەگى «تارجىمەحال» – بيوگرافيا). قازاق دالاسىنا ورىس مادەنيەتى اياسىندا جەتكەن بۇل زيالىلاردىڭ ارعى جاعىندا الەم وركەنيەتى تۇر. ۇلت اعارتۋشىلارى سونى كورە ءبىلدى. عالامدىق اباي مۇراسىن «قازاقتىڭ ۇلى كىتابى» دەسەك, مۇنداعى ۇلت تاعدىرى – ءار ەتنوستىڭ تاعدىرى, ءتىپتى ءار ادامنىڭ تاعدىر-تالايى. تاعى ءبىر اقيقات: ۇلى كىتاپ – تەك مامانداردىڭ عانا ەمەس, دانالىققا قۇمار قاراپايىم ادامداردىڭ يگىلىگى. ء«ماتىنى اۋىر» دەرسىز. قايتالاپ وقىڭىز: بىلىممەن كەلەتىن دە, تاجىريبەمەن كەلەتىن دە ءتۇسىنۋ ءادىسى بار. ۇستاز كومەگىن قاجەت ەتسەڭىز, اينالا – ءدارىس-سۇحبات, زەرتتەۋ-ماقالا.
ءتورتىنشى تەزيس – «ابايدىڭ اقىندىق, ويشىلدىق پارقى». اقاڭ تومەندەگىشە تولعايدى: «ابايدىڭ اسىلىن تانىپ, دۇرىس باعا بەرگەن نارسەسى جالپى ولەڭ ەمەس. كوپ نارسەنى اباي ءسوز قىلعان. سول سوزدەرىنىڭ ىشىندە ابايدىڭ ءار نارسەنىڭ اسىلىن تانىعانى, بىلگەنى كورىنەدى. ابايدىڭ ولەڭدەرى قازاقتىڭ باسقا اقىندارىنىڭ ولەڭىنەن ۇزدىك ارتىقتىعى – ءار نارسەنىڭ بەرگى جاعىن الماي, ارعى اسىلىنان قاراپ سويلەگەندىكتەن. ...اباي ءسوزدىڭ اجارىنا قاراماي, سىپايىلىعىنا قاراماي, ءار نارسەنىڭ بار قالىبىن سول قالىبىنشا دۇرىس ايتۋدى سۇيگەن». الاش كەزەڭىنىڭ لەكسيكونىنداعى «اسىل» – ءتۇپ نەگىزدى بىلدىرەدى. ىقىلاستى ادام اباي ولەڭىن تۇسىنۋگە تىرىسادى. كونە وقىمىستىلار داۋىرىندە وقۋدىڭ ىرگەتاسى لوگيكا, ريتوريكا, گرامماتيكا ەدى. قازىرگى ءبىلىم بايىرعىدان قاشادى. ونىڭ ۇستىنە ادەبيەت پەن ءتىلدى ءبىر ءپان ەتىپ وقىتۋ ءۇردىسى باستالدى. ءسوزدىڭ اسىلىن ءبىلۋ ءۇشىن ويدىڭ اسىلىن ىزدەۋ قاجەت. «اباي – جاڭانىڭ باسى, ەسكىنىڭ سوڭى» دەگەن ۇعىم ونىڭ اقىندىق, ويشىلدىق دەڭگەيىن ايقىندايدى.
ابايدى وقۋ – مىڭجىلدىق دانالىقتى وقۋ. ۇلت قازىناسىن مەڭگەرۋ. تار ايادا قالماۋ. ولەڭ ونەرىن تالعاممەن تارازىلاۋ. ول – الەمنىڭ باس اقىندارى (كلاسسيك) قاتارىنداعى بيىك شىڭ. الاش ارىستارى پوەزيا حاكىمىن وسىلاي باعالاعان.
«اباي – ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتاتىن رۋحاني رەفورماتور» دەگەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تۇجىرىمى دا اقيقات. ول – بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ادامشىلىق سەزىم, ەلتانۋ, تۇلعالىق دامۋ, الەۋمەتتىك ۇيلەسىم, ءار الۋان كوزقاراس تەمىرقازىعى. ءمارمار جىرلى ماعجاننىڭ ء«بىر ءسوزىڭ مىڭ جىل وتسە ءدامى كەتپەس» دەۋىنىڭ ءمانى دە وسىندا.
