ادەمى قارتايا بىلۋگە دە پاراسات قاجەت

ول كىسى – ءومىر بويى ۇستازدىق ەتكەن, اۋىلداستارىنا ادالدىعىمەن, ادىلدىگىمەن تانىلعان, مىنەزى قاتاڭداۋ بولعاندىقتان, بالا-شاعاسى قاباعى­نا قاراپ, قايمىعىپ تۇراتىن ادام. كەيىن زايىبى دۇنيە سالعان سوڭ بولەك تۇراتىن كەنجە ۇلى قولىنا الدى. وزگە ۇل-قىزدارى ءحالىن ءبىلىپ, حابارلاسىپ, سىي-قۇرمەتتەرىن كورسەتىپ تۇرادى. سوندىقتان دا ءبىر كەزدەگى ولارعا دەگەن وكپە-رەنىشىن ۇمىتقان. ونىسى ءوزىمشىل كوڭىلدىڭ پەندەشىلىگى بولعانىن تۇسىنگەن ءتارىزدى.

قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي ماپەلەپ وسىرگەن بالالارى بويىنان قۋات كەتىپ, كوزىنەن نۇر تايعان شاعىندا قارتتار ۇيىنە اپارىپ تاستاپ, كەرەكسىز ەتكەن ءمۇساپىر جاندار بۇگىنگى قوعامىمىزدا از ەمەس. قازىر ەلىمىزدە مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن 46 قارتتار ءۇيى بار. سونىڭ ىشىندە بىرەۋى – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم. ولاردا بۇگىندە 6 مىڭعا جۋىق قاريا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇل رەتتە وڭ نىشان رەتىندە مەملەكەتتىك قارتتار ۇيلەرىنىڭ سانى 2017 جىلعى 51-دەن بىلتىر 45-كە دەيىن ازايعانىن ايتۋعا بولادى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ 2023 جىلعى 22 ماۋسىمداعى بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمدار قىزمەتىنىڭ قاعي­دالارىنا» سايكەس قارتتار ۇيلەرىنە اتا-انالارىن اسىراپ-باعۋعا مىندەتتى كامەلەتكە تولعان بالالارى مەن قام­قورلىق جاسايتىن جۇبايى جوق, زەي­نەتكەرلىك جاسقا جەتكەن, وزىنە قىز­مەت كورسەتە المايتىن قارت ادامدار قابىلدانادى. ولار – ءى, ءىى توپتاعى مۇگەدەكتىگى, ونكولوگيالىق, پسيحيكالىق اۋرۋلارى بار, باس بوس­تاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساپ شىققان, پسيحيكالىق ديسپانسەردە ەسەپتە تۇرعان قارت ادامدار. ارالارىندا ۇل-قىزدارى ءارتۇرلى قىزمەت اتقارىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, تالايدان ىلگەرى تۇرمىس كەشىپ جۇرگەندەر دە بار. قاريالاردىڭ زەينەتاقىسىنىڭ 70 پايىزى قارتتار ءۇيىنىڭ شىعىنىن جابۋعا ۇستالادى.

وسى ورايدا نازار اۋدارارلىق جايت – استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ «شاراپات» الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق قازىنالىق كاسىپورىنى زەينەتكەرلەرگە اقىلى نەگىزدە دە قىزمەت كورسەتىپ وتىر. ولاردىڭ وسى ورتالىقتا تۇرۋ اقىسىن بالالارى تولەيدى. ەلوردانىڭ «كوكتال–1» تۇرعىنجاي الابىندا ورنالاسقان مەكەمەدە قارت ادامدارعا بارىنشا جايلى تۇرمىستىق جاعداي جاسالىپ, ولاردىڭ بوس ۋاقىتىن ۇتىمدى وتكىزۋگە ارنالعان ءىس-شارالار قاراستىرىلعان. مۇنداي قاريالار زەينەتاقىلارىن تولىقتاي وزدەرى جۇمسايدى. كەيبىرەۋلەرىن سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى ۇل-قىزدارى ۇيلەرىنە الىپ كەتىپ, دەمالىستارىن وتباسىندا بىرگە وتكىزەدى. شىنتۋايتىندا, قارتايعان كەزدە جان جارىنان ايىرىلىپ قالعان, نەمەرە-شوبەلەرىن باعۋعا كومەكتەسپەك تۇگىل, وزدەرىنىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا جار­دەم قاجەت قاريالار قالاداعى پاتەردىڭ ءتورت قابىرعاسىندا قامالىپ وتىرعان­نان گورى اتالعان ورتالىقتا الەۋمەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ كومەگىنە سۇيەنىپ, ءوز زامانداستارىمەن بىرگە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, كوڭىلدىرەك كۇن كەشكەندى قۇپ كورەدى.

وكىنىشكە قاراي, قامكوڭىل قاريا­لارعا قارتتار ۇيلەرىنىڭ بارىندە بىردەي قالتقىسىز قامقورلىق جاسالىپ وتىرعان جوق. مىسالى, بۇدان ءۇش جىل بۇرىن قارجى مونيتورينگى اگەنتتىگى قاراعاندى وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جەرگىلىكتى ارداگەرلەر ءۇيىنىڭ قىزمەت­كەرلەرىن سوندا تۇرىپ جاتقان 25 زەينەتكەر مەن مۇگەدەكتىگى بار ادامنىڭ جالپى سوماسى 1,3 ميلليون تەڭگە زەينەتاقىسى مەن جاردەماقىسىن جىمقىرىپ, ءوزارا ءبولىسىپ جاتقان ساتىندە قولعا تۇسىرگەنى جادىمىزدا. ولار مۇنداي قىلمىستىق «كاسىپپەن» بەس جىل بويى اينالىسىپ كەلگەن ەكەن.

وسى جىلدىڭ باسىندا پاۆلودار وبلىسى اقسۋ قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى­لاندىرىلاتىن «قامقور» الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ورتالىعىندا قاريالارعا زورلىق-زومبىلىق جاسالاتىندىعىن اشكەرەلەدى. اتالعان پانسيوناتتىڭ باقىلاۋ كامەراسى تۇسىرگەن بەينەجازبالاردا ءبىر الەۋمەتتىك قىزمەتشى ەكى دارمەنسىز قارت ادامدى ۇنەمى ۇرىپ-سوعىپ, قولدارىن بۇراپ, قىس ىشىندە كوشەگە سىرت كيىمسىز شىعارىپ, قاساقانا سۋىققا توڭدىرىپ تۇرعانى بەينەلەنگەن. جابىرلەنۋشىلەردىڭ ءبىرى 84 جاستا ەكەن. قاتىگەز قىزمەتكەر جاقىندا سوت ۇكىمىمەن 3,5 جىل باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلدى.

اقسۋ قالاسىندا بولعان سول كەلەڭسىز وقيعاعا بايلانىستى ءماجىلىس دەپۋتاتى امانجول ءالتاي پرەمەر-ءمينيستر­دىڭ ورىنباسارى ەرمەك كوشەرباەۆ­قا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وندا قارتتار ۇيلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ مورالدىق-ەتيكالىق قاعيدالاردى ساق­تاماۋى, ولاردىڭ قىزمەتىنە باقىلاۋ جەتكىلىكسىزدىگى, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تۇلعانىڭ جەكە جەتىستىكتەرىنە باسىمدىق بەرىلگەنىمەن, ونىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋعا, وتباسى قۇندىلىقتارىن قاستەرلەۋىنە, اسىرەسە ۇلكەندەردى قۇرمەتتەۋىنە جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلمايتىندىعى سياقتى كەمشىلىكتەردى اتاپ كورسەتتى. وعان بەرىلگەن رەسمي جاۋاپتا بيىلدان باس­تاپ حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمداردى ليتسەنزيالاۋ ەنگىزىلگەندىگى, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى قىزمەت الۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن جاقسارتۋ, ءتيىستى دەڭگەيدە قاجەتتى جاعداي جاساۋ ەكەندىگى, اتالعان مەكەمەلەردىڭ قىزمەتىنە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنىڭ ءتيىستى كوميتەتىنىڭ اۋماق­تىق دەپارتامەنتتەرى تالداۋ جانە با­قى­لاۋ جۇرگىزەتىندىگى مالىمدەلگەن. سون­­داي-اق 2024–2025 وقۋ جىلىندا مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى ەنگىزىلگەن. جالپى, ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە اتا-انالارعا پەدا­گو­گيكالىق قولداۋ كورسەتۋ ورتالىق­تارى قۇرىلىپ, ولار اتا-انالارعا بالا­لاردى وقىتۋ, تاربيەلەۋ جونىندە ادىستەمەلىك, پراكتيكالىق كومەك كورسەتىپ جاتىر. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بۋرابايدا بول­عان بيىلعى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرما بويىنشا ۇكىمەت ازىرلەپ جاتقان «قازاقستان بالا­لارى» بىرىڭعاي باعدارلاماسىندا دا ءداستۇرلى مورالدىق قۇندىلىقتاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان شارالار قاراس­تىرىلماقشى.

ا. ءالتاي: «اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە تاپسىرعان جەكە تۇلعالاردىڭ ەڭبەك تابىسىنىڭ ءبىر بولىگى اكە-شەشەسىنە تيەسىلى بولعانى ادىلەتتىلىككە ساي كەلەر ەدى», دەگەن ۇسىنىس تا بىلدىرگەن. وعان «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسكە سايكەس ەڭبەككە جارامدى كامەلەتكە تولعان بالالار وزدەرىنىڭ كومەككە مۇقتاج, ەڭبەككە جارامسىز اتا-انالارىنا قامقورلىق جاساماعان جاعدايدا ولار ءوز بالالارىنان سوت ءتارتىبى ارقىلى اليمەنت ءوندىرىپ الۋعا قۇقىلى» دەگەن جاۋاپ بەرىلىپتى. الايدا قارتتار ۇيىنە تاپسى­رىلعان اتا-انالاردىڭ كوبى تاسباۋىر پەرزەنتتەرىنەن اليمەنت ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنۋگە ارلاناتىندىعى انىق. سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن زاڭ شىعارۋ قۇقىعىنا يە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ وزدەرى قاراستىرسا, قۇبا-قۇپ.

كوپتەن تانىس ءبىر اقساقال قوستاناي قالاسىنان ەلورداعا قونىس اۋدارىپ, وسىندا تۇراتىن ءۇش قىزىنىڭ بوساعالارىن ساعالاپ ءجۇر. زايىبى ومىردەن وتكەن سوڭ ىشىمدىككە سالىنعان ءارى ءسوزۋار ادام. جالعىز ۇلىنىڭ ورىسشا وقىپ-تاربيەلەنگەن ايەلى وعان: «مەن اراقتان اۋزى قۇرعامايتىن ماسكۇنەم, كۇندە ميىمدى جەيتىن مىلجىڭ شالمەن بىرگە تۇرا المايمىن. نە مەنىمەن, نە ونىمەن بىرگە تۇر», دەگەن ەكەن ءۇزىلدى-كەسىلدى. سول سەبەپتى ۇلى اكەسىنە كەلىپ: «مەنىڭ كىممەن تۇرۋىم قاجەتتىگىن ەندى ءوزىڭ شەش», دەپتى. ادەمى قارتايا ءبىلۋ ءۇشىن دە ادامعا ۇلكەن اقىل-پاراسات قاجەت-اۋ...