سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ايماققا ورتاق ايتۋلى جەتىستىك
بۇل ساپاردىڭ ەلىمىز ءۇشىن ءمانى زور ءارى ۇيىمنىڭ ورنىقتى دامۋ كۇن تارتىبىنە بەيىلدىگىن كورسەتەدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيادا ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا ارنالعان العاشقى ورتالىقتىڭ اشىلۋى – بۇكىل ايماق ءۇشىن ايتۋلى جەتىستىك.
– وسى باستامانى قولداعانىڭىز ءۇشىن سىزگە جانە ءسىزدىڭ ۇجىمىڭىزعا ءوزىمنىڭ, سونداي-اق قازاقستان حالقىنىڭ اتىنان العىس ايتامىن. ءسىزدىڭ دەر كەزىندە قولعا العان ءارى كەلەشەكتى ويلاعان UN80 باستاماڭىزدى جوعارى باعالايمىن. قازاقستان ۇيىمدى رەفورمالاۋ جولىنداعى ءىس-ارەكەتتەرىڭىزدى تولىق قولدايدى. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ ۇيىم قىزمەتىنىڭ نەگىزىندە جاتقان مۋلتيلاتەراليزم, ديپلوماتيا جانە ىنتىماقتاستىق قاعيداتتارىنا ءاردايىم بەيىل ەكەنىن تاعى دا راستايمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
انتونيۋ گۋتەرريش قوناقجايلىق تانىتقانى ءۇشىن ءىلتيپاتىن جەتكىزىپ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا جانە ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ىلگەرىلەتۋگە قوسقان ۇلەسىنە ەرەكشە توقتالدى.
– قازاقستان – بەيبىتشىلىك پەن ديالوگ سيمۆولى, حالىقتار اراسىنداعى التىن كوپىر ءارى كوپتەگەن جاعدايدا ءادىل مامىلەگەر ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى. بۇعان وسىدان ونداعان جىل بۇرىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ تۋرالى تاريحي شەشىم نەگىز قالادى. بۇل شىن مانىندە بۇكىل الەم ءۇشىن ونەگەلى ءىس بولدى. وركەنيەتتەردىڭ قاقتىعىسى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, قازاقستان ءوز تاجىريبەسى ارقىلى ءتۇرلى ءدىن جانە مادەنيەت وكىلدەرى اراسىندا ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ مۇمكىن ەكەنىن دالەلدەدى. بۇل ءسىزدىڭ باستامالارىڭىزدان انىق بايقالادى. سىزدەر ءاردايىم الەمدى اۋىزبىرشىلىك پەن باۋىرلاستىققا ۇندەپ كەلەسىزدەر, – دەدى باس حاتشى.
كەزدەسۋدە بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعى قىزمەتىنىڭ كەلەشەگى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبى, سونداي-اق باسقا دا وزەكتى تاقىرىپتار تالقىلاندى.
ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى كەزەڭى
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش الماتى قالاسىنداعى بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعىنا بارىپ, قازاقستان ۇكىمەتى مەن ۇيىم اراسىندا بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ راسىمىنە قاتىستى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەڭ اۋەلى وسى ايتۋلى ءىس-شاراعا قاتىسقانى ءۇشىن بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ قازاقستان عانا ەمەس, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ءۇشىن دە ەلەۋلى سيپاتقا يە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل وقيعا دۇنيەجۇزىلىك كارتادا وتە سالماقتى اكتورعا اينالىپ كەلە جاتقان ورتالىق ازيانىڭ ماڭىزى جونىندە حالىقارالىق قوعامداستىققا ايقىن بەلگى بەرگەنىن جەتكىزدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قول قويىلعان كەلىسىم ارقىلى ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىقتىڭ قۇرىلۋى رەسمي تۇردە بەكىتىلدى. بۇل – قازاقستان مەن بۇۇ اراسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزدى كەزەڭى.
– گەوساياسي دۇربەلەڭدەر مەن قاقتىعىستار بەلەڭ الىپ, كليماتتىق وزگەرىستەر كۇردەلەنگەن جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر تونگەن شاقتا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا باستى ءرول اتقارۋعا ءتيىس. قازاقستان ءۇشىن بۇۇ حالىقارالىق ءتارتىپتىڭ بالاماسىز ءارى باستى تىرەگى بولىپ قالا بەرەدى. ەلىمىز ۇيىمعا كىرگەن ساتتەن باستاپ, 33 جىل بويى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى, بەلسەندى ءارى بەيبىتسۇيگىش مۇشەسى ەكەنىن جان-جاقتى تانىتىپ كەلەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, الماتى قالاسىندا بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ اشىلۋى ايماقتىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
– بۇگىندە ورتالىق ازيا بىرلىگى بەكەم جانە تاتۋ كورشىلىك پەن ورتاق پروگرەسس قاعيداتتارىنا بەيىل ءوڭىر ەكەنىن پاش ەتىپ كەلەدى. ايماق ەلدەرى ساياسي جانە الەۋمەتتىك رەفورمالار جۇرگىزىپ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا باتىل شارالار قابىلداپ جاتىر. ادام كاپيتالىن دامىتۋعا كۇش سالىپ, اناعۇرلىم ينكليۋزيۆتى ينستيتۋتتار قۇرۋدى قولعا الدى. ءبىز حالىقارالىق وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەندى ارالاساتىن مامىلەگەر رەتىندە ورتالىق ازيانىڭ الەۋەتىن اشۋعا جانە جاھاندىق ارەنادا كونسترۋكتيۆتى ءارى كەلەشەكتى كوزدەگەن كۇن ءتارتىبىن دايەكتى تۇردە ىلگەرىلەتۋگە ۇمتىلامىز. وسى ورايدا الماتى قالاسىندا بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعىن اشۋ ۋاقتىلى جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى قادام بولىپ وتىر, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ورتالىق ايماقتاعى ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتىلىعى مەن قارقىنىن كۇشەيتۋگە, وڭىرلىك يننوۆاتسيانى دامىتۋعا جانە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلدار كاتاليزاتورى بولادى دەپ پايىمدايدى.
– اتالعان ورتالىقتىڭ قۇزىرەتى مەن فۋنكتسيالارى ايماقتاعى نەمەسە ودان تىسقارى جەرلەردەگى باسقا ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن قايتالامايدى. كەرىسىنشە, ورتالىق ايماق حالقىنىڭ ناقتى سۇرانىسىنا نازار اۋدارۋدىڭ ارقاسىندا قابىلدانىپ جاتقان شارالاردى تولىقتىرىپ, ونىڭ ءمان-مازمۇنىن ارتتىرا تۇسەدى. ارال تەڭىزىندەگى ەكولوگيالىق داعدارىس پەن كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى سياقتى ورتالىق ازيا پروبلەمالارى بارشاعا بەلگىلى. بۇل تۇيتكىلدەردىڭ ءتيىمدى شەشىمىن تابۋ ءۇشىن وڭىرلىك ىقپالداستىقتى نىعايتىپ, وعان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن بەلسەندى تۇردە تارتۋ قاجەت. وسى رەتتە قازاقستان كەلەسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا استانادا بۇۇ اگەنتتىكتەرىمەن بىرگە وڭىرلىك ەكولوگيالىق سامميت وتكىزەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بەيبىتشىلىككە ۇندەيتىن ەل
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋعانستاننىڭ بەيبىت ءومىرى مەن ورنىقتى دامۋى ايماقتاعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان ايرىقشا ماڭىزعا يە.
– قازاقستان گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋگە, ءبىلىم باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋعا, ساۋدا-ساتتىقتى جانداندىرۋعا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى باستامالار ارقىلى اۋعان حالقىنا قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىرادى. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا كولەمى ۇدايى ءوسىپ كەلەدى. ءبىز اۋعانستاننىڭ بەيبىت تىرشىلىگى مەن دامۋى قاتار ءجۇرۋى كەرەك دەپ سانايمىز. ادامنىڭ قادىر-قاسيەتى مەن حالىقارالىق قۇقىق ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. ولاردى قامتاماسىز ەتۋگە كۇش جۇمىلدىرمايىنشا, تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ءوزىنىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسىنىڭ باسىمدىقتارى رەتىندە قاراستىراتىنىن ايتتى.
– جەتىستىكتەرىمىز كوپ. الايدا ءبىز ەكونوميكالىق دامۋدى جەدەلدەتۋگە جانە ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتىق قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋگە قاتىستى جوسپارلارىمىزدى قالايدا ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. ماقساتىمىز – جان-جاقتى ەكونوميكالىق رەفورما جۇرگىزۋ, زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىنە نەگىزدەلگەن قوعام قۇرۋ ىسىندە قازاقستاننىڭ ايماقتاعى جەتەكشى ءرولىن ساقتاپ قالۋ. ءبىز ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتەتىن, جوعارى ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى ساقتايتىن ادىلەتتى مەملەكەت قۇرعىمىز كەلەدى. تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ودان ءارى دامىتۋعا باسا ءمان بەرەمىز. سونداي-اق قازاقستاندى حالىقارالىق جۇك تاسىمالى بويىنشا ەۋرازيالىق حابقا اينالدىرۋ ءۇشىن ارتاراپتاندىرىلعان كولىك ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ورتاق يگىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇكىمەتتى, ازاماتتىق قوعامدى جانە جەكە سەكتوردى بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى. تەك سونىڭ ارقاسىندا ورتالىق ازيا شىن مانىندە تۇراقتىلىقتىڭ, مۇمكىندىكتەر مەن ورنىقتى ءوسىمنىڭ مەكەنى رەتىندە دامي الادى.
مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, وسىنداي قيلى كەزەڭدە جوعارى ديپلوماتيا مەن كوشباسشىلىق ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشكە العىس ايتتى. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ ۇيىم باس حاتشىسىنىڭ باستامالارىنا الداعى ۋاقىتتا دا قولداۋ بىلدىرەتىنىن جەتكىزدى.
انتونيۋ گۋتەرريش بارلىق قاتىسۋشىعا ىقىلاس تانىتىپ, اتالعان ورتالىقتى اشۋ ارقىلى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ جولىندا ءوڭىر ءۇشىن جاڭا كەزەڭنىڭ باستالعانىن ايتتى.
– بۇل ورتاق باسىمدىقتار مەن بىرلەسكەن شەشىمدەرگە نەگىزدەلگەن ورتالىق ازياداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرىن بىلدىرەدى. اتالعان ورتالىق ايماق كوشباسشىلارى اراسىنداعى بەرىك بايلانىستاردىڭ جان-جاقتى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا قالاي ۇلاساتىنىن كورسەتەتىندەي الەۋەتكە يە. مەن پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ سارابدال ساياساتى مەن كوشباسشىلىعىن جوعارى باعالايمىن. ونىڭ باستامالارى الەمدىك تارتىپتە ءرولى ارتىپ كەلە جاتقان ورتالىق ازيانىڭ جاڭا كەلبەتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتۋدە, – دەدى باس حاتشى.
سونداي-اق انتونيۋ گۋتەرريش تۇرىكمەنستاندا وتەتىن تەڭىزگە شىعار جولى جوق دامۋشى ەلدەرگە ارنالعان بۇۇ-نىڭ ءۇشىنشى كونفەرەنتسياسى قارساڭىندا الماتىعا كەلگەنىنە قۋانىشتى ەكەنىن جەتكىزدى.
– ورتالىق وسىنداي مەملەكەتتەر ءۇشىن ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا جاڭاشىل ءتاسىل ۇسىنا الادى. بۇگىندە قازاقستان تەڭىزگە شىعا المايتىن ەل ساناتىنا جاتپايدى. ءبىز مۇنى سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. اۆتوكولىك جانە تەمىرجول دالىزدەرى, تالشىقتى-وپتيكالىق جەلىلەرى ارقاسىندا قازاقستان جاھاندىق ساۋدا جۇيەسىنىڭ, الەمدىك لوگيستيكانىڭ, كولىك جانە تەلەكوممۋنيكاتسيانىڭ ورتالىعىنا اينالدى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز شىن مانىندە شىعىس پەن باتىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى كوپىر بولىپ وتىر, – دەدى انتونيۋ گۋتەرريش.
باس حاتشى ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ ىشكى ساياسي باعدارى مەن سىرتقى ساياساتىنا جوعارى باعا بەردى.
– قازاقستانعا شىن جۇرەكتەن ءتانتىمىن. مەن ءۇشىن قازاقستان –دانالىقتىڭ سيمۆولى, حالىقتار اراسىنا دانەكەر بولىپ, بەيبىتشىلىككە ۇندەيتىن ەل. بۇل – ءتۇرلى ەتنوس پەن ءدىن وكىلدەرى باس قوسىپ, ورتاق كەلەشەككە اپاراتىن جولدى بىرگە ىزدەيتىن مەكەن. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىن ەشقاشان ۇمىتپايمىن. وسى شەشىمنىڭ ناتيجەسىندە سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز بەيبىتشىلىك پەن قارۋسىزدانۋدىڭ سيمۆولىنا اينالدى. بۇگىندە بۇل وتە وزەكتى. ەلىمىز ءاردايىم پاراساتتىلىق تانىتقان ءارى سول بيىگىندە قالادى. وكىنىشكە قاراي قازىرگى الەمگە وسىنداي بايىپتى ۇستانىم جەتپەي تۇر, – دەدى انتونيۋ گۋتەرريش.
