احىسكا تۇرىكتەرىنىڭ تاعدىرى
وزگە وڭىرلەردەگىدەي شىمكەنت قالاسىندا دا كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى ءبىر شاڭىراق استىندا ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەلەرىندەي تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ كەلەدى. بيىل ەلىمىز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعانىنا وتىز جىل تولۋىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. وسى مەرەكە اياسىندا شىمكەنتتە دە قانشاما يگى ءىس-شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. وتىز جىلدىق مەرەيتويعا وراي ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋعا ۇلەس قوسقان اسسامبلەيانىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى ءتۇرلى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. سولاردىڭ اراسىندا شىمكەنت قالاسى ەڭبەكشى اۋدانىنداعى تۇرىك ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ باسشىسى مۋباريس كۋراەۆ تە بار.
ونىڭ ايتۋىنشا, اكەسى راحىم 1933 جىلى گرۋزيانىڭ اسپەنزا ايماعى شالۋشەت دەگەن اۋىلىندا تۋعان. كەيىن 1944 جىلى سول توڭىرەكتەگى تۇرىك حالقى قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعان. م.كۋراەۆ بۇرىن ول جەر وسمان يمپەرياسىنىڭ شەكاراسىنداعى ەڭ شەتكى ايماعى بولعانىن, اتا-بابالارى ءومىر بويى سول جەردە تۇرعانىن ايتادى. سول ماڭدا احىسقا دەگەن قالا بولعان. 1828–1829 جىلدارداعى رەسەي-وسمان سوعىسىنان كەيىن ول ايماق رەسەي يمپەرياسىنىڭ اۋماعىنا ءوتىپ, سول جەردى مەكەن ەتكەن باياعى وسماندىقتار وزگە ەلدە قالىپ قويادى. كەيىن 1921 جىلى احىسقا ولكەسى كسرو قۇرامىنداعى گرۋزيا كسر-ءنىڭ قۇرامىنا رەسمي تۇردە ءوتتى. ءوز وتانىنان ءبولىنىپ قالعان تۇرىكتەر ول زاماندا گرۋزيانىڭ 4 ايماعىنا قارايتىن 160 اۋىلدا تۇرعان. ءستاليننىڭ بۇيرىعىمەن قىرقىنشى جىلدارى 40 مىڭنان استام ادام ءوز اتامەكەنىنەن كۇشتەپ قونىس اۋدارىلدى. سونىڭ جيىرما مىڭعا جۋىعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان.
«اكەم قازاق جەرىنە كوشىرىلگەندە 11 جاستا بولعان. ەركەك كىندىكتىلەردىڭ ءبارى جاپپاي سوعىستا. وسىندا قالعانى تەك بالا-شاعا, قىز-كەلىنشەكتەر مەن شال-كەمپىرلەر. ول كەزدەگى جاعدايدىڭ وتە اۋىر بولعانىن اكەم ايتىپ وتىراتىن. «باۋىرمال قازاق حالقى قارايلاسپاعاندا تاعدىرىمىز قالاي بولارى ءبىر جاراتۋشىعا ءمالىم ەدى. قازاقتار وزدەرى اش وتىرسا دا ءبىر ناندى ءبولىسىپ جەدىك, جارتى قۇرتتى دا جىرىپ بەرەتىن. سول ءۇشىن اعايىن حالىقتىڭ جاقسىلىعىن ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايدى», دەيتىن اكەم جارىقتىق.
اكەمنىڭ وسيەتىمەن قولىمنان كەلگەنشە قازاق ەلىنە, تۋعان جەرىم – قازاقستانىما جاقسىلىق جاساۋمەن كەلەمىن جانە ونىمدى ەشقاشان مىندەت سانامايمىن. ويتكەنى ول – ازاماتتىق بورىشىم. وسى ەلدە تۋدىم با, اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشتىم بە, ونىڭ كوركەيىپ, دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋىم كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, ءاربىر سانالى ازامات وسىلاي ويلاۋعا ءتيىس. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ مىقتىلىعى – بىرلىگىندە. قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر ۇلت وكىلى ء«بىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي» بىرلىكپەن تىرلىك قىلسا, ەلىمىز ءۇشىن الىنبايتىن قامال, اسپايتىن اسۋ جوق. قۇدايعا شۇكىر, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت ءاربىر دياسپورا وكىلدەرىنە بار جاعدايدى جاساپ وتىر. ولاردىڭ ءوز ءتىلىن, ءداستۇرىن ۇيرەنۋگە ەشكىم كەدەرگى كەلتىرە المايدى. ءبىر جاقسىسى ەلىمىزدە ۇلتىنا قاراي كەمسىتۋشىلىك اتىمەن جوق. ونىڭ ءبىر سەبەبى قازاق حالقى و باستان تولەرانتتى ۇلت. وزىنە جەتپەسە دە وزگەنىڭ قامىن جەگەن قازاقتاي اسىل ۇلتتان ەشقاشان جاماندىق شىقپايدى. ەندىگى جەردە ءاربىر دياسپورا وكىلىنىڭ مىندەتى مەملەكەتتىك ءتىلدى جاقسى مەڭگەرىپ, ەلدىڭ زاڭىن, سالتىن سىيلاۋ. سونىمەن بىرگە ءدال قازىر ەلىمىزگە كەرەگى ىشكى تۇراقتىلىق پەن بىرلىك, تاعى دا بىرلىك», دەيدى م.كۋراەۆ.
ەتنومادەني ورتالىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى تۇرىكتەردى احىسقا تۇرىكتەرى دەپ اتاعان دۇرىس. ءبىر كەزدەرى باۋىرلاس حالىققا تەلىگەن مەسحەتى تۇرىكتەرى دەگەن اتاۋ قاتە ەكەنىن ەسكە سالدى. سەبەبى گرۋزيادا مەسحەتى دەگەن اۋدان بار, سول جەردە تۇراتىن جەرگىلىكتى گرۋزين حالقى يسلام ءدىنىن قابىلداپ, مەسحەتىلىك بولىپ اتالىپ كەتكەن. ال ءتىلى مەن سالتى بولەك تۇرىكتەر گرۋزيانىڭ احىسقا جەرىن مەكەندەگەن. سوندىقتان ولاردى احىسقا تۇرىكتەرى دەپ اتاعان ءجون. گرۋزيادان كوشىرىلگەننەن كەيىن جۇرت شاتاسىپ مەسحەتىلىك تۇرىكتەر دەپ اتاي سالسا كەرەك.
م.كۋراەۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, بۇگىنگى تاڭدا شىمكەنت قالاسىندا جيىرما مىڭداي احىسقا تۇرىكتەرى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ ءبارى حال-قادەرىنشە ءوز ءتىلىن, سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا تىرىسادى. وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىمەن دە مادەني بايلانىس جاساپ تۇرادى. بىراق تۇبەگەيلى تۇركياعا كوشىپ, سول جاقتا قالىپ قوياتىندارى وتە سيرەك. ونىڭ قاسىندا تمد ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن ازاماتى تۇركيادان ءۇي, باسقا دا جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الىپ, سول جاققا قونىس اۋدارىپ جاتىر. تىلگە كەلسەك, باياعى وسمان يمپەرياسىنان قالعان ەسكى ادەبي ءتىل وسى احىسقا تۇرىكتەرىندە ساقتالىپتى. كەرىسىنشە تۇركيانىڭ ىستانبۇل, يزمير, انكارا سەكىلدى ءىرى قالالارىندا تۇراتىن جەرگىلىكتى تۇرىكتەردىڭ تىلىندە ەۋروپالىق سوزدەر مەن باتىستىق سارىن باسىمداۋ ەكەن. مۇنداي قىزىقتى دەرەكتى ەتنومادەني بىرلەستىك توراعاسىنان ەستىدىك.
مادەني دە ىسكەرلىك بايلانىس
شىمكەنتتىڭ احىسقا تۇرىكتەرى باۋىرلاس تۇركيا ەلىمەن تەك مادەني ەمەس, ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستى دا جانداندىرىپ كەلەدى. ماسەلەن, شىمكەنتتەگى كونسۋلدىقتى باسقاراتىن لاتيفشا اسانوۆ دەيتىن ازاماتتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن تۇركيادان شىمكەنتكە قانشاما ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, بىرلەسكەن قازاق-تۇرىك جوبالارى قولعا الىنىپ جاتىر. ول دەگەن ءسوز ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ جاندانۋى, قوسىمشا جۇمىس ورىندارى پايدا بولىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلۋى, دەيدى م.كۋراەۆ.
راسىمەن دە وسى كۇندە تۇركيانىڭ ينۆەستيتسياسىمەن شىمكەنتتە جۇزەگە اسىپ جاتقان جوبا كوپ. ماسەلەن, سولاردىڭ ءبىرى – بيىل قۇرىلىسى باستالعان الىپ جىلىجاي كەشەنى. ول اۋماعى جونىنەن ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن جىلىجايدىڭ ءبىرى. شىمكەنت قالا بولعاندىقتان اشىق ەگىس دالاسى وتە از. سوندىقتان جەرگىلىكتى اكىمدىك اۋىل شارۋاشىلىعىن قايتا وڭدەۋ سالاسىنا, جىلىجاي شارۋاشىلىعىنا ءۇمىت ارتىپ وتىر.
بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باۋىرلاس تۇرىك ەلىنىڭ ينۆەستورلارى كومەكتەرىن اياپ جاتقان جوق. قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان جىلىجاي كەشەنىنىڭ اۋماعى ونداعان گەكتار جەردى الادى. وندا كوكونىستىڭ ءتۇر-ءتۇرى ءوسىرىلىپ, كەلەشەكتە ودان الىنعان ونىمدەر ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىن تولىقتاي جابۋعا جۇمسالادى. سونداي-اق كوكونىستىڭ وزىمىزدە مولىنان ءوندىرىلۋىنىڭ ءبىر پايداسى قىستا, ەرتە كوكتەمدە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە سۇرانىس تۋىنداعان ساتتە نارىقتى كەرەكتى تاۋارمەن قامتاماسىز ەتىپ, باعانىڭ ءوسىپ كەتۋىنە جول بەرىلمەيدى. سونىمەن بىرگە تۇركيالىق ينۆەستيتسياعا شاھاردا وسى كۇندە الەمدىك برەندكە اينالىپ كەتكەن تانىمال سۋسىندى وندىرەتىن ءىرى زاۋىت اشىلدى. ول جەردە دە جۇزدەگەن ادامعا جاڭا جۇمىس ورنى تابىلدى. جاڭا كاسىپورىن قالانىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن ودان سايىن ارتتىرا ءتۇستى. وندىرىلگەن سۋسىندار شاھاردىڭ ىشكى سۇرانىسىن جاۋىپ, كورشىلەس وڭىرلەرگە دە جونەلتىلىپ جاتىر.
الەمنىڭ جەڭىل ونەركاسىپ نارىعىندا ءوز ورنىن تاپقان تۇركيا قازاقستانعا دا وسى سالانى دامىتۋعا كومەگىن بەرىپ كەلەدى. تۇركيالىق بىرلەسكەن جوبالاردىڭ ناتيجەسىندە مەگاپوليستە توقىما ونەركاسىبى جاڭا ساتىعا كوتەرىلىپ جاتىر. بۇگىندە كوپتەگەن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسى بويىنشا ءونىم شىعارىپ جاتقان كاسىپورىندار تەحنولوگيا مەن كەرەكتى شيكىزاتتى تۇركيادان اكەلەدى. م.كۋراەۆ سول جاققا بارىپ, توقىما ونەركاسىبىن ۇيرەنىپ كەلىپ جاتقان شىمكەنتتىك ماماندار دا كوپ ەكەنىن ايتادى.
ء«وز سالتىمىزدى جوعالتپاۋ ءۇشىن ۇلتتىق مەرەكە, توي-تومالاقتاردا لاجى بولسا بارىنشا ۇلتتىق كيىم كيۋگە تىرىسامىز. سونداي-اق ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ۇيدە ءبىر-بىرىمىزبەن انا تىلىندە سويلەسەمىز. بىراق احىسقا تۇرىكتەرى مەملەكەتتىك تىلمەن قاتار, ورىس تىلىندە دە ەركىن سويلەيدى. ول قوعامنان شەت قالىپ كەتپەۋ ءۇشىن كەرەك. قوعامعا بارىنشا كىرىگۋ ءۇشىن بىرنەشە ءتىلدى بىلگەن ماڭىزدى. سونىڭ ىشىندە البەتتە ءبىرىنشى ورىندا قازاق ءتىلى تۇرادى. ءتۇبى مەملەكەتتىك ءتىل ۇستەم قۇراتىن بولعاندىقتان تۇرىك وتباسىلارى بالالارىن وسى باستان قازاق مەكتەپتەرىنە بەرىپ جاتىر. بىراق ءوز ءتىلىن ۇمىتپاۋ ءۇشىن وتباسىندا انا تىلىندە سويلەسەدى. سالتىمىزدى ساقتاۋ ماقساتىندا دا ۇلتتىق تاعام تۇرلەرىن ازىرلەيمىز. اسىرەسە مەرەكە كەزىندە داستارقان ۇستىندە مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق تاعامدار تۇرادى. سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ دا ۇلتتىق تاعامدارىن ۇمىتپايمىز. ويتكەنى ولاردىڭ ءدامى ەرەكشە. كوپۇلتتى ەلدە ءومىر سۇرەتىندىكتەن ەشقانداي تاعامدى الالاپ, ءبولىپ-جارمايمىز. كوڭىلىمىزگە نە جاعادى سول تاعامدى ازىرلەپ جەگەندى ۇناتامىز», دەدى ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءسوزىن تۇيىندەي كەلە.
