دجون ستەي̆نبەك
دجون ستەينبەك – حح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ايگىلى امەريكالىق قالامگەر, قاراپايىم ادامداردىڭ تاعدىرىن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتىپ, شەبەر سۋرەتتەگەن رەاليست جازۋشى. نوبەل سىيلىعىن العاندا كوميسسيا ونىڭ شىعارمالارى تۋرالى: «ول ارقاشان ادىلدىككە ۇمتىلىپ, شىنايى سەزىمدى بەينەلەۋ ارقىلى امەريكالىق ارماندار مەن ادامگەرشىلىك يدەيالاردى كوركەم سۋرەتتەي ءبىلدى. شىندىقتى كوركەمدىك قۋاتپەن جەتكىزە بىلگەنى ءۇشىن ماراپاتتالادى», دەگەن نەگىزدەمە جازعان. قالامگەر الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك, كەدەيلىك, ءۇمىت پەن كۇرەس تاقىرىپتارىن قامتىعان. بۇل ماسەلەلەر جازۋشى شىعارمالارىنان ءجيى كورىنىس تاپقاندىعى سونشالىق, فەدەرالدىق تەرگەۋ بيۋروسى (FBI) جازۋشىنى باقىلاۋعا الىپ وتىرعان. ول گولليۆۋدتا جۇمىس ىستەگەن, بىرنەشە ستسەناري جازىپ, كىتاپتارى بويىنشا كوپتەگەن فيلم تۇسىرىلگەن.
داڭقتى سۋرەتكەر اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتى, ساليناس قالاسىندا 1902 جىلدىڭ 27 اقپانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ستەينبەكتىڭ كوپتەگەن شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان بۇل شاعىن قالا – كاليفورنيانىڭ ورتالىق جاعالاۋىندا ورنالاسقان, اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان ايماقتاردىڭ ءبىرى. ول بۇل جەردى «ساليناس اڭعارى» دەپ اتاپ, تابيعاتىن شەبەر سيپاتتاعان, بىرنەشە شىعارماسىنا ارقاۋ ەتكەن. ولاردىڭ ىشىندە «قاھار ءجۇزىمى» (The Grapes of Wrath), «ەدەمنىڭ (جۇماقتىڭ) شىعىسى» (East of Eden), «تىشقاندار مەن ادامدار تۋرالى» (Of Mice and Men) شىعارمالارى بار.
دجون ستەي̆نبەكتىڭ قولدانعان زاتتارى
ءبىزدىڭ العاشقى توقتاعان جەرىمىز ساليناس قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان دجون ستەينبەككە ارنالعان ستەينبەك ۇلتتىق ورتالىعى (National Steinbeck Center) بولدى. بۇل جەر امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى ءبىر عانا اۆتورعا ارنالعان ەڭ ۇلكەن تانىمدىق جانە ءبىلىم ورتالىعى سانالادى. سەبەبى مۇندا جازۋشىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, مۇراسى تۋرالى اقپارات بەرىپ قانا قويماي, كوپتەگەن ارنايى باعدارلاما مەن ءىس-شارا وتكىزىلەدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى «ستەينبەك جاس اۆتورلار» (Steinbeck Young Authors) باعدارلاماسى – ستەينبەك ۇلتتىق ورتالىعى ۇيىمداستىراتىن, ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان تەگىن باعدارلاما. جيىرما جىلدان استام ۋاقىت ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان باعدارلاما وقۋشىلاردىڭ ساۋاتتىلىعىن دامىتىپ قانا قويماي, ولاردىڭ جازۋعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن كىشكەنتاي جۇرەكتەرىنە ۇيالاتىپ, شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتىپ وتىر. باعدارلاما اياسىندا جىل سايىن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا «جازۋ كۇنى ( Day of Writing)» ۇيىمداستىرىلادى. بۇل ءىس-شارادا ارنايى تاڭدالعان وقۋشىلار تاجىريبەلى جازۋ جاتتىقتىرۋشىلارىنان جەكە ساباق الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ساباقتار وقۋشىلارعا شەبەرلىكتەرىن شىڭداپ, شىعارمالارىن جەتىلدىرۋگە باعا جەتپەس باعىت-باعدار بەرەدى.
«كوپقىرلى وقىتۋ تاجىريبەسى» باعدارلاماسى 6–8-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ەسسە جازۋعا قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار باعدارلامادا جازۋدى ەندى باستاپ كەلە جاتقان جاس قالامگەرلەر كەڭ اۋقىمدى ستيلدە, سونىڭ ىشىندە بايانداۋ, فەنتەزي, پوەزيا سىندى ءتۇرلى جانر ارقىلى ويلارى مەن سەزىمدەرىن ەركىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك الادى.
ستەي̆نبەك ۇلتتىق ورتالىعى
«جەتىستىكتەردى تويلاۋ, ماراپاتتاۋ جانە بولاشاققا كوزقاراس» باعىتىنداعى جۇمىستا ۇلتتىق ستەينبەك ورتالىعى جاڭا تالانتتاردى دارىپتەپ, ىرىكتەپ الىنعان شىعارمالاردىڭ انتولوگياسىن باسىپ شىعارادى. وقۋشىلاردىڭ جەتىستىكتەرىن كەڭ اۋقىمدا تانىستىرىپ, جاس قالامگەرلەرگە «Fox Theater» سياقتى بەدەلدى ساحنالاردا ماراپاتتاۋ كەشىن ۇيىمداستىرادى. بۇل باعدارلامالار جاس تالانتتاردى ۇنەمى دامىتۋعا ىنتالاندىرادى, بيىلعى جەتىستىكتەر كەلەشەكتەگى ودان دا اۋقىمدى تابىستارعا جول اشادى دەيدى. ورتالىق جازۋدى ءالى مەڭگەرمەگەن, بالاباقشا جاسىنداعى بالالارمەن باراتىنداردى دا ەسكەرگەن. ولارعا ستەينبەكتىڭ سۋرەتى جانە شىعارما كەيىپكەرلەرىنىڭ كەلبەتى بەينەلەنگەن بوياماق (راسكراسكا) ۇسىنادى. بۇنىڭ ءوزى كىشكەنتاي كەلۋشىلەردىڭ دە ادەبيەتپەن العاشقى تانىستىعىن قىزىقتى ءارى كرەاتيۆتى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ستەينبەك ۇلتتىق ورتالىعى وقۋشىلارعا عانا ەمەس, ەرەسەكتەرگە دە ءتۇرلى باعدارلاما ۇسىنعان. مىسالى, مۇراجاي ءىسى, كىتاپحانا سالاسىندا قىزمەت ەتۋدى قالايتىن جاس ماماندارعا تاعىلىمدامادان ءوتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. تاعىلىمدامادان ءوتۋ تەگىن. ۇمىتكەرگە قويىلاتىن ەڭ باستى تالاپ – دجون ستەينبەك, ونىڭ ادەبيەتتەگى ورنى, سونداي-اق ساليناس قالاسىنىڭ تاريحي كونتەكسى تۋرالى بازالىق بىلىمگە يە بولۋعا ءتيىس. وسى تالاپقا ساي كەلسەڭىز بولدى, تەگىن تاعىلىمدامادان وتە الاسىز. قانداي كەرەمەت, جاس ماماندار ءۇشىن تاپتىرماس ۇلكەن تاجىريبە.
دجون ستەينبەك الەمىنە ەكسپەديتسيانىڭ كەلەسى نۇكتەسى دجوننىڭ تۋعان جانە بالالىق شاعى وتكەن ءۇي بولدى. بۇل ءۇي 1897 جىلى سالىنعان, ۆيكتوريا ءداۋىرى ستيلىندەگى (Queen Anne style) ءساندى ءۇي. ستەينبەك وتباسى بۇل ءۇيدى 1900 جىلى ساتىپ الىپ, سول جەردە بالالارى ءوسىپ-جەتىلەدى. بۇل ءۇي ستەينبەك ۇلتتىق ورتالىعىنان ەكى ورام تومەن ورنالاسقان. ءدال وسى ۇيدە بولاشاق نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ەكىنشى دجون ستەينبەك دۇنيەگە كەلىپ, بالالىق شاعىن وتكىزەدى. ءۇيدىڭ جوعارعى قاباتىندا جازۋشىنىڭ العاشقى شىعارمالارى دۇنيەگە كەلگەن شاعىن بولمەسى بار. جازۋشى وسى ۇيدە ءجۇرىپ تابيعاتپەن, ەڭبەك ادامدارىمەن ەتەنە تانىسىپ, ءومىر بويى جازۋىنا ارقاۋ بولعان رۋحانيات ىرگەتاسىن قالادى. ول بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ ەستەلىكتەرىندە بىلاي دەپ جازادى: «كىشكەنتاي كەزىمدە انام ءۇيدىڭ تەرەزەسىنەن كورىنەتىن ەگىس القابىنا قاراپ تۇرىپ: «ادام بالاسى وسى جەردەن عانا شىندىق تابادى», دەيتىن. سول ءسوز مەنىڭ بۇكىل ومىرلىك باعىتىمدى ايقىنداپ بەردى». ياعني بۇل ءۇي – ستەينبەك شىعارماشىلىعىنىڭ قاينار كوزى, ونىڭ ءومىر بويعى تاقىرىپتارىنىڭ نەگىزى قالانعان مەكەن.
جەرتولەسىندە «The Best Celler» اتتى دجون ستەينبەكتىڭ كىتاپتارى مەن ەستەلىكتەر دۇكەنى جۇمىس ىستەيدى. ءبىز دە وسى جەردەن قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سەرياسى بويىنشا «مازمۇنداما» باسپاسىنان جارىق كورگەن «تىشقاندار مەن ادامدار تۋرالى» كىتابىنىڭ تۇپنۇسقا تىلدە جازىلعانىن الدىق.
«قىزىل پوني» شىعارماسىنا قوي̆ىلعان ەسكەرتكىش
ەڭ قىزىعى, ءۇي تاريحي-مادەني نىسان رەتىندە عانا ساقتالماعان, قازىرگى تاڭدا مۇراجاي-مەيرامحانا رەتىندە قىزمەت ەتەدى. 1973 جىلى وسى ءۇيدى «Valley Guild» ۇيىمى (ساليناس اڭعارىنىڭ ونىمدەرىن ناسيحاتتايتىن, كوركەم اسپازدىقتى باعالايتىن سەگىز ىسكەر ايەل قۇرعان ۇيىم) ساتىپ الىپ, مۇقيات جوندەۋدەن وتكىزىپ, 1974 جىلى 27 اقپاندا دجون ستەينبەكتىڭ تۋعانىنا 72 جىل تولعان كۇنى مەيرامحانا رەتىندە كوپشىلىككە ەسىگىن اشتى. وندا سەيسەنبىدەن سەنبىگە دەيىن تۇسكى اس ۇسىنىلادى. باسقا كۇندەرى مۇراجاي رەتىندە ساياحاتشىلاردى قارسى الادى. سەبەبى ءۇيدىڭ قابىرعالارىنداعى ستەينبەك وتباسىنا تيەسىلى سۋرەتتەر مەن ەستەلىكتەر, وزدەرى قولدانعان زاتتارى قاز-قالپىندا ساقتالعان جانە مەيرامحاناعا ەرەكشە ءسان بەرىپ تۇر. ءتىپتى تاماق ىشۋگە كەلگەن ادامداردىڭ ءوزىن جازۋشىنىڭ ومىرىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ءۇشىن بۇرىن كورمەگەن, تىڭ يدەيامەن جاسالعان جازۋشى مۇراجايى بولدى.
بۇل مەكەمەنىڭ مەيرامحانا قىزمەتىن قوسا اتقاراتىندىعىنا قاراماستان, 1995 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «E.Clampus Vitus» ۇيىمى ءۇيدى «ادەبي مۇرا نىسانى» دەپ جاريالاسا, 2000 جىلدىڭ تامىز ايىندا اقش-تىڭ ۇلتتىق تاريحي ورىندارى تىزىمىنە ەنگىزىلدى.
وسى مەكەمەلەر ءوز جۇمىسىن مەيرامحانادا جەرگىلىكتى جاڭا ونىمدەردەن دايىندالعان تاعامداردى ۇسىنۋ, وتاندىق جانە شەتەلدىك قوناقتار ءۇشىن ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرۋ, كىتاپتار مەن كادەسىيلار ساتۋ ارقىلى جۇرگىزەدى. تاعى ءبىر بايقاعانىمىز, قىزمەتكەرلەردىڭ كوبىسى ەرىكتىلەر ەكەنى تاڭعالدىردى.
ستەينبەك ۇلتتىق ورتالىعى مەن تاريحي ءۇي-مۇراجايى – جازۋشىنى تانىستىرۋمەن عانا شەكتەلمەي, جاس ۇرپاققا شابىت بەرىپ, شىعارماشىلىققا باۋليتىن ورىن. «Steinbeck Young Authors» باعدارلاماسى, «جازۋ كۇنى», ماراپاتتاۋ كەشى, جاس جازۋشىلار انتولوگياسى – ءبارى ستەينبەك رۋحىن قازىرگى قوعاممەن بايلانىستىرۋدىڭ ۇلگى الارلىق جارقىن مىسالى.
تاريحي ۇيدە اشىلعان مەيرامحانا جەرگىلىكتى مادەنيەتتى دارىپتەپ, قوناقتارعا ادەبيەتپەن رۋحاني بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى بىرەگەي مادەني ەكسپەريمەنت. ولاي دەيتىنىمىز بۇل مەكەن بىزگە وتكەن مەن بۇگىننىڭ توعىسقان, ادەبيەت پەن قوعامنىڭ ۇندەسكەن ورتاسىنداي كورىندى. ساپار سوڭىندا ستەينبەك الەمى ءالى دە بولاشاق ۇرپاقتى ويلانۋعا, جازۋعا جانە وزگەرتۋگە جۇمىس ىستەپ تۇر دەگەن وي تۇيدىك.
جاڭاگۇل سامەتوۆا,
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ستيپەندياتى, PhD
اقش, دەۆيس
