ىشكى كوشى-قون: زاڭ تالابى نەگە بۇزىلادى؟

اۋىزەكى تىلدە «وڭتۇستىكتەن – سولتۇستىككە» دەپ اتالىپ كەتكەن باعدارلاما اياسىندا 2017 جىلدان بەرى تەرىسكەي جانە شىعىس وڭىرلەرگە 63 مىڭداي ادام قونىس اۋدارعان. بىراق بۇل يگى باستامانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى جەتكىلىكسىز بولىپ, اتالعان ايماقتاردان باسقا جاقتارعا كوشىپ كەتۋشىلەردىڭ ويسىراعان ورنىن تولتىرا الماي تۇر. سالدارىنان ولاردىڭ بارىندە كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى ساقتالىپ, تۇرعىندار سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, اسىرەسە ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقان سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (سقو) قالىپ­تاسقان دەموگرافيالىق احۋال الاڭ­داتارلىقتاي. 2017 جىل­دىڭ باسىندا قىزىلجار وڭىرىندە 562 583 تۇرعىن بولسا, ارادا وتكەن سەگىز جىل ىشىندە ولاردىڭ سانى 40 412-گە كەمىپ, 522 171 ادام قالعان.

وسى ۋاقىت ىشىندە قوستاناي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 878 415-تەن 825 569-عا دەيىن قۇلدىراعان, ياعني 52 846 ادامعا ازايعان. اباي وبلىسىنداعى جاعداي دا ءماز ەمەس. وعان قارايتىن اۋداندار مەن قالا­لاردىڭ جۇرتشىلىعىنىڭ قاتارى 48 946 ادامعا سەلدىرەپ, وسى جىل باسىندا 602 832 تۇرعىن قالعان. حالىق سانى شىعىس قازاقستاندا – 12 842 ادامعا, پاۆلودار وبلىسىندا 5 581 ادامعا كەمىگەن.

بۇل رەتتە ءبىر كوڭىل جۇبا­تارلىق جايت – كەيىنگى جىلدارى سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەر تۇرعىندارىنىڭ ەتنوستىق قۇرا­مىندا وڭ وزگەرىستەر بولدى. قازىر قازاقتاردىڭ ۇلەسى اباي (79,2 پا­يىز), پاۆلودار (56,8 پايىز), شىعىس قازاقستان (51 پايىز), قوستاناي (44,7 پايىز) وبلىستارىندا وزگە ەتنوستاردىڭ قايسىسىنان بولسىن ەداۋىر باسىم. الايدا تەك سقو-داعى اعايىن ءالى دە ازشىلىق (37,8 پايىز) بولىپ وتىر. ولاردىڭ وسى جىلدىڭ باسىنداعى سانى – 197 131 ادام. 2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا قىزىلجار وڭى­رىندە 198 641 قازاق تۇرعاندىعىن ەسكەرسەك, وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كەنجەلەپ قالعاندىعى ونداعى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت وكىلدەرى قاتارىنىڭ دا سەلدىرەۋىنە اكەلىپ سوققاندىعى انىق. سوندىقتان دا تەرىسكەيدەگى كۇردەلى دەموگرافيالىق جاعداي ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, قوسىمشا شارا قولدانۋدى تىلەيدى.

شىنىن ايتساق, ەڭبەك جانە الەۋمەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگى قونىس اۋدارۋشىلار تۋرالى تاراتىپ جۇرگەن مالىمەت جان-جاقتى زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى بىلتىر باس پروكۋراتۋرا وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ­عا بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جۇم­سالۋىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىن­دا جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى ازامات­تاردى جالعان قونىس اۋدارۋ جولى­مەن 1 ملرد تەڭگەدەن اسا قاراجات جىمقى­رىلعانىن جانە تەرىس پايدالانىلعانىن انىقتاعان. قونىس اۋدارۋشىلار بولىپ وزدەرىنىڭ بۇرىنعى تۇرعان جەرلەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار ەسەپكە الىن­عان, ال قۇجاتتار تومەن باعامەن ساتىپ الىنعان, تۇرۋعا جارامسىز نەمەسە اپاتتى تۇرعىنجايلارعا راسىمدەلگەن. كەي ازاماتتار وزدەرىنىڭ قاعاز جۇزىندە «قونىس اۋدارعانىنان» بەيحابار بولىپ شىققان.

مىسالى, پاۆلودار وبلى­سىنىڭ ۋسپەن اۋدانىنىڭ «ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى» كوم­مۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرى ارزان ۇيلەردى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ, قونىس اۋدارۋشىلارعا جوعارى باعامەن ساتىپ, مەملەكەتتەن الىنعان قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن ءوز قالتاسىنا باسىپ وتىرعان. شىعىس قازاقستاندا قونىس اۋدارۋشىلار مەن ءۇي يەلەرى ءوزارا ءسوز بايلاسىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىلىق كومەگىن الۋ ءۇشىن جالعان شارتتار جاساسقان, ال تۇسكەن قاراجاتتى ءبولىسىپ العان. بىراق وزدەرى بۇرىنعى مەكەنجايلارىندا تۇرا بەرگەن. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ مامليۋت اۋدانىندا ءبىر قونىس اۋدارۋشى ساتىپ العان ءۇيىنىڭ ناقتى باعاسى مەن مەملەكەت تولەگەن قاراجات­تىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق­تى «ولجالاعان». ول الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ, ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىن شەكتەۋ جازاسى كەسىلگەن.

جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شالعايداعى تيميريازەۆ اۋدانىنا قىزىلوردا وبلىسىنان كوشىپ كەلگەن ءبىر ازامات مەملەكەت تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا بەرگەن 4 ملن تەڭگەنىڭ 2,5 ملن-نا باسپانا ساتىپ الىپ, ارتىلعان 1,5 ملن تەڭگەنى بۇرىن العان نەسيەسىن جابۋعا جۇمساعانى ءۇشىن قىلمىستىق قۋدالاۋعا ۇشىراپ وتىرعانى جايلى جانايقايىن ورتاعا سالدى. «ەش كىنام جوق. موينىمدا 6 ملن تەڭگە نەسيەم بار. ماعان ءۇيىن ساتقان كاسىپكەر ايەل مەنىڭ قارىزعا باتىپ قينالىپ جۇرگەنىمدى ءارى وتباسىم كوپبالالى ەكەنىن ەسكەرىپ, جانى اشىعاندىقتان بەرگەن اقشا ەدى», دەپ اقتالۋعا تىرىستى. وسى ورايدا قونىس اۋدارۋشىلاردى تۇرعىنجايمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ءاۋ باس­تان جەتە ويلاستىرىلماي كەلە جاتقانىن ايتقان ءجون. 2023 جىلعا دەيىن دەموگرافيالىق جاعدايى قيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا عانا قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن تۇرعىن ۇيلەر سالىنعان ەدى. بىراق ولاردىڭ كوبى ساپاسىز سالىنىپ, قىستا سۋىق بولعاندىقتان, تۇرعىنداردىڭ كوپتەگەن ارىز-شاعىمىن تۋعىزعان. سول سەبەپ­تى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ تۇر­ع­ىن­جاي ماسەلەسىن وڭتاي­لى شە­شۋ ءۇشىن بۇرناعى جىلعى 1 شىل­دەدەن باس­تاپ ولار كوشىپ بارعان وڭىرلەر­دەگى ەلدى مەكەندەردەن ساتىپ الا­تىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇنىنىڭ 50 پا­يىزىنا دەيىنگى, بىراق 1 160 اي­­­لىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن (بيىل – 4 561 120 تەڭگەدەن) اسپايتىن مول­شەر­دە ەكونوميكالىق موبيلدى­لىك سەرتيفيكاتى ەنگىزىلگەن. وكىنىش­كە قاراي, وسى جاڭاشىلدىق تا سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلىن تۋعىزىپ وتىر. سەبەبى وڭتۇستىك وڭىرلەر­دەن تەرىسكەيكە قونىس اۋدارۋعا كەلىسىم بەرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى قارىزعا بەلشەسىنەن باتقان جاندار ەكەنى ەسكەرىلگەن جوق. ەندى مويىندارىنداعى بەرەشەكتەرىنەن مەملەكەت ەسەبىنەن وڭاي قۇتىلۋ­دى ويلاعان قونىس اۋدارۋشىلار­دىڭ قۋلىقتارى اشكەرەلەنىپ, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ جاتىر.

مىنە, وسىلايشا, قونىس اۋدارۋ باعدار­لاماسىنىڭ تيىمدىلىگى شامالى بولىپ, تارتىمدىلىعى تومەن­دەپ تۇر. سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ ۇلت­تىق قاۋىپ­سىزدىگىمەن استاسىپ جات­قان الەۋمەتتىك جوبانى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. ماسەلەن, ەكونوميكا­لىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتىنىڭ شارتتارىن قايتا قاراپ, تۇرعىن­جاي ساتىپ الۋعا بەرىلەتىن قاراجات­تى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ءوز قالاۋىنشا جۇمساۋىنا رۇقسات ەتكەن ءجون سياقتى. سوندا تەرىسكەيگە قونىس اۋدارۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر قاتارى قالىڭداپ, بۇرىن العان نەسيەسىن وتەۋ ءۇشىن قىلمىسقا ۇرىناتىندار بولماس ەدى.