سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
«ەكىنشى وتانىڭىزعا قوش كەلدىڭىز»
مارتەبەلى مەيمان قاسىم-جومارت توقاەۆتى سالتاناتتى قارسى الۋ ءراسىمى انكاراداعى پرەزيدەنت سارايىندا ءوتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ساپارىنا وراي قۇرمەت قاراۋىلى ساپ تۇزەدى. سارايعا كەلگەن ساتىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورتەجىن سالت اتتى گۆارديا باستاپ ءجۇردى. قاسىم-جومارت توقاەۆتى رەجەپ تايپ ەردوعان قارسى الدى.
قازاقستان مەن تۇركيانىڭ مەملەكەتتىك ءانۇراندارى شىرقالىپ, زەڭبىرەكتەن 21 رەت وق اتىلدى. ەكى ەلدىڭ باسشىلارى قۇرمەت قاراۋىلىنىڭ الدىنان ءجۇرىپ ءوتىپ, ءبىر-بىرىنە رەسمي دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن تانىستىردى. ودان سوڭ مەملەكەتتەر باسشىلارى كەلىسسوز جۇرگىزدى.
كەلىسسوز اياسىندا پرەزيدەنتتەر قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى ودان ءارى دامىتۋ كەلەشەگىن جان-جاقتى تالقىلادى. سونداي-اق ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باسا ءمان بەرىلدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قوناقجايلىق تانىتقانى ءۇشىن تۇركيا پرەزيدەنتىنە العىس ايتتى.
رەجەپ تايپ ەردوعان ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاڭا ءارى ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋعا دايىن ەكەنىن راستادى.
بۇدان سوڭ قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن رەجەپ تايپ ەردوعان قازاقستان – تۇركيا جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ 5-وتىرىسىن وتكىزدى.
جيىن بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى تۇركيانىڭ ەجەلدەن باۋىرلاس, تامىرلاس جانە ءتۇبى ءبىر تۋىسقان ەل ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ورتاق تاريحي جانە رۋحاني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن قازاق-تۇرىك ىنتىماقتاستىعى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك رۋحىندا تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقانىنا نازار اۋداردى.
– ءبىز وسى سارا جولدى جالعاستىرىپ, ءوزارا بايلانىستى بۇگىنگىدەن دە بيىك بەلەسكە كوتەرۋگە مۇددەلىمىز. قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا, وزىڭىزبەن جاڭا عانا شاعىن قۇرامدا وتكىزگەن كەلىسسوزدەردى جوعارى باعالايمىن. ءبىز ىقپالداستىعىمىزدى كەڭەيتۋگە نيەتىمىز بار ەكەنىن تاعى دا بەكەمدەي تۇستىك. وعان ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىز دە, ىنتا-جىگەرىمىز دە جەتكىلىكتى. ەكى ەلدىڭ اراسىندا اۋقىمدى شارتتىق-قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستى. اتاپ ايتقاندا, الپىستان اسا ەكىجاقتى شارت پەن كەلىسىم بار. بۇگىن دە بىرقاتار ەكىجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلادى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
كەڭەستە ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. بىلتىر ءوزارا ساۋدا اينالىمى 5 ملرد دوللار بولعان. بۇل كورسەتكىشتى ەسەلەۋگە بارلىق مۇمكىندىك بار. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز تۇركيا نارىعىنا كەمىندە 34 ءتۇرلى ءونىم جەتكىزۋگە دايىن. ونىڭ كولەمى 1 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى. تۇركيادان كەلەتىن تاۋار تۇرلەرىن دە ارتتىرا ءتۇسۋ ماڭىزدى.
تاراپتار تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ جولىندا كولىك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزىپ, زاماناۋي تەمىرجول, قۇرلىقتاعى پورتتار مەن جۇك تەرمينالدارىن سالۋعا جانە كەمە وندىرىسىنە تۇرىك ينۆەستيتسياسىن تارتۋعا مۇددەلى ەكەنىمىزدى مالىمدەدى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىنعان رەفورمالار شەتەلدىك كاسىپكەرلەرگە مول مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىز اشىق ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە تۇرىك ينۆەستورلارىن قولداۋعا ارقاشان دايىن.
بۇعان قوسا كەڭەس وتىرىسىندا ەكى ەل دەلەگاتسيالارى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىقپالداستىق ماسەلەسىنە توقتالدى. باكۋ – تبيليسي – جەيحان مۇناي قۇبىرى ارقىلى ەكسپورت كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.
مەملەكەت باسشىسى تۇرىك كومپانيالارىن ەنەرگيا تاپشىلىعىن جويۋعا باعىتتالعان جوبالارعا قاتىسۋعا شاقىردى. اسىرەسە «قازمۇنايگاز» بەن «Turkiye Petroleum» اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەلى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا سالىق كودەكسىندە شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋگە ىنتالاندىراتىن رويالتي ءتارتىبى, ياعني ايرىقشا مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعانىن جەتكىزدى. تۇرىك ينۆەستورلارىنا بىرلەسكەن قور قۇرۋ ارقىلى تاۋ-كەن سالاسى مەن تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋگە قاتىستى تىڭ جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى.
ەكى ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ بولاشاعى زور. قازاقستاندا وندىرىلەتىن ءداندى داقىلدىڭ تورتتەن ءبىرى, ماقتانىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى, ءدان جەلىمشەسىنىڭ (كلەيكوۆينا) 26 پايىزى تۇركياعا ەكسپورتتالادى. جالپى, ەلىمىزدە تۇرىك كاسىپكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا قۇنى 1,3 ملرد دوللار بولاتىن 23 ينۆەستيتسيالىق جوبا قولعا الىنعان. ولاردىڭ 18-ءى ىسكە قوسىلىپ, ونىمدەرى حالىقارالىق نارىققا شىعارىلىپ كەلەدى.
سونىمەن قاتار تاراپتار قورعانىس ونەركاسىبى, اقپاراتتىق تەحنولوگيا, جاساندى ينتەللەكت, قارجى, ازاماتتىق اۆياتسيا, مادەنيەت, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تۋريزم سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆاسى جونىندە ەگجەي-تەگجەي پىكىر الماستى. سونىڭ ىشىندە ەكى ەلدىڭ ءبىلىم باعىتىنداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. الداعى ۋاقىتتا استانا مەن الماتى قالالارىندا «مااريف» قورىنىڭ ەكى مەكتەبى, سونداي-اق تۇركيانىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى اشىلماق.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇركيانىڭ جەر سىلكىنىسى بولعان گازيانتەپ پروۆينتسياسىندا بىلتىر جەلتوقساندا جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسى باستالدى. ءبىلىم وشاعى كەلەسى جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى.
بۇدان بولەك, تۋريزم سالاسىنداعى وڭ ءۇردىستى قولداۋ, سونداي-اق سان قىرلى ەكىجاقتى بايلانىستاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن تۇركيا ازاماتتارىنا قازاقستان اۋماعىندا 90 كۇنگە دەيىن ۆيزاسىز جۇرۋگە رۇقسات بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
قازاقستان دەلەگاتسياسىنا ءىلتيپات بىلدىرگەن رەجەپ تايپ ەردوعان قاسىم-جومارت توقاەۆقا «ەكىنشى وتانىڭىزعا قوش كەلدىڭىز» دەپ ەرەكشە قۇرمەت كورسەتتى. سونداي-اق قازاقتىڭ ۇلى اقىنى, ويشىل, كەمەڭگەر اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 180 جىل تولۋىمەن قۇتتىقتادى.
– ءبىز قازاقستانمەن اراداعى ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. بۇگىندە ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستار ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. وسى وڭ سەرپىندى ساۋدا-ساتتىق, قورعانىس ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم جانە مادەنيەت سالالارىندا ودان ءارى تەرەڭدەتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. قازاقستان – اتامەكەنىمىزدەگى ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسىمىز. ساۋدا اينالىمىن 15 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىسىمىزدى جالعاستىرامىز, – دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى.
كەڭەس وتىرىسىندا قازاقستان تاراپىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين, كولىك ءمينيسترى نۇرلان ساۋرانباەۆ, تۇركيا تاراپىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى حاكان فيدان بايانداما جاسادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن رەجەپ تايپ ەردوعان جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەسىنشى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى بىرلەسكەن دەكلاراتسياسىن, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ بەسىنشى وتىرىسىنىڭ شەشىمىن قابىلدادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ انكاراعا رەسمي ساپارىنىڭ اياسىندا ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق 18 قۇجاتقا قول قويىلدى.
باق وكىلدەرى ءۇشىن بريفينگ وتكىزدى
ءوزارا كەلىسسوزدەر مەن جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 5-وتىرىسىنان كەيىن قازاقستان مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرى ءباسپاسوز مالىمدەمەسىن جاسادى.
مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, تۇركياعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىرىپ, قازاق دەلەگاتسياسىنا قوناقجايلىق كورسەتكەنى ءۇشىن باۋىرلاس تۇرىك حالقىنا جانە پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعانعا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– قوس حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ءتۇبى ءبىر تۇرىك ەلىنە جاساعان ءار ساپاردىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە. پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ باسشىلىعىمەن تۇركيا ءوزىنىڭ التىن عاسىرلىق بەلەسىن تاريحي جەتىستىكتەرمەن قارسى الىپ جاتىر. ەلىڭىز جاڭا داۋىرگە نىق قادام باستى. قۇرمەتتى پرەزيدەنتتىڭ حالىقارالىق ساحناداعى ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تۇركيا الەمدەگى بەدەلدى ءارى ىقپالدى, شىنايى قۇرمەتكە يە مەملەكەتكە اينالدى. مۇنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە تۇرىك حالقىنىڭ بىرلىگى, دانالىعى جانە قايسارلىعى جاتىر. وسىنداي بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋ پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعان مىرزانىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەپ كۇمانسىز ايتۋعا بولادى. قازاق ازاماتتارى پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعاندى جانە بۇكىل تۇركيا ەلىن شىن جۇرەكتەن قۇرمەتتەيدى. قازاقستان تۇركيانىڭ تولايىم تابىسىنا ءاردايىم قۋانادى. بولاشاعىنىڭ جارقىن بولۋىن تىلەيدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت قازىر ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە ۇلاسقانىنا نازار اۋدارىپ, بۇگىنگى ناتيجەلى كەلىسسوزدەر قوس حالىق اراسىنداعى بايلانىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
– ءبىز بۇگىن جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ 5-وتىرىسىن وتكىزدىك. ءوزارا ىقپالداستىققا تىڭ سەرپىن بەرەتىن باسىم باعىتتاردى قاراستىردىق. ءتۇرلى سالاداعى بايلانىستى جانداندىراتىن ماڭىزدى ۇكىمەتارالىق قۇجاتتارعا قول قويدىق. تۇركيا – ساۋدا-ەكونوميكا جانە ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى باستى ستراتەگيالىق سەرىكتەسىمىزدىڭ ءبىرى. وسى ورايدا ءوزارا تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردىق. بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق كولەمى 5 ملرد دوللار بولدى. الداعى ۋاقىتتا ساۋدا اينالىمىن ايتارلىقتاي ارتتىرامىز. بۇعان الەۋەتىمىز جەتەدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدە 4 مىڭعا جۋىق تۇرىك كومپانياسى جۇمىس ىستەيدى. ولارمەن بىرلەسىپ, قۇنى 6 ملرد دوللار بولاتىن بىرقاتار جوبا جۇزەگە اسىرىلعان. بۇل جوبالار ەنەرگەتيكا, قۇرىلىس, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ينفراقۇرىلىم, مەديتسينا, تۋريزم سەكىلدى ماڭىزدى سالالاردى قامتيدى. قازاقستاننىڭ تۇركياعا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 2,5 ملرد دوللاردان استى.
– ءبىز اشىق ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە تۇرىك ينۆەستورلارىن قولداۋعا ارقاشان دايىنبىز. سوندىقتان تۇركيا كومپانيالارىن ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ءىرى جوبالارعا اتسالىسۋعا شاقىرامىن. كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى بايلانىستى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك مول. ءبىز ەلدەرىمىزدىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىدان ۇتىمدى جەردە ورنالاسقانىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. قازىر ەۋروپا مەن قىتاي اراسىندا قۇرلىق جولىمەن تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ شامامەن 85 پايىزى قازاقستان ارقىلى وتەدى. وسى رەتتە ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعدارىن, ياعني «ورتا ءدالىزدى» دامىتۋدىڭ ءمان-ماڭىزى زور. بۇل – ەكى ەلدىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن باستاما. قازاقستان تەمىرجولدى جاڭعىرتۋ, اۆتوكولىك جولدارىن سالۋ, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىندە كەمە قاتىناسىن جانداندىرۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ جۇمىسىن قولعا الدى. تۇرىك ينۆەستورلارىن وسى جوبالارعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىز. ۇكىمەتىمىز تۇركيا كاسىپكەرلەرىنە ارنايى جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋعا ءازىر, – دەدى پرەزيدەنت.
كەلىسسوز بارىسىندا تاراپتار ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ ماڭىزىنا دا ارنايى توقتالدى.
– قازىر باكۋ – تبيليسي – جەيحان قۇبىرى ارقىلى جىلىنا 1,4 ملن توننا قازاق مۇنايى تۇركياعا تاسىمالدانادى. ءبىز ونىڭ كولەمىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن تالقىلادىق. «Turkiye Petroleum» كومپانياسىنىڭ قازاقستان نارىعىندا جۇمىس ىستەۋگە نيەتى بار. ءبىز مۇنى قۇپتايمىز. ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ, جاڭا ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جانە باسقا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن تۇرىك كومپانيالارىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا مۇددەلىمىز. ءىرى جوبالاردى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا دايىنبىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعىن تاعى ءبىر ماڭىزدى سالا رەتىندە اتادى. بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان تۇركيانىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتىپ, استىق جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋ ماسەلەسى جان-جاقتى تالقىلانعانىن جەتكىزدى. قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىن وركەندەتۋ ىسىندە تۇركيانىڭ جوعارى تەحنولوگياسىن پايدالانۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى.
مەملەكەت باسشىسى تۇركيانىڭ قورعانىس جانە اسكەري-تەحنيكالىق باعىتتاعى زور جەتىستىكتەرىنە نازار اۋدارىپ, رەجەپ تايپ ەردوعاندى جاقىندا IDEF 2025 حالىقارالىق قورعانىس-ونەركاسىپ كورمەسىنىڭ ءساتتى وتۋىمەن قۇتتىقتادى.
بۇدان بولەك, كەلىسسوزدەر بارىسىندا IT-تەحنولوگيالاردى بىرگە دامىتۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلدى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ اتالعان سالاداعى جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ, قازاقستان مەن تۇركيانىڭ IT سالاسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىن نىعايتۋعا زور مۇمكىندىك بار ەكەنىن مالىمدەدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىس – قازاق-تۇرىك قاتىناسىنىڭ التىن كوپىرى. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ ورنى ەرەكشە.
– قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ 12 مىڭنان اسا ستۋدەنتىمىز تۇركيادا, ال 300 تۇرىك ستۋدەنتى قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتىر. وسىعان قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن تۇركيا پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەتىنە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ۇزاق جىلدان بەرى تۇركىستان تورىندە احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سونداي-اق وڭتۇستىك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان تۇركيانىڭ وزىق ءبىلىم وشاقتارىنىڭ ءبىرى – گازي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلماق. بۇدان بولەك, «مااريف» قورىنىڭ ەكى مەكتەبىن اشۋ جۇمىسىن قولعا الدىق. بۇل – شىن مانىندە, ايتۋلى وقيعا. بىلتىر قول قويىلعان كەلىسىمگە سايكەس, استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزىندە مەديپول ىستانبۇل جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالىن اشۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن تۇركيانىڭ جەتەكشى كلينيكالارىندا وقىتۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. ءبىز وسى يگى باستامالاردى جالعاستىرىپ, ءبىلىم, تۋريزم, مەديتسينا سالاسىنداعى بايلانىستى ودان ءارى كۇشەيتۋگە مۇددەلىمىز. وسى تۇستا سان قىرلى بايلانىستاردى تەرەڭدەتۋ ماقساتىندا تۇركيا ازاماتتارىنا قازاقستان اۋماعىندا 90 كۇنگە دەيىن ۆيزاسىز بولۋ رۇقساتىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ساياحاتتاۋشىلار مەن كاسىپكەرلەر ءۇشىن بۇل قادامنىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە دەپ سانايمىن. وسىنداي يگى باستامالار دوستىعىمىزدى بەكەمدەپ, ءوزارا سەنىمدى ارتتىرىپ, جاڭا جەتىستىكتەرگە جول اشادى دەپ سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى الەمدەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى پىكىر الماستى. قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ ۋشىعۋىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەتىندەرىن جەتكىزدى. قازاقستان مەن تۇركيا پرەزيدەنتتەرى بارلىق جانجال مەن قاقتىعىس ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەر ارقىلى بەيبىت جولمەن شەشىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى جانجالدى رەتتەۋ ىسىندەگى ايرىقشا ءرولىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل – ءسىزدىڭ بەدەلىڭىز بەن ىقپالىڭىزدىڭ ايقىن دالەلى. قوس ەلدىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋ قاجەتتىلىگى جونىندەگى ۇستانىمى – ورتاق. قازاقستان ءاربىر ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى ساقتالۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمدى قورعايدى. قازاقستان مەن تۇركيا حالىقارالىق ارەناداعى ءتيىمدى ىقپالداستىعىن جالعاستىرا بەرەدى. قازاقستان ديپلوماتياسى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا باسا ءمان بەرمەكشى. وسى باعىتتا تۇركيا تاراپىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي بەرەمىز. جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرەمىز. وسى تۇستا قازاقستاننىڭ حالىقارالىق باستامالارىنا كورسەتىپ جاتقان قولداۋىنا, سونىڭ ىشىندە ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى دامىتۋداعى تۇركيانىڭ ۇلەسىنە ەرەكشە ريزاشىلىق بىلدىرەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ءوز كەزەگىندە تۇركيا پرەزيدەنتى بۇگىنگى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەلى بولعانىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقستان – ايماقتاعى ەكونوميكاسى ەڭ ءىرى ەل جانە ءبىزدىڭ نەگىزگى سەرىكتەسىمىز. بۇگىن ءبىز قورعانىس پەن ەنەرگەتيكادان باستاپ, كولىك, عىلىم مەن تەحنولوگياعا دەيىنگى كەڭ اۋقىمدى سالالار بويىنشا پىكىر الماستىق. ءبىز تاۋ-كەن, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار باعىتىنداعى ىنتىماقتاستىق مۇمكىندىكتەرىن قاراستىردىق. قازاقستان مۇنايىن تۇركيا ارقىلى الەمدىك نارىققا ەكسپورتتاۋ مۇمكىندىكتەرىن تالقىلادىق. تاريحي جىبەك جولىنىڭ قازىرگى بالاماسى – ترانسكاسپي كولىك باعدارىن پايدالانۋ جانە دامىتۋ جولدارىن قاراستىردىق, – دەدى رەجەپ تايپ ەردوعان.
بۇدان بولەك, تۇركيا پرەزيدەنتى تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق كەلەشەگىنە توقتالىپ, تۇرىك ازاماتتارىنا قازاقستاندا 90 كۇن ۆيزاسىز جۇرۋگە رۇقسات بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءسوز سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇگىنگى كەلىسسوزدەردىڭ تابىستى وتكەنى ءۇشىن رەجەپ تايپ ەردوعانعا العىس ايتىپ, تۇركيا پرەزيدەنتىن وزىنە ىڭعايلى ۋاقىتتا قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
پرەزيدەنت «Devlet Nişanı» وردەنىمەن ماراپاتتالدى
قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى – «Devlet Nişanı» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
مەملەكەت باسشىسى تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداسى – «Devlet Nişanı» وردەنىن الۋ زور مارتەبە ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعانعا جانە بارشا تۇرىك حالقىنا شىنايى العىسىن جەتكىزدى.
– مەن وتاندىق نەمەسە شەتەلدىك وردەن جانە باسقا دا ماراپاتتاردى قابىلداۋدان باس تارتتىم. الايدا بۇگىنگى ءسىزدىڭ شەشىمىڭىزدىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە دەۋگە بولادى. بۇل – قازاق-تۇرىك ىنتىماقتاستىعى جىلناماسىنداعى ماعىناسى تەرەڭ تاريحي وقيعا. ءسىز وسى شەشىمىڭىزبەن بابالارىمىزدىڭ اماناتىنا بەرىك ەكەنىڭىزدى تاعى ءبىر مارتە كورسەتتىڭىز. بىزگە اسىل ميراس بولىپ قالعان باعا جەتپەس مۇرامىز – دوستىق پەن باۋىرلاستىق بايلانىستاردى بەكەمدەي ءتۇستىڭىز. بۇل جوعارى ماراپاتتى تۇرىك ەلىنىڭ بارشا قازاق حالقىنا كورسەتكەن ەرەكشە قۇرمەتى دەپ سانايمىن. وسى يگى باستاما – تامىرى ءبىر, ءدىنى مەن ءدىلى ورتاق حالىقتارىمىز اراسىنداعى مىزعىماس دوستىقتىڭ ايقىن بەلگىسى, قاستەرلى قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەيتىن ماڭىزدى قادام. سونداي-اق بۇل – قازاق-تۇرىك ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتۋعا دەگەن ءوزارا ۇمتىلىستىڭ ايعاعى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ارىپتەسى رەجەپ تايپ ەردوعاندى الەمدىك دەڭگەيدەگى كورەگەن, ىقپالدى, اسا كورنەكتى ساياساتكەر, وڭىرلىك جانە جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ وتىرعان تاريحي تۇلعا دەپ اتادى.
– پاراساتتى ساياساتىڭىز بەن ەل مۇددەسىن ىلگەرىلەتۋ جولىنداعى تاباندى ءارى قاجىرلى ەڭبەگىڭىزدىڭ ارقاسىندا وسىنداي ابىروي بيىگىنە شىقتىڭىز. تۇركيانىڭ بۇكىل دۇنيەجۇزىندەگى بەدەلى ەشكىمنىڭ كۇمانىن تۋدىرمايدى. ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن تۇركيانىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى الەمنىڭ ءاربىر تۇكپىرىندە مويىندالاتىن بولدى. تۇركيانىڭ الەم مويىنداعان جەتىستىكتەرى, قارقىندى دامۋى, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتاعى بيىك بەدەلى مەن زور ىقپالى ءسىزدىڭ اتىڭىزبەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە ەلىڭىز ەكونوميكالىق دامۋى بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى 20 مەملەكەتىنىڭ قاتارىندا. ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا تۇركيانىڭ بولاشاعى – جارقىن, ال دۇنيەجۇزىندەگى ىقپالى ارتا بەرمەك. ءسىزدىڭ كوشباسشىلىعىڭىزبەن تۇعىرى بيىك تۇركيا ءوزىنىڭ جاڭا التىن داۋىرىندە بيىك بەلەستەردى باعىندىرا بەرەتىنىنە كامىل سەنەمىن. ءبىز تۇركيانىڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان العاشقى مەملەكەت بولعانىن ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايمىز. بۇل ەگەمەن قازاق ەلىنىڭ جىلناماسىندا ساقتالاتىن وشپەس تاريحي دەرەك, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ قازاق-تۇرىك قارىم-قاتىناستارىن نىعايتۋعا قوسقان سۇبەلى ۇلەسىنە جوعارى باعا بەردى.
– بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى تۇردە دامۋدا. ساۋدا-ەكونوميكالىق سالاداعى جەتىستىكتەرىمىز مول. قازىر قازاقستاندا 4 مىڭعا جۋىق تۇرىك كومپانياسى تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتىر. مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستارىمىز جىلدان-جىلعا نىعايا تۇسۋدە. قازىرگى تاڭدا 12 مىڭنان استام قازاقستاندىق ستۋدەنت تۇركيادا ءبىلىم الۋدا. بىلتىر ەلىڭىزگە 800 مىڭعا جۋىق قازاقستان ازاماتى ساپارلاپ كەلدى, ال بيىل بۇل كورسەتكىش 1 ميلليوننان اسۋى مۇمكىن. حالىقارالىق ساحناداعى ىقپالداستىعىمىز بەلسەندى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ جاھاندىق تۇراقتى دامۋ جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ۇستانىمدارى – ورتاق. اسىرەسە, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىنداعى ءتيىمدى ءىس-قيمىلدارىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن بىرگە ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ەسەلەپ, ونى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەرۋگە تولىق مۇمكىندىك بار. بۇگىنگى كەلىسسوز قورىتىندىلارى – سونىڭ ايقىن دالەلى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى تاڭدا قازاقستان ءوزىنىڭ مويىندالعان مارتەبەسىن نىعايتۋ ءۇشىن تەڭگەرىمدى ساياسات جۇرگىزىپ, اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماقسات-مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن مالىمدەدى.
– ونىڭ ناتيجەسى دە جاقسى دەۋگە بولادى, ەكونوميكالىق ءوسىم – تۇراقتى. 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىم 5,1 پايىزعا وسسە, بيىلعى جارتىجىلدىقتا ەكونوميكامىز 6,2 پايىزعا ۇلعايدى. بيىل ىشكى جالپى ءونىمدى 300 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بۇل – ورتا ازياداعى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش. العا قويعان ماقسات-مىندەتتەرگە جەتۋ ءۇشىن قازاقستان كەلەسى 4 باعىتقا باسىمدىق بەرۋدە. ولار: تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ; كولىك جانە ترانزيتتىك الەۋەتتى نىعايتۋ; اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن جاڭعىرتۋ; ەنەرگەتيكا جانە ونەركاسىپ سالاسىندا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە قوسۋ. وسى مىندەتتەردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ىسىندە تۇركيامەن ىقپالداستىققا ەرەكشە ءمان بەرەمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى ىشكى احۋال تۇراقتى. ەلىمىزدە زاڭ مەن ءتارتىپ تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلگەن ساياسات بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلۋدە.
– ساياسي رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدامىز. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسىن ۇستانادى. قازىر ەلىمىزدە «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق اكتسياسى قارقىندى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل ناۋقاننىڭ ءمان-ماڭىزى تەرەڭ. تازالىق دەگەنىمىز, بۇل – ءاربىر ازاماتتىڭ بولمىسىن وزگەرتۋ, ساناسىن جاڭعىرتۋ دەگەن ءسوز. ەلىمىز – جاسىل, حالقىمىز – ادال, نيەتى – تازا بولۋى كەرەك دەپ حالقىمىزعا ءتۇسىندىرىپ ايتىپ جاتىرمىز. ىشكى ساياساتىمىزدىڭ تۇپكى ماقساتى – ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن» مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ. قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى – سارابدال, كوپباعىتتى جانە تەڭگەرىمدى. كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىزدى دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك رۋحىندا دامىتىپ جاتىرمىز. ديپلوماتيامىزدا تۇركيانىڭ ورنى وتە ماڭىزدى, ەرەكشە دەپ ايتۋعا بولادى. ءبىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن رەفورمالاۋدى قولدايمىز, وسى ماسەلە بويىنشا تۇركيامەن ماقسات-مۇددەلەرىمىز ورتاق دەپ سانايمىز. وسى تۇستا مەن تۇركيانىڭ رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى جانجالدى رەتتەۋ ىسىندەگى دانەكەرلىك ءرولىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىز, قۇرمەتتى پرەزيدەنت مىرزا, ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا بولىپ جاتقان ءۇردىستى جوعارى باعالايمىز جانە يگى قادامدارىڭىزدى قولدايمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
رەجەپ تايپ ەردوعان ەكى ەل اراسىنداعى سان قىرلى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتتى.
– قىمباتتى باۋىرىم قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سىندارلى باسشىلىعىمەن قازاقستان ءوز ايماعىنداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ مەكەنىنە اينالدى. قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىن ءبىز ارقاشان ماقتان تۇتامىز. سونداي-اق قازاقستاننىڭ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىن ينستيتۋتتاندىرۋعا قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايمىن. تۇركيا مەن تۇرىك حالقىنىڭ دوسى ەكەنىڭىزدى بىرنەشە مارتە كورسەتتىڭىز. وسى ورايدا مەن سىزگە تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭ جوعارى ماراپاتىن تابىستاۋدى ۇلكەن مارتەبە دەپ سانايمىن. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك وردەنىمىزدى ەلدەرىمىز اراسىنداعى مىزعىماس دوستىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدايسىز دەپ سەنەمىن, – دەدى تۇركيا پرەزيدەنتى.
سالتاناتتى جيىنعا 80-گە جۋىق ديپلوماتيالىق كورپۋس وكىلدەرى, تۇركيانىڭ قوعام قايراتكەرلەرى, تانىمال تۇلعالارى مەن بيزنەس قوعامداستىعى وكىلدەرى قاتىستى.
