ميگراتسيا ماسەلەلەرى قازاقستان ءۇشىن دە وزەكتى
اقپاراتتار تاسقىنداعان جاھاندانۋ داۋىرىندە كوشى-قون قوزعالىسىنىڭ كۇشەيگەنى كوپشىلىك ەلدەرگە ءتان بولىپ وتىر. ول كوپتەگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى. الىستى ايتپاعاندا, ءوزىمىزدىڭ كورشىمىز رەسەيدە جانە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا, قازاقستاندا دا ادامداردىڭ قونىس اۋدارۋى كەڭەستەر وداعى تاراسىمەن-اق كۇشتى لەپپەن باستالعان ەدى. ول ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭا سيپات الىپ كەلەدى. تاۋەلسىز دوستاستىق مەملەكەتتەرى اراسىندا, اسىرەسە, رەسەي ميگرانتتار تاسقىنىن كورىپ وتىرعان ەل. 1989-2009 جىلدار اراسىندا, رەسەيگە 12 ميلليون ادام كەلىپ, 5,5 ميلليون ادام كەتكەن ەكەن.
ء“تىل ساياساتى جانە ميگرانتتاردىڭ بەيىمدەلۋىنىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى: پروبلەمالارى, جۇزەگە اسىرۋ, بولاشاعى” اتتى ءىىى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى رەسەيدىڭ تۇمەن قالاسىندا وتكىزۋى دە تەگىن ەمەس ەدى.
“وبلىستىق دۋما بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيى مەن تارماعىندا كوشى-قون ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرىپ, نازار اۋدارىپ وتىرادى. ويتكەنى, بۇل ءوڭىر مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ ارقاسىندا فەدەرالدىق بيۋدجەتتى تولتىراتىن نەگىزگى كوزدەردىڭ ءبىرىنەن سانالادى. تۇمەننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ تاريحىنىڭ وزىندە تابيعي بايلىقتاردى يگەرۋ سىرتتان, ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بىلىكتى مامانداردى شاقىرۋى ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان. ەكونوميكاسى دامىعان ايماقتا كوشى-قون قوزعالىسى ءالى دە جوعارى. بىراق وڭىرگە جاقىن شەتەلدەردەن كەلىپ جاتقان بۇگىنگى ميگراتسيا باياعىداي ۇيىمداستىرىلعان, جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىپ وتىرعان جوق, بارىنشا ستيحيالى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر,–دەپ جازدى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ سوزىندە تۇمەن وبلىستىق دۋماسىنىڭ توراعاسى سەرگەي كورەپانوۆ.
تەك 2008 جىلى عانا تۇمەن وبلىسىنا 53 مىڭ ادام سىرتتان كەلگەن. بۇل 2004 جىلعا قاراعاندا 22 پايىزعا كوبەيگەن كورسەتكىش. وسى ميگرانتتاردىڭ 75 پايىزى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وزىنە جاتاتىن باشقۇرتستاننان, داعىستاننان, سۆەردلوۆ, قورعان, ومبى وبلىستارىنان كەلەدى ەكەن. ال سىرتتان كەلەتىن ميگرانتتاردى نەگىزىنەن ۋكراينادان, قازاقستاننان, ءازىربايجاننان, قىرعىزستاننان, تاجىكستاننان باراتىندار قۇرايدى. سەرگەي كورەپانوۆتىڭ تالداپ كورسەتكەنىنە قاراساق, تۇمەندەگى ميگرانتتاردىڭ 72 پايىزى قازاقستاندىقتار ەكەن. مۇندا سىرتتان كەلەتىندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 80 پايىزعا جۋىعى ەڭبەك جاسىنداعى ادامدار, ولار بوتەن ەلگە جۇمىس ىزدەپ بارادى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, رەسەي حالقىنىڭ سانى وسى ميگراتسيانىڭ ەسەبىنەن ءوسىپ وتىر جانە سوڭعى كەزدە ونىڭ كەمىمەۋىنە دە كوشى-قون ىقپال ەتەتىن كۇشكە اينالعان. ەلدە جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىس تا بارشىلىق. سوندىقتان كورشى ەل جۇمىسشى كۇشىنىڭ ەركىن كەلۋىنە جاعداي تۋدىرۋدى ويلاستىرۋ دۇرىس دەپ بىلەدى. ۇدەمەسە كەمىمەي وتىرعان ميگراتسيا ارتىقشىلىقتارىمەن قاتار قاي ەلگە بولسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ۇلتارالىق قاتىناستار جانە قوعامنىڭ باسقا دا سالالارىندا پروبلەمالار جۇكتەۋى دە ابدەن ىقتيمال. جاسىرىن ميگراتسيامەن بىرگە ەسىرتكى, ب ۇلىنشىلىك قاۋپىن دە ماماندار جوققا شىعارمايدى.
– رەسەيدىڭ كوشى-قون ساياساتىنداعى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى – ميگراتسيا ۇدەرىسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ەلگە كەلەتىن ميگرانتتار تاسقىنىن, ونىڭ ىشىندە جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتەر ەدى, – دەيدى سەرگەي كورەپانوۆ.
كونفەرەنتسياعا رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قاتىسقان ماماندار مەن عالىمدار كوشى-قون ساياساتىنىڭ كەزدەسىپ وتىرعان پروبلەمالىق ماسەلەلەلەرىن قوزعادى. رەسەيدەگى ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ باستى پروبلەماسى ەل اۋماعىندا ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى تىركەلۋىنىڭ قيىندىعىنان تۋىندايدى. ەلدە ميگراتسيالىق كارتا مەرزىمىن سوزۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق, ونسىز جۇمىسقا ورنالاسۋعا رۇقسات الۋ دا وتە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. جاسىرىن كەلگەندىكتەن ەڭبەك قۇقى دا ءجيى بۇزىلادى, سىرتتان كەلگەندەر ءوز قۇقىعى جونىندە از بىلەدى نەمەسە ءتىپتى حابارسىز. تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن كومەك سۇراپ زاڭسىز دەلدالدارعا جۇگىنگەن ميگرانتتاردىڭ ءوزى ەلدىڭ ميگراتسيا تۋرالى زاڭىن بۇزاتىن كەز دە از بولمايدى. مۇنىڭ ءوزى ميگرانتتار قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار سىرتتان كەلگەندەردىڭ قۇقى, تىركەلۋى, تۇرۋ تالاپتارى, شەت ەل ازاماتتارىن جۇمىس كۇشى رەتىندە پايدالانۋ ەرەجەلەرى– بارلىعى دا مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭدارىنا سايكەس زاڭ جانە زاڭ اكتىلەرىمەن رەتتەلۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. جانە ميگراتسيا ماسەلەسىنىڭ بارلىق تۇيتكىلدەرى ءالى دە زەرتتەلە ءتۇسۋى كەرەك.
كوشى-قون – بۇگىنگى زاماننىڭ تابيعي جانە زاڭدى ۇدەرىسى. ونى توقتاتار كۇش كەم. سوندىقتان, ميگراتسيا ماسەلەسىنىڭ بارلىق پروبلەمالارى مەن ارتىقشىلىقتارى رەسەيمەن قاتار قازاقستانعا دا ورتاق. كونفەرەنتسياعا قازاقستاننان قاتىسقان عالىمداردىڭ ايتقانىنداي, قاتار جاتقان ەكى ەل كوشى-قون ساياساتىندا ارىپتەس بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ رەسەيگە قاراعاندا, ميگراتسيالىق قارىمى تومەن, مۇنداعى كوشى-قوننىڭ سيپاتى دا وزگەشەلەۋ. رەسەيگە ميگرانتتاردىڭ 80 پايىزى جۇمىس ىزدەپ, كۇن-كورىس قامىمەن باراتىندار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ءدال رەسەيدەگىدەي تاسقىن بولماعانىمەن, قازاقستانعا وسىنداي ماقساتپەن كورشى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنەن كەلىپ, ءتۇپكىلىكتى تۇرىپ قالاتىندار دا جوق دەۋگە بولمايدى. جەردىڭ جاقىندىعى, ەڭبەكاقىنىڭ ءتيىمدى, ۋاقىتىلى تولەنۋى, جولاقىنىڭ ارزاندىعى, قاتار جاتقان تۋىسقان ەلدەر بولعاندىقتان قازاقستاندا تۋىس-تۋمالارىنىڭ بولۋى دا كورشى قىرعىزستاننان, وزبەكستاننان, تاجىكستاننان, تۇركىمەنستاننان كەلەتىن ستيحيالىق ەڭبەك ميگراتسياسىن كۇشەيتىپ وتىرعانى بايقالادى. كەلىمسەك توپتار كوبىنە ساۋدادا, اۋىلشارۋاشىلىعىندا, قۇرىلىستا تىركەلمەي جۇمىس ىستەگەندىكتەن, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ءورىس الۋىن كۇشەيتەدى, سالىقتان جاسىرىنادى. ەكىنشى جاعىنان جاسىرىن كەلىپ, ءارى قولىندا ەڭبەك شارتى سياقتى ەشقانداي قۇجاتى بولماعاندىقتان “ۇستالىپ قالۋ” قاۋپىنەن ميگرانتتاردىڭ وزدەرى دە پسيحولوگيالىق قىسىمدا جۇرەدى. ولار مەملەكەتتىك ورگانداردان بارىنشا جاسىرىنادى دا, بارلىق قولداۋ-كومەكتى قازاقستانداعى دياسپورا وكىلدەرىنەن كۇتەدى. مۇنىڭ ءوزى ەلگە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك قانا ەمەس, ۇلتارالىق قاتىناستاردا دا پروبلەما تۋعىزۋى مۇمكىن. ياعني سىرتتان كەلگەندەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ پروبلەماسى قازاقستاندا دا وزەكتى.
جەر جۇزىنە تارىداي تاراپ كەتكەن قانداستاردىڭ – ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوشى-قون ۇدەرىسىندە باستى سيپات الادى. قازاقستان بۇگىنگە دەيىن وزبەكستاننان, موڭعوليادان, تۇركىمەنستاننان, رەسەيدەن, ءتۇركيادان جانە باسقا دا شەت ەلدەردەن ورالمانداردىڭ ءىرى توبىن قابىلدادى. رەپاترياتسيا مەن قانداستاردى قابىلداۋ جونىندەگى قازاقستاندا قالىپتاسقان باي تاجىريبە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان “نۇرلى كوش” باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بۇل باسقوسۋدا كوپشىلىكتى قىزىقتىردى. كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە وتكەن “رەسەي-قازاقستان حالىقتار مەن مادەنيەت توعىسىندا” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا “رەسەي مەن باسقا ەلدەردەن قونىس اۋدارۋشى قازاقتاردىڭ تىلدىك بەيىمدەلۋى: ونىڭ جالپى سيپاتى مەن ەرەكشەلىكتەرى” اتتى بايانداما جاساعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى اسسوتسياتسياسىنىڭ وكىلى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلعازيرا بالتاقباەۆاعا ساۋالداردىڭ جاڭبىرداي جاۋى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 1991-2008 جىلدار اراسىندا قازاقستانعا 184 963 مىڭ وتباسى ورالىپتى. گۇلعازيرا نۇرانقىزى ورالمانداردى ورنالاستىرۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە تىلدىك بەيىمدەلۋى تۋرالى تالداپ ايتىپ بەردى.
حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتى باۋداي تۇسىرگەن قىرعىن ناۋبەتتىڭ ءبىرى –كوممۋنيستىك پارتياcى قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گولوششەكيننىڭ قولىمەن ۇيىمداستىرىلدى. كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا, بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋگە, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قارسىلىق بىلدىرگەن قازاقتار ءوز تۋعان جەرىن تاستاپ, بوسىپ كوشتى. ۇر دا جىق ساياسات ۇستانعاندار ول كەزدە حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تۇرمىس-سالتىن, تىرشىلىگىن بىردەن كۇشتەپ وزگەرتۋگە بولمايتىنىن تۇسىنگەن جوق, راسى تۇسىنگىسى كەلگەن جوق. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى قىزىلجار جانە قوستاناي وڭىرىنەن باتىس سىبىرگە اۋا كوشكەن قازاقتار تۇمەن ورمانى اراسىندا كوشىپ-قوندى. ءتىل بىلمەيتىن جانە مۇسىلماندىقتى بەرىك ۇستانعان قازاقتار ورىس دەرەۆنيالارىنا, ەندى قۇرىلىپ جاتقان كەڭشارلارعا ءسىڭىسىپ كەتە المادى. الايدا, قازاقتار كوشپەلى تىرلىكتى كوپ جالعاستىرا المادى, كەڭشارعا بىرىگۋى كەرەك بولدى. تۇمەندەگى كوممۋنيستەر ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى ارتەلدەرىن قۇرۋىنا ىقپال ەتتى. تۇمەننىڭ قازان اۋدانىندا قازاقتاردىڭ “قىزىل تۋ”, گولىشمانوۆ اۋدانىندا “اق كول” كەڭشارلارى قۇرىلدى. تۇمەننىڭ قازاقستانمەن شەكتەسپەيتىن تۇكپىردەگى نيجنەتاۆدينسكي اۋدانىندا 1938 جىلى تاعى ءبىر قازاق كەڭشارى قۇرىلدى. “ول جاپون سامۋرايلارىنا قارسى كۇرەسكەن قيىر شىعىس قىزىل ارمياسىنىڭ قۇرمەتىنە اتالدى” دەگەن دەرەك جەتكىزەدى ارحيۆ قۇجاتتارى.
كەڭشار تۋرالى مالىمەتتەر جەرگىلىكتى ارحيۆتە جەتكىلىكتى ساقتالىپ قالعان. كەڭشاردىڭ العاشقى توراعاسى شەريازدان تاسباەۆ بولدى. اۋىل نەگىزىنەن اتالاس, تۋىس, رۋلاس ادامداردان قۇرالدى. مىسالى, اۋىلداعى بەس وتباسى “تاسباەۆ” بولىپ جازىلاتىن. قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى كوپ بالالى بولدى. ارحيۆ قۇجاتتارىندا مۇرزاعالي اكىشەۆتىڭ, جانتاس قاسىموۆتىڭ, قاپىش ءىلىمباەۆتىڭ ارقايسىسىنىڭ وتباسىندا 9 جان, قاسىم جانە مۇحاممەد قىزىلباەۆتار وتباسىلارىندا 6 ادامنان بولعانى جازىلعان.
العاشقى كەزدە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاقتاردى كەڭشارعا بىرىكتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى وكىمەت ولارعا سالىق جەڭىلدىكتەرىن جاساعان, ءۇي سالىپ الۋى ءۇشىن سسۋدا بولگەن. سول جەردەن قۋىلعان كۋلاكتاردىڭ بەس ءۇيىن قازاق كەڭشارىنا بەرىپتى. مەملەكەت قازاقتارعا ورتاق مەنشىككە مال الىپ, مەكتەپ سالۋ ءۇشىن 1000 رۋبل نەسيە جانە 1145 گەكتار جەر بەرگەن. سونىمەن قاتار, ءار وتباسىنىڭ ءۇيىنىڭ جانىنان ءبىر گەكتارعا جاقىن جەردى تاعى بولگەن.
اق قايىڭ قورشاپ تۇرعان قازاق اۋىلى كەيىنىرەك سادوك دەپ اتالعان. ورىس دەرەۆنياسىنان وقشاۋ ءارى اتا مەكەننەن دە الىس اۋىل ءوز ءتىرشىلىگىمەن تۇرىپ جاتتى. مۇندا ەردەن, ىبىراي مولدالاردىڭ حالىق اراسىندا بەدەلى دە, ىقپالى دا كۇشتى بولدى. ولار قاشىپ كوشىپ, ەلدەن جىراق كەتىپ قالعان اعايىندى يماندىلىققا, ءاۋىزبىرلىككە ۇيىتىپ ۇستادى. اتا داستۇرگە وتە بەرىك بولدى. سونىمەن قاتار, اۋىل زامان كوشىنەن دە قالمادى, مەكتەپ سالدى, اۋىلداعى جاس مۇعاليما قاديشا اكىشەۆا بالالاردى ۋاقىت تالابىنا قاراي ورىسشا وقىتتى.
قازاق كەڭشارى قىزىل اسكەردى جاراۋلى, جۇمىسقا ۇيرەتىلگەن اتتارمەن قامتاماسىز ەتتى. 1940 جىلى كازاقتار 78 گەكتار جەرگە ءبىرىنشى رەت ەگىن سالىپ, ونىڭ گەكتارىنان 5,3 تسەنتنەردەن بيداي باستىرىپ الدى. بۇل اۋدانداعى ورىس, تاتار كەڭشارلارىنا قاراعاندا الدەقايدا جاقسى كورسەتكىش بولاتىن. سوندىقتان وزگە كەڭشارلاردىڭ ءتوراعالارى استىقتى از جيناعان “زيانكەستىگى” ءۇشىن حالىق جاۋى بولىپ كەتكەندە, قازاق كەڭشارىنىڭ ەكىنشى ءتوراعاسى مۇرزاعالي اكىشەۆ ايدالۋدان دا, اتىلۋدان دا امان قالدى. سىبىرگە تۇراقتاعان قازاقتار كوشپەلى تۇرمىستان وتىرىقشىلىققا وسىلاي بەيىمدەلدى.
الايدا, ۇلى وتان سوعىسى ۇيىپ وتىرعان اۋىلدىڭ, شارۋاشىلىقتىڭ شىرقىن بۇزىپ كەتتى. اعايىنعا باس بولىپ وتىرعان ەر-ازاماتتاردىڭ بارلىعى مايدانعا اتتاندى. ولاردىڭ كەڭشاردى باسقارعان مۇرزاعالي اكىشەۆتەن باستاپ, كوپشىلىگى مايدان دالاسىنان ورالمادى. اۋىلداعى 36 وتباسىن, شارۋاشىلىقتى ءۇش ايەل باسقاردى. الايدا, ايەلدىڭ اتى-ايەل, ورىس-ورماننىڭ ىشىندە ەر-ازاماتتارداي شارۋاشىلىقتى ۇستاپ تۇرۋ ولارعا قيىن سوقتى. 1945 جىلى اۋىلدىڭ جەتىم-جەسىرلەرىنىڭ بارلىعى كورشى ەلدى مەكەندەردەن ناپاقاسىن تابۋعا تاراپ كەتتى. قازاقستاننان بارعان بوسقىندار نەگىزىن قالاعان كەڭشاردىڭ اقىرى وسىلاي ءبىتتى.
قازىر تۇمەن وبلىسىندا وسى سادوك اۋىلىن, قيىر شىعىس قىزىل ارمياسى اتىنداعى كەڭشارىن قۇرعان قازاقتاردىڭ ۇرپاقتارى تۇرادى. قازاق ەكەندىگىن, حالىقتىڭ ءدىنىن, ءتىلىن, ءداستۇرىن بەرىك ۇستانعان اتالار بالالارىنا دا وسيەت قالدىرىپ وتىردى. تۇمەندەگى “دوستىق” قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى قاليحان سەرعازينوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستاعى قارتتار مەن بالالار ۇيلەرىندە بىردە-ءبىر قازاق قارياسى نەمەسە تاستاندى بالا جوق كورىنەدى.
– ءبىز, قازاقتار, قارياسى مەن بالاسىن جىلاتىپ قازىنانىڭ ۇيىنە قاراتۋعا جول بەرمەيمىز, اتا جولى سولاي,–دەيدى قالەكەڭ.
جاقىندا ەسىمحان جانتاسوۆتىڭ باسشىلىعىمەن تۇمەندەگى قازاق قوعامدىق ۇيىمدارى بەلسەندىلەرى اسارلاتىپ, قيىر شىعىس قىزىل ارمياسى كەڭشارىنىڭ, سادوك اۋىلىنىڭ جۇرتىنا ەسكەرتكىش تاس قويىلدى. ستەلاعا قيىر شىعىس قىزىل ارمياسى اتىنداعى كەڭشاردىڭ 36 مۇشەسىنىڭ اتى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى ويىلىپ جازىلعان.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا تۇمەننىڭ بارلىق اۋداندارىندا تۇراتىن قانداستارىمىز جينالدى. ماسكەۋدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاسۋ ءجونىندەگى ءبولىم جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىكقالي بايمەنشە قاتىستى. سونىمەن قاتار, بۇل شاراعا جەرگىلىكتى بيلىك – تۇمەن وبلىستىق دۋماسىنىڭ, وبلىستىق ۇلتتار ءىسى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى, نيجنەتاۆدينسكي اۋدانىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
– بۇل ستەلانىڭ ورناتىلۋى تاريحقا جانە ونىڭ ساباقتارىنا دەگەن قۇرمەت. بۇگىن رەسەيلىكتەردىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن اۋىر تاعدىرىنان حاباردار ەكەنىنە كوزىم جەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ سولتۇستىگىندە جاتقان قازاق كەڭشارى ءبىزدىڭ وتاندىق تاريحىمىزدىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگى بولىپ سانالادى, – دەدى سەرىكقالي بايمەنشە.
ستەلانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا تۇمەندىك جۋرناليست كاميل قابدۋلۆاحيتوۆ جازعان “بوسىپ كوشكەندەر” (“وتكوچەۆنيكي”) اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى دە ءوتتى. ارحيۆ قۇجاتتارى مەن قازاق اۋىلىنىڭ كوزى ءتىرى تۇرعىندارىنىڭ ەستەلىكتەرى نەگىزىندە جازىلعان كىتاپقا قازاقتاردىڭ حح عاسىر باسىنداعى تراگەديالىق تاريحى ارقاۋ بولادى. كىتاپتىڭ 1000 داناسىن تۇمەندىك بەلگىلى كاسىپكەر, “پويسك” وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, تۇمەن قازاقتارىنىڭ ليدەرى ەسىمحان جانتاسوۆ ءوز قارجىسىنا باستىرىپ شىعارىپتى. ستەلانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا جينالعاندارعا “بوسىپ كوشكەندەر” كىتابى تاراتىلدى.
تاريحقا تاعزىم بولاشاق ءۇشىن جاسالادى. تۇمەندىك قازاقتاردىڭ ماقساتى دا وسى.
گۇلعازيرا بالتاباەۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, “ەگەمەن قازاقستان”.
قونىس اۋدارۋشىنىڭ بەيىمدەلۋى مەن بولاشاعى
اقپاراتتار تاسقىنداعان جاھاندانۋ داۋىرىندە كوشى-قون قوزعالىسىنىڭ كۇشەيگەنى كوپشىلىك ەلدەرگە ءتان بولىپ وتىر. ول كوپتەگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى. الىستى ايتپاعاندا, ءوزىمىزدىڭ كورشىمىز رەسەيدە جانە ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا, قازاقستاندا دا ادامداردىڭ قونىس اۋدارۋى كەڭەستەر وداعى تاراسىمەن-اق كۇشتى لەپپەن باستالعان ەدى. ول ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭا سيپات الىپ كەلەدى. تاۋەلسىز دوستاستىق مەملەكەتتەرى اراسىندا, اسىرەسە, رەسەي ميگرانتتار تاسقىنىن كورىپ وتىرعان ەل. 1989-2009 جىلدار اراسىندا, رەسەيگە 12 ميلليون ادام كەلىپ, 5,5 ميلليون ادام كەتكەن ەكەن.
ء“تىل ساياساتى جانە ميگرانتتاردىڭ بەيىمدەلۋىنىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى: پروبلەمالارى, جۇزەگە اسىرۋ, بولاشاعى” اتتى ءىىى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى رەسەيدىڭ تۇمەن قالاسىندا وتكىزۋى دە تەگىن ەمەس ەدى.
“وبلىستىق دۋما بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيى مەن تارماعىندا كوشى-قون ماسەلەسىنە باسىمدىق بەرىپ, نازار اۋدارىپ وتىرادى. ويتكەنى, بۇل ءوڭىر مۇناي-گاز كەشەنىنىڭ ارقاسىندا فەدەرالدىق بيۋدجەتتى تولتىراتىن نەگىزگى كوزدەردىڭ ءبىرىنەن سانالادى. تۇمەننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ تاريحىنىڭ وزىندە تابيعي بايلىقتاردى يگەرۋ سىرتتان, ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن بىلىكتى مامانداردى شاقىرۋى ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان. ەكونوميكاسى دامىعان ايماقتا كوشى-قون قوزعالىسى ءالى دە جوعارى. بىراق وڭىرگە جاقىن شەتەلدەردەن كەلىپ جاتقان بۇگىنگى ميگراتسيا باياعىداي ۇيىمداستىرىلعان, جوسپارلى تۇردە جۇزەگە اسىپ وتىرعان جوق, بارىنشا ستيحيالى تۇردە ءجۇرىپ جاتىر,–دەپ جازدى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ سوزىندە تۇمەن وبلىستىق دۋماسىنىڭ توراعاسى سەرگەي كورەپانوۆ.
تەك 2008 جىلى عانا تۇمەن وبلىسىنا 53 مىڭ ادام سىرتتان كەلگەن. بۇل 2004 جىلعا قاراعاندا 22 پايىزعا كوبەيگەن كورسەتكىش. وسى ميگرانتتاردىڭ 75 پايىزى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ وزىنە جاتاتىن باشقۇرتستاننان, داعىستاننان, سۆەردلوۆ, قورعان, ومبى وبلىستارىنان كەلەدى ەكەن. ال سىرتتان كەلەتىن ميگرانتتاردى نەگىزىنەن ۋكراينادان, قازاقستاننان, ءازىربايجاننان, قىرعىزستاننان, تاجىكستاننان باراتىندار قۇرايدى. سەرگەي كورەپانوۆتىڭ تالداپ كورسەتكەنىنە قاراساق, تۇمەندەگى ميگرانتتاردىڭ 72 پايىزى قازاقستاندىقتار ەكەن. مۇندا سىرتتان كەلەتىندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ياعني 80 پايىزعا جۋىعى ەڭبەك جاسىنداعى ادامدار, ولار بوتەن ەلگە جۇمىس ىزدەپ بارادى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, رەسەي حالقىنىڭ سانى وسى ميگراتسيانىڭ ەسەبىنەن ءوسىپ وتىر جانە سوڭعى كەزدە ونىڭ كەمىمەۋىنە دە كوشى-قون ىقپال ەتەتىن كۇشكە اينالعان. ەلدە جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىس تا بارشىلىق. سوندىقتان كورشى ەل جۇمىسشى كۇشىنىڭ ەركىن كەلۋىنە جاعداي تۋدىرۋدى ويلاستىرۋ دۇرىس دەپ بىلەدى. ۇدەمەسە كەمىمەي وتىرعان ميگراتسيا ارتىقشىلىقتارىمەن قاتار قاي ەلگە بولسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ۇلتارالىق قاتىناستار جانە قوعامنىڭ باسقا دا سالالارىندا پروبلەمالار جۇكتەۋى دە ابدەن ىقتيمال. جاسىرىن ميگراتسيامەن بىرگە ەسىرتكى, ب ۇلىنشىلىك قاۋپىن دە ماماندار جوققا شىعارمايدى.
– رەسەيدىڭ كوشى-قون ساياساتىنداعى باسىم باعىتتىڭ ءبىرى – ميگراتسيا ۇدەرىسىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ەلگە كەلەتىن ميگرانتتار تاسقىنىن, ونىڭ ىشىندە جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ كەلۋىن قامتاماسىز ەتەر ەدى, – دەيدى سەرگەي كورەپانوۆ.
كونفەرەنتسياعا رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن قاتىسقان ماماندار مەن عالىمدار كوشى-قون ساياساتىنىڭ كەزدەسىپ وتىرعان پروبلەمالىق ماسەلەلەلەرىن قوزعادى. رەسەيدەگى ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ باستى پروبلەماسى ەل اۋماعىندا ۋاقىتشا نەمەسە تۇراقتى تىركەلۋىنىڭ قيىندىعىنان تۋىندايدى. ەلدە ميگراتسيالىق كارتا مەرزىمىن سوزۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق, ونسىز جۇمىسقا ورنالاسۋعا رۇقسات الۋ دا وتە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. جاسىرىن كەلگەندىكتەن ەڭبەك قۇقى دا ءجيى بۇزىلادى, سىرتتان كەلگەندەر ءوز قۇقىعى جونىندە از بىلەدى نەمەسە ءتىپتى حابارسىز. تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن كومەك سۇراپ زاڭسىز دەلدالدارعا جۇگىنگەن ميگرانتتاردىڭ ءوزى ەلدىڭ ميگراتسيا تۋرالى زاڭىن بۇزاتىن كەز دە از بولمايدى. مۇنىڭ ءوزى ميگرانتتار قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن مەڭزەيدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار سىرتتان كەلگەندەردىڭ قۇقى, تىركەلۋى, تۇرۋ تالاپتارى, شەت ەل ازاماتتارىن جۇمىس كۇشى رەتىندە پايدالانۋ ەرەجەلەرى– بارلىعى دا مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭدارىنا سايكەس زاڭ جانە زاڭ اكتىلەرىمەن رەتتەلۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. جانە ميگراتسيا ماسەلەسىنىڭ بارلىق تۇيتكىلدەرى ءالى دە زەرتتەلە ءتۇسۋى كەرەك.
كوشى-قون – بۇگىنگى زاماننىڭ تابيعي جانە زاڭدى ۇدەرىسى. ونى توقتاتار كۇش كەم. سوندىقتان, ميگراتسيا ماسەلەسىنىڭ بارلىق پروبلەمالارى مەن ارتىقشىلىقتارى رەسەيمەن قاتار قازاقستانعا دا ورتاق. كونفەرەنتسياعا قازاقستاننان قاتىسقان عالىمداردىڭ ايتقانىنداي, قاتار جاتقان ەكى ەل كوشى-قون ساياساتىندا ارىپتەس بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ رەسەيگە قاراعاندا, ميگراتسيالىق قارىمى تومەن, مۇنداعى كوشى-قوننىڭ سيپاتى دا وزگەشەلەۋ. رەسەيگە ميگرانتتاردىڭ 80 پايىزى جۇمىس ىزدەپ, كۇن-كورىس قامىمەن باراتىندار ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. ءدال رەسەيدەگىدەي تاسقىن بولماعانىمەن, قازاقستانعا وسىنداي ماقساتپەن كورشى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىنەن كەلىپ, ءتۇپكىلىكتى تۇرىپ قالاتىندار دا جوق دەۋگە بولمايدى. جەردىڭ جاقىندىعى, ەڭبەكاقىنىڭ ءتيىمدى, ۋاقىتىلى تولەنۋى, جولاقىنىڭ ارزاندىعى, قاتار جاتقان تۋىسقان ەلدەر بولعاندىقتان قازاقستاندا تۋىس-تۋمالارىنىڭ بولۋى دا كورشى قىرعىزستاننان, وزبەكستاننان, تاجىكستاننان, تۇركىمەنستاننان كەلەتىن ستيحيالىق ەڭبەك ميگراتسياسىن كۇشەيتىپ وتىرعانى بايقالادى. كەلىمسەك توپتار كوبىنە ساۋدادا, اۋىلشارۋاشىلىعىندا, قۇرىلىستا تىركەلمەي جۇمىس ىستەگەندىكتەن, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ءورىس الۋىن كۇشەيتەدى, سالىقتان جاسىرىنادى. ەكىنشى جاعىنان جاسىرىن كەلىپ, ءارى قولىندا ەڭبەك شارتى سياقتى ەشقانداي قۇجاتى بولماعاندىقتان “ۇستالىپ قالۋ” قاۋپىنەن ميگرانتتاردىڭ وزدەرى دە پسيحولوگيالىق قىسىمدا جۇرەدى. ولار مەملەكەتتىك ورگانداردان بارىنشا جاسىرىنادى دا, بارلىق قولداۋ-كومەكتى قازاقستانداعى دياسپورا وكىلدەرىنەن كۇتەدى. مۇنىڭ ءوزى ەلگە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك قانا ەمەس, ۇلتارالىق قاتىناستاردا دا پروبلەما تۋعىزۋى مۇمكىن. ياعني سىرتتان كەلگەندەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ پروبلەماسى قازاقستاندا دا وزەكتى.
جەر جۇزىنە تارىداي تاراپ كەتكەن قانداستاردىڭ – ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ەلگە ورالۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوشى-قون ۇدەرىسىندە باستى سيپات الادى. قازاقستان بۇگىنگە دەيىن وزبەكستاننان, موڭعوليادان, تۇركىمەنستاننان, رەسەيدەن, ءتۇركيادان جانە باسقا دا شەت ەلدەردەن ورالمانداردىڭ ءىرى توبىن قابىلدادى. رەپاترياتسيا مەن قانداستاردى قابىلداۋ جونىندەگى قازاقستاندا قالىپتاسقان باي تاجىريبە, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان “نۇرلى كوش” باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بۇل باسقوسۋدا كوپشىلىكتى قىزىقتىردى. كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە وتكەن “رەسەي-قازاقستان حالىقتار مەن مادەنيەت توعىسىندا” اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا “رەسەي مەن باسقا ەلدەردەن قونىس اۋدارۋشى قازاقتاردىڭ تىلدىك بەيىمدەلۋى: ونىڭ جالپى سيپاتى مەن ەرەكشەلىكتەرى” اتتى بايانداما جاساعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى اسسوتسياتسياسىنىڭ وكىلى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلعازيرا بالتاقباەۆاعا ساۋالداردىڭ جاڭبىرداي جاۋى دا سوندىقتان بولسا كەرەك. كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 1991-2008 جىلدار اراسىندا قازاقستانعا 184 963 مىڭ وتباسى ورالىپتى. گۇلعازيرا نۇرانقىزى ورالمانداردى ورنالاستىرۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە تىلدىك بەيىمدەلۋى تۋرالى تالداپ ايتىپ بەردى.
ماسەلەنىڭ كوپ ءمانىسى – تىلدە
كونفەرەنتسيانىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل حالىقارالىق باسقوسۋدا ءتىل ماسەلەسى ايرىقشا كوتەرىلدى. قاتىسۋشىلاردىڭ بايانداماسىنان بايقالعان ورتاق مازمۇن – ميگرانتتاردىڭ كەلگەن ەلگە بەيىمدەلۋى مەن ورنالاسۋى, ءجۇرىپ-تۇرۋى ولاردىڭ ءتىلدى قانشالىقتى مەڭگەرگەنىنە بايلانىستى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى اسسوتسياتسياسىنىڭ وكىلى گۇلعازيرا بالتاباەۆا ايتقانداي, جەر جۇزىندەگى قىرىقتان اسا ەلدە تۇرىپ جاتقان قازاقتار قازىر ءۇش ءالفاۆيتتى قولدانادى. تۇركيا, وزبەكستان مەن ءازىربايجان, تۇركىمەنستان جانە ەۋروپانىڭ ونداعان ەلدەرىندەگى قازاقتار – لاتىن, موڭعوليا مەن رەسەيدە, قىرعىزستاندا تۇرىپ جاتقاندار – كيريلليتسا, ال قىتايدا, يران مەن ساۋد ارابياسى, پاكىستان مەن اۋعانستانداعى قانداستار اراب الفاۆيتىمەن جازىپ, وقيدى. رەسەيدە, تۇركيادا, يران مەن اۋعانستاندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ ءبىرسىپىراسى قازاق ءتىلىندە سويلەۋدى ۇمىتا باستاعان, ال ەۋروپا ەلدەرىندەگى قازاق جاستارى ءتىلدى مۇلدە بىلمەيدى. وسى ورايدا, “وتان–بۇل, ەڭ الدىمەن, ءتىل بولۋى مۇمكىن” دەگەن مارتەن ديۋ گاردىڭ ءسوزى ءومىر شىندىعى ىسپەتتى. ء–تىل – تەك جازۋ-سىزۋدىڭ, وقۋدىڭ قۇرالى عانا ەمەس, بۇل ويلانۋ, پىكىر قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. وزبەكستان مەن قىتاي قازاقتارىنىڭ سول ەلدەردىڭ ساياساتىنا ساي وزبەك جانە قىتاي تىلدەرىندە عانا سويلەۋى بەلەڭ العان. سوعان بايلانىستى بۇل ەلدەرگە, ءىشىنارا رەسەيدىڭ ايماقتارىنا قازاق تىلىندەگى ادەبيەتتەردى جەتكىزۋ قيىنعا سوعادى, – دەيدى گۇلعازيرا نۇرانقىزى. بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان مەملەكەتتەردەن كەلەتىن قانداستار ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەدى, موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ دا ورىس تىلىنەن بىرقاعارى بار. سوندىقتان الىس شەتەلدەن تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارعان قازاقتارعا لاتىن, اراب الفاۆيتتەرىنەن كيريلليتساعا كوشىپ, ورىس, قازاق تىلدەرىن بىردەي ۇيرەنۋگە تۋرا كەلەدى. قازاقستاندا مەملەكەتتىك ءتىل قازاق ءتىلى بولعانمەن, ورىس ءتىلىنىڭ ءالى ونىمەن قاتار كەلە جاتۋى ورالماندارعا بىردەن بايقالادى. 90-شى جىلدارى كوشەدەگى جارنامالار, ورالماندارمەن جۇمىس ءىستەيتىن مەملەكەتتىك ورگاندار, مەكەمەلەر ماڭدايشاسىنداعى جازۋلار مەن قابىرعاداعى اقپاراتتىق حابارلاندىرۋلاردىڭ بارلىعى دا ورىس تىلىندە جازىلاتىن. بۇرىن تىلدىك ورتانى كورمەگەن قانداستار اۋدارماشىنىڭ كومەگىنە سۇيەنۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى. مۇنىڭ ءوزى شەتتەن كەلگەن اعايىنعا كۇشتى پسيحولوگيالىق سوققى بولدى, “بىلمەگەن جەردىڭ وي-شۇقىرى كوپ” دەگەندەي, اتامەكەنگە تەز بەيىمدەلىپ كەتۋىنە كەدەرگى بولدى, كەشەۋىلدەتتى. رەسەي قازاقتارىنىڭ كوشى-قون قوزعالىسىنا مارعاۋ قاراعانى, قازاقستانعا قاراي اتباسىن بۇرۋعا اسىقپاي وتىرعانى دا ءتىل ءبىلمەۋدىڭ سالدارى. ارنايى زەرتتەۋلەرگە ءجۇگىنسەك, رەسەي قازاقتارىنىڭ تىلدىك جاعدايى اسسيميلياتسيا قۇبىلىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاقتارى تۇتاسىپ وتىرعان ومبى وبلىسىنىڭ وزىندە ولاردىڭ ورىس ءتىلىن ءبىلۋى قازاق تىلىنە قاراعاندا 2,5 ەسە ارتىق. رەسەيدىڭ ايماقتارىندا قازاقتار توپتانىپ, تۇتاس وتىرعان اۋداندار بولسا دا قازاق مەكتەبى جوق. ال موڭعوليادا 44 قازاق مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. مەكتەپ – ءتىلدىڭ دۇكەنى, ول بار جەردە قازاق تىلىنە قاۋىپ جوق. كونفەرەنتسيا وتكەن ءتۇمەن وبلىسىندا دا قازاقتاردىڭ انا ءتىلىن ءبىلۋى ۋاقىت وتكەن سايىن كومەسكىلەنىپ بارادى, جاستار جاعى ءتىلدى ۇمىتقان. كونفەرەنتسيادا عالىمدار ميگراتسيا ماسەلەسىندە ءتىلدىڭ اسا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن باسا ايتتى. سوندىقتان سەكتسيالىق جانە قازاقستان مەن رەسەيگە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا ءسوز العانداردىڭ اراسىندا ءتىل ماسەلەسىن اينالىپ وتكەن ەشكىم جوق. كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسىندا دا وعان ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ فەدەرالدىق جينالىسىنا ميگراتسيا سالاسىنداعى ءتىل ساياساتى تۋرالى زاڭ قابىلداۋ كەرەكتىگى نەمەسە ەلدەگى ازاماتتىق تۋرالى زاڭعا وسىنداي باپ ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ۇسىنىس جىبەرىلەتىن بولدى. رەسەي ۇكىمەتىنە ميگرانتتاردىڭ تىلدىك بەيىمدەلۋىنىڭ مەحانيزمدەرىن جاساۋ, رەپاتريانتتاردىڭ تەز بەيىمدەلۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ, سىرتتاعى وتانداستارعا مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ, ولاردىڭ رەسەيگە ورالۋىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق كونفەرەنتسيا رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك وكىلەتتىك ورگاندارىنىڭ نازارىن شەكارالاس اۋدانداردا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ جانە پايدالانۋدى زاڭدى رەتتەۋگە, ونى ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋگە اۋداردى. ال جەرگىلىكتى اتقارۋ بيلىگىنە ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميالار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ كەلىسىمشىلىك پوتەنتسيالىن ۇلتارالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە پايدالانۋعا كەڭەس بەردى. تۇمەندە وتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ وسى تۇجىرىمدارىنىڭ كوشى-قون قوزعالىسى دامىپ وتىرعان قازاقستانعا دا تىكەلەي قاتىسى بار. كونفەرەنتسيادا رەپاتريانتتارمەن جانە ميگرانتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن ارنايى مامانداردى دايىنداۋ جانە قايتا دايىنداۋ ماسەلەلەرى دە كوتەرىلدى. عالىمدار جوعارى وقۋ ورىندارىندا كوشى-قون مەن ونى رەتتەپ وتىرۋدىڭ پروبلەمالارى, ەتنوپسيحولوگيا, ەتنوتىلدەردىڭ ءمادەنيەتارالىق قاتىناسى, ورالماندار مەن ميگرانتتار ءۇشىن پسيحولوگيا, تاريح, قارىم-قاتىناس ەتيكاسى جونىندە ارنايى كۋرستار وتكىزۋ دە ۋاقىت تالابىنا اينالعانىن ەسكەرتتى.تۇمەندەگى كىشى قۇرىلتاي
ار جاعى اقش, بەر جاعى قازاقستاننان كەلگەن عالىمدار مەن مامانداردىڭ باسىن قوسقان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە تۇمەندىك قازاقتاردىڭ قۇرىلتايى دا ءوتتى. تومەندەگى اتىراپتىڭ ءبارى كورىنەتىن توبەگە اق شاڭقان كيىز ۇيلەر تىگىلدى. ارينە, مۇنىڭ كادىمگى كيىز ءۇي ەمەس, ونىڭ تەمىردەن جاسالعان كوشىرمەسى ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. – قازاقستانعا بارىپ جۇرگەندە تەمىردەن ءيىپ جاسالعان كيىز ءۇيدىڭ كوشىرمەسى مەنى قاتتى قىزىقتىردى. كەلگەن سوڭ وسىنداعى زاۋىتتاردىڭ بىرىندەگى ينجەنەرلەرگە ماكەتىن سىزىپ بەرىپ, جاساتتىم, – دەيدى وسى مەرەكەنى ۇيىمداستىرۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن تۇمەن وبلىستىق دۋماسىنىڭ كەڭەسشىسى, سوتسيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كەنەسارى قويشى. تويتوبەدە ءسوز العان وبلىستىق دۋما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گەننادي كورەپانوۆ وبلىس ەكونوميكاسى مەن ءبىلىم, مادەنيەت سالالارىنا قازاقتار قوسقان ۇلەستىڭ مولدىعىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بايلانىستى نىعايتۋدا, ۇلتارالىق قاتىناستى دامىتۋدا قازاق قوعامدىق ۇيىمدارى مەن ولاردىڭ بەلسەندىلەرىنىڭ جۇمىسى وزگەگە ۇلگى بولارلىقتاي ەكەن. قازاق قايدا جۇرسە دە نامىستان جارالعان. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى ۇلتتىق بوياۋىمەن, قازاقى جومارتتىعىمەن, دۋىلداعان قىزىعىمەن تاڭعالدىرعان تابيعات اياسىنداعى مەرەكە ەسىمحان جانتاسوۆ, كەنەسارى قويشى, قاليحان سەرعازينوۆ, زەينوللا ىسقاقوۆ, ءدۇيسەمباي تاسقۇلين, قايرات كوشىموۆ, سۇلەيمەن سىبانباەۆ سياقتى تۇمەندىك ازاماتتاردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن ءوتتى. قازاق دۇنيەنىڭ قاي تۇكپىرىندە جۇرسە دە ءوزىنىڭ قوناقجايلىلىعىمەن كوزگە تۇسەدى. دالادا قازان اسىلىپ, ساماۋىر قايناتىلدى. كيىز ۇيلەرگە “قازاقشا” باكەنە ستولدار قويىلىپ, كورپەشەلەر توسەلىپ تاستالعان. داستارقانعا جىلقى مەن مارقانىڭ ەتى ارالاس تاباقتار تارتىلدى. يالۋتوروۆ قالاسىنان كەلگەن ءتۇرلى ۇلت دياسپورالارىنان تۇراتىن ۇلتتىق مادەنيەت ورتالىعىنىڭ مۇشەلەرى ءان مەن بيدەن شاشۋ شاشتى. تۇمەن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قانداسىمىز يرينا قارابۋلاتوۆا شىرقاعان قازاق اندەرى جينالعانداردى تامسانتتى. ول ءوتكەن جىلى رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى ەتنوتىلدەر ىنتىماقتاستىعى سالاسىندا جەتكەن جەتىستىگى ءۇشىن تاريحي وتانىنىڭ ء“مادەنيەت قايراتكەرى” جوعارى اتاعىنا يە بولعان, وسى كونفەرەنتسيا يرينا سوۆەتقىزىنىڭ باستاماسىمەن رەسەيدىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمدار قورىنان ۇتىپ العان گرانت قارجىسىنا ءوتكىزىلدى. شەكارالاس ايماق پروبلەمالارى قىزۋ تالقىلانعان دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسىندە قازاق دياسپوراسى تۋرالى دا كەڭىنەن ايتىلدى. ونىڭ قورىتىندىسى كونفەرەنتسيا قارارىنا ەنگىزىلدى, ەندى ول ايماقتىق زاڭ جوبالارىنا تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ ءۇشىن تۇمەن وبلىستىق دۋماسىندا قارالادى. ال تاعى ءبىر قانداسىمىز گۇلزارا چاۋكەروۆانىڭ ءبىرىنشى رەت ءسىبىر تاتارلارى مەن قازاقتارىنىڭ ءتىلىن سالىستىرا زەرتتەگەنىن ايتا كەتكەن ارتىق بولماس. بۇل رەسەي عالىمدارى تاراپىنان جوعارى باعالاندى. تۇمەندەگى “ ءتىل ساياساتى جانە ميگرانتتاردىڭ بەيىمدەلۋىنىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق اسپەكتىلەرى: پروبلەمالارى, جۇزەگە اسىرۋ, بولاشاعى” اتتى ءىىى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ سوڭى وعان قاتىسۋشىلاردىڭ توبولسك جانە يالۋتوروۆ قالالارىنىڭ تاريحي ورىندارىنا ەكسكۋرسيامەن اياقتالدى. ءيا, ءبىر كەزدەرى قازاق كوشىنىڭ كەرۋەنى ارالدان توبولسكىنىڭ اراسىنا سوزىلىپ جاتار ەدى... ءنازيرا جارىمبەتوۆا. قوستاناي-تۇمەن-قوستاناي.* * *
تۇمەندەگى قازاق اۋىلىنىڭ جۇرتىنا ەسكەرتكىش قويىلدى
حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتى باۋداي تۇسىرگەن قىرعىن ناۋبەتتىڭ ءبىرى –كوممۋنيستىك پارتياcى قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گولوششەكيننىڭ قولىمەن ۇيىمداستىرىلدى. كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا, بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋگە, ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قارسىلىق بىلدىرگەن قازاقتار ءوز تۋعان جەرىن تاستاپ, بوسىپ كوشتى. ۇر دا جىق ساياسات ۇستانعاندار ول كەزدە حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تۇرمىس-سالتىن, تىرشىلىگىن بىردەن كۇشتەپ وزگەرتۋگە بولمايتىنىن تۇسىنگەن جوق, راسى تۇسىنگىسى كەلگەن جوق. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى قىزىلجار جانە قوستاناي وڭىرىنەن باتىس سىبىرگە اۋا كوشكەن قازاقتار تۇمەن ورمانى اراسىندا كوشىپ-قوندى. ءتىل بىلمەيتىن جانە مۇسىلماندىقتى بەرىك ۇستانعان قازاقتار ورىس دەرەۆنيالارىنا, ەندى قۇرىلىپ جاتقان كەڭشارلارعا ءسىڭىسىپ كەتە المادى. الايدا, قازاقتار كوشپەلى تىرلىكتى كوپ جالعاستىرا المادى, كەڭشارعا بىرىگۋى كەرەك بولدى. تۇمەندەگى كوممۋنيستەر ءار ۇلتتىڭ ءوزىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى ارتەلدەرىن قۇرۋىنا ىقپال ەتتى. تۇمەننىڭ قازان اۋدانىندا قازاقتاردىڭ “قىزىل تۋ”, گولىشمانوۆ اۋدانىندا “اق كول” كەڭشارلارى قۇرىلدى. تۇمەننىڭ قازاقستانمەن شەكتەسپەيتىن تۇكپىردەگى نيجنەتاۆدينسكي اۋدانىندا 1938 جىلى تاعى ءبىر قازاق كەڭشارى قۇرىلدى. “ول جاپون سامۋرايلارىنا قارسى كۇرەسكەن قيىر شىعىس قىزىل ارمياسىنىڭ قۇرمەتىنە اتالدى” دەگەن دەرەك جەتكىزەدى ارحيۆ قۇجاتتارى.
كەڭشار تۋرالى مالىمەتتەر جەرگىلىكتى ارحيۆتە جەتكىلىكتى ساقتالىپ قالعان. كەڭشاردىڭ العاشقى توراعاسى شەريازدان تاسباەۆ بولدى. اۋىل نەگىزىنەن اتالاس, تۋىس, رۋلاس ادامداردان قۇرالدى. مىسالى, اۋىلداعى بەس وتباسى “تاسباەۆ” بولىپ جازىلاتىن. قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى كوپ بالالى بولدى. ارحيۆ قۇجاتتارىندا مۇرزاعالي اكىشەۆتىڭ, جانتاس قاسىموۆتىڭ, قاپىش ءىلىمباەۆتىڭ ارقايسىسىنىڭ وتباسىندا 9 جان, قاسىم جانە مۇحاممەد قىزىلباەۆتار وتباسىلارىندا 6 ادامنان بولعانى جازىلعان.
العاشقى كەزدە كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاقتاردى كەڭشارعا بىرىكتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى وكىمەت ولارعا سالىق جەڭىلدىكتەرىن جاساعان, ءۇي سالىپ الۋى ءۇشىن سسۋدا بولگەن. سول جەردەن قۋىلعان كۋلاكتاردىڭ بەس ءۇيىن قازاق كەڭشارىنا بەرىپتى. مەملەكەت قازاقتارعا ورتاق مەنشىككە مال الىپ, مەكتەپ سالۋ ءۇشىن 1000 رۋبل نەسيە جانە 1145 گەكتار جەر بەرگەن. سونىمەن قاتار, ءار وتباسىنىڭ ءۇيىنىڭ جانىنان ءبىر گەكتارعا جاقىن جەردى تاعى بولگەن.
اق قايىڭ قورشاپ تۇرعان قازاق اۋىلى كەيىنىرەك سادوك دەپ اتالعان. ورىس دەرەۆنياسىنان وقشاۋ ءارى اتا مەكەننەن دە الىس اۋىل ءوز ءتىرشىلىگىمەن تۇرىپ جاتتى. مۇندا ەردەن, ىبىراي مولدالاردىڭ حالىق اراسىندا بەدەلى دە, ىقپالى دا كۇشتى بولدى. ولار قاشىپ كوشىپ, ەلدەن جىراق كەتىپ قالعان اعايىندى يماندىلىققا, ءاۋىزبىرلىككە ۇيىتىپ ۇستادى. اتا داستۇرگە وتە بەرىك بولدى. سونىمەن قاتار, اۋىل زامان كوشىنەن دە قالمادى, مەكتەپ سالدى, اۋىلداعى جاس مۇعاليما قاديشا اكىشەۆا بالالاردى ۋاقىت تالابىنا قاراي ورىسشا وقىتتى.
قازاق كەڭشارى قىزىل اسكەردى جاراۋلى, جۇمىسقا ۇيرەتىلگەن اتتارمەن قامتاماسىز ەتتى. 1940 جىلى كازاقتار 78 گەكتار جەرگە ءبىرىنشى رەت ەگىن سالىپ, ونىڭ گەكتارىنان 5,3 تسەنتنەردەن بيداي باستىرىپ الدى. بۇل اۋدانداعى ورىس, تاتار كەڭشارلارىنا قاراعاندا الدەقايدا جاقسى كورسەتكىش بولاتىن. سوندىقتان وزگە كەڭشارلاردىڭ ءتوراعالارى استىقتى از جيناعان “زيانكەستىگى” ءۇشىن حالىق جاۋى بولىپ كەتكەندە, قازاق كەڭشارىنىڭ ەكىنشى ءتوراعاسى مۇرزاعالي اكىشەۆ ايدالۋدان دا, اتىلۋدان دا امان قالدى. سىبىرگە تۇراقتاعان قازاقتار كوشپەلى تۇرمىستان وتىرىقشىلىققا وسىلاي بەيىمدەلدى.
الايدا, ۇلى وتان سوعىسى ۇيىپ وتىرعان اۋىلدىڭ, شارۋاشىلىقتىڭ شىرقىن بۇزىپ كەتتى. اعايىنعا باس بولىپ وتىرعان ەر-ازاماتتاردىڭ بارلىعى مايدانعا اتتاندى. ولاردىڭ كەڭشاردى باسقارعان مۇرزاعالي اكىشەۆتەن باستاپ, كوپشىلىگى مايدان دالاسىنان ورالمادى. اۋىلداعى 36 وتباسىن, شارۋاشىلىقتى ءۇش ايەل باسقاردى. الايدا, ايەلدىڭ اتى-ايەل, ورىس-ورماننىڭ ىشىندە ەر-ازاماتتارداي شارۋاشىلىقتى ۇستاپ تۇرۋ ولارعا قيىن سوقتى. 1945 جىلى اۋىلدىڭ جەتىم-جەسىرلەرىنىڭ بارلىعى كورشى ەلدى مەكەندەردەن ناپاقاسىن تابۋعا تاراپ كەتتى. قازاقستاننان بارعان بوسقىندار نەگىزىن قالاعان كەڭشاردىڭ اقىرى وسىلاي ءبىتتى.
قازىر تۇمەن وبلىسىندا وسى سادوك اۋىلىن, قيىر شىعىس قىزىل ارمياسى اتىنداعى كەڭشارىن قۇرعان قازاقتاردىڭ ۇرپاقتارى تۇرادى. قازاق ەكەندىگىن, حالىقتىڭ ءدىنىن, ءتىلىن, ءداستۇرىن بەرىك ۇستانعان اتالار بالالارىنا دا وسيەت قالدىرىپ وتىردى. تۇمەندەگى “دوستىق” قازاق اۆتونومياسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى قاليحان سەرعازينوۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستاعى قارتتار مەن بالالار ۇيلەرىندە بىردە-ءبىر قازاق قارياسى نەمەسە تاستاندى بالا جوق كورىنەدى.
– ءبىز, قازاقتار, قارياسى مەن بالاسىن جىلاتىپ قازىنانىڭ ۇيىنە قاراتۋعا جول بەرمەيمىز, اتا جولى سولاي,–دەيدى قالەكەڭ.
جاقىندا ەسىمحان جانتاسوۆتىڭ باسشىلىعىمەن تۇمەندەگى قازاق قوعامدىق ۇيىمدارى بەلسەندىلەرى اسارلاتىپ, قيىر شىعىس قىزىل ارمياسى كەڭشارىنىڭ, سادوك اۋىلىنىڭ جۇرتىنا ەسكەرتكىش تاس قويىلدى. ستەلاعا قيىر شىعىس قىزىل ارمياسى اتىنداعى كەڭشاردىڭ 36 مۇشەسىنىڭ اتى جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى ويىلىپ جازىلعان.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا تۇمەننىڭ بارلىق اۋداندارىندا تۇراتىن قانداستارىمىز جينالدى. ماسكەۋدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاسۋ ءجونىندەگى ءبولىم جەتەكشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىكقالي بايمەنشە قاتىستى. سونىمەن قاتار, بۇل شاراعا جەرگىلىكتى بيلىك – تۇمەن وبلىستىق دۋماسىنىڭ, وبلىستىق ۇلتتار ءىسى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ وكىلدەرى, نيجنەتاۆدينسكي اۋدانىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
– بۇل ستەلانىڭ ورناتىلۋى تاريحقا جانە ونىڭ ساباقتارىنا دەگەن قۇرمەت. بۇگىن رەسەيلىكتەردىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن اۋىر تاعدىرىنان حاباردار ەكەنىنە كوزىم جەتتى. كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ سولتۇستىگىندە جاتقان قازاق كەڭشارى ءبىزدىڭ وتاندىق تاريحىمىزدىڭ بولىنبەس ءبىر بولشەگى بولىپ سانالادى, – دەدى سەرىكقالي بايمەنشە.
ستەلانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا تۇمەندىك جۋرناليست كاميل قابدۋلۆاحيتوۆ جازعان “بوسىپ كوشكەندەر” (“وتكوچەۆنيكي”) اتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى دە ءوتتى. ارحيۆ قۇجاتتارى مەن قازاق اۋىلىنىڭ كوزى ءتىرى تۇرعىندارىنىڭ ەستەلىكتەرى نەگىزىندە جازىلعان كىتاپقا قازاقتاردىڭ حح عاسىر باسىنداعى تراگەديالىق تاريحى ارقاۋ بولادى. كىتاپتىڭ 1000 داناسىن تۇمەندىك بەلگىلى كاسىپكەر, “پويسك” وندىرىستىك بىرلەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى, تۇمەن قازاقتارىنىڭ ليدەرى ەسىمحان جانتاسوۆ ءوز قارجىسىنا باستىرىپ شىعارىپتى. ستەلانىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا جينالعاندارعا “بوسىپ كوشكەندەر” كىتابى تاراتىلدى.
تاريحقا تاعزىم بولاشاق ءۇشىن جاسالادى. تۇمەندىك قازاقتاردىڭ ماقساتى دا وسى.
گۇلعازيرا بالتاباەۆا, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ءنازيرا جارىمبەتوۆا, “ەگەمەن قازاقستان”.
