استانا جانە ايەلدەر

ايەل دەگەندە ەڭ الدىمەن ويىمىزعا “سۇلۋ­لىق”, “مەيىرىمدىلىك”, “نازىكتىك” ۇعىم­دارى ورالادى. سەبەبى, ايەل – ول انا. قازاق­تا “وتان-انا”, “جەر-انا”, “انا ءتىلى” سىندى تەكتى تەڭەۋلەر بار. بۇلاردىڭ بار­لى­عى دا ادام بالاسى ءۇشىن ەڭ ۇلى ۇعىمدار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ايەل-انا – ادامزاتتىڭ بۇكىل اسىل قۇندىلىعىن ارقالاپ, ۇلتتىڭ بار وزىق قاسيەتتەرىن جەتكىزۋشى, دارىتۋشى, دا­مىتۋشى تۇلعا بولىپ كەلە جاتقانى اقيقات. ءبىزدىڭ ۇلتتىق دىلىمىزدە حالقىمىز – ەجەل­دەن-اق ايەل زاتىن الپەشتەپ, قىزدارىن قۇر­مەتتەپ, اناسىن ارداق تۇتقان حالىق. وسىناۋ ۇلگىلى ءۇردىس زامان تالابىنا ساي ءوز ساباق­تاستىعىن بۇگىنگى كۇنى دە جوعالتقان جوق. ەلباسىنىڭ ناقتى تاپسىرماسى نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتىك گەن­دەر­لىك ساياساتقا وراي بۇگىندە قوعامىمىزدىڭ قاي سالاسىندا دا ايەلدەردىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. سەبەبى, ايەلدەر ماسەلەسىنىڭ گەندەرلىك ساياساتپەن ۇندەسۋى – بۇل دەموكراتيالىق دامۋدىڭ ەڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى. بۇل ورايدا, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدە گەندەرلىك ساياسات باعىتىندا قاجەتتى شەشىم­دەر قابىلدانىپ, اۋقىمدى شارالار ورىن­دالىپ جاتىر. 1999 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا ايەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى العاشقى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوس­پا­رى بەكىتىلدى. وسى جىلدارى ەلىمىزدىڭ پار­لا­مەنتى بۇۇ-نىڭ “تۇرمىسقا شىققان ايەل­دىڭ ازاماتتىعى تۋرالى” جانە “ايەلدىڭ سايا­سي قۇقىقتارى تۋرالى” كونۆەنتسياسىن, حا­لىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ايەلدەر مەن بالالار قۇقىقتارىنا قاتىستى بىرقاتار كەلىسىمدەرىن راتيفيكاتسيالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى جا­نىنان دەر كەزىندە قۇرىلعان ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق سايا­سات ءجو­نىن­دەگى ۇلتتىق كوميسسيا تالاي شەتىن ماسە­لە­لەردىڭ ءتۇزۋ جولعا قويىلۋىنا ءمۇم­كىن­دىك بەر­دى. ەلىمىزدەگى قازىرگى ايەل قۇقىعى مەن ەر­كىن­­دىگىنە قاتىستى جەتىستىكتەردىڭ تۇبىندە ۇلت­تىق كوميسسيانىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور دەپ بىلەمىن. ءبىر عانا ايەلدەر مەن ەر ادامداردىڭ تەڭ قۇقىقتارى جانە تەڭ مۇمكىندىكتەرى تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى – ەلىمىزدى كەشەندى جە­تىلدىرۋدەگى قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردى كەڭەي­تۋدىڭ بىردەن-ءبىر فاكتورى. سونداي-اق ەلبا­سىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىلگەن “گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋدىڭ 2006-2016 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسىندا” ەرلەر مەن ايەل­دەردى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا تەڭەستىرۋ قاراستىرىلعان. ارينە, بۇگىنگى تاڭدا وسىناۋ قولدانىستاعى ىستەردىڭ ناتيجەلەرى ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. ايەلدەردىڭ تابيعاتىندا الەۋمەتتىك جاۋاپتىلىق باسىم. سوندىقتان دا قوعام­دا­عى نەگىزگى سالالارعا ايەلدەردىڭ ارالاسۋى – ادامداردىڭ ومىرىنە, كوممەرتسيالىق جانە ءون­دىرىستىك قىزمەتتە الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەر­شى­لىك­تىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋدە. بۇل قازىر­گى تاڭدا ناقتى دالەلدەنگەن اقيقات. ونى بۇگىنگى ءومىر قاتىناستارىنان كورىپ ءجۇرمىز. قازىرگى تاڭدا كوپتەگەن ەلدەردە جۇرگىزىل­گەن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى باسقارۋ ىسىنە ايەلدەردىڭ ارالاسۋى تۇراقتىلىق پەن مۇ­قياتتىلىقتىڭ بارىنشا كوپ ساقتالا­تىن­دىعىن دالەلدەپ وتىر. شەشىمدەردى ازىرلەۋ مەن قابىلداۋعا ايەلدەردىڭ قاتىسۋى – قو­عام دامۋىنىڭ كورسەتكىشى. بيلىك قۇرىلىم­دارىن­داعى ايەلدەر 30-40%-دى قۇرايتىن جەر­لەردە قوعام الدەقايدا قارىشتى ءارى الەۋ­مەتتىك باعداردا تۇراقتى داميتىنىن كورسەتىپ وتىر. “كەز كەلگەن ەلدىڭ بولاشاعى ايەلدەردىڭ قوعامداعى ورنىنا بايلانىستى بولادى. ءبىز بۇعان ۇلكەن ءمان بەرەمىز”, دەپ ەلباسىنىڭ ايتقانى بار. بۇگىندە قازاقستان قوعامىندا ايەلدەر ساياساتتا بولسىن, بيزنەستە بولسىن, ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىندا, شارۋا­شىلىقتىڭ ءار ءتۇرلى سالالارىندا بولسىن, ەر-ازاماتتارمەن قاتار ەڭبەككە بەلسەنە ارا­لاسىپ, وزدەرىنىڭ بىلىكتىلىكتەرى مەن ىسكەر­لىك­تەرىن تانىتىپ كەلەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ەر-ازاماتتارمەن قاتار تۇرىپ, يىق تىرەستىرە ەڭبەك ەتىپ, سۇبەلى ۇلەستەرىن قوسىپ ءجۇر. بۇل ورايدا, اسىرەسە استانا قالاسىنىڭ ورنى ءتىپتى دە بولەك دەپ ايتۋعا بولادى. قا­لالىق قۇرىلىمدار باسشىلىعىندا وتىرعان كوپتەگەن ايەل-انالار ءوز ىستەرىن سەنىمدى ءتۇر­دە اتقارىپ, ناتيجەلى تۇرعىدا باسقارىپ وتىر. قازىر ەلورداداعى باسشىلىق لاۋازىم­دا­عىلاردىڭ 8-ءىن, ال جالپى مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەردىڭ 58%-ىن ايەلدەر قۇرايدى. 3 ايەل استانا قالاسى ءماسليحاتىندا دەپۋ­تاتتىق مانداتقا يە. قالامىزداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باسشى لاۋازىمدارىنداعى 206 باسشىنىڭ 145-ءى – ايەلدەر, بۇل 70,3%-دى قۇرايدى. 39 بالاباقشا مەن 5 مەكتەپ-بالاباقشا باسشىلارىنىڭ بارلىعى دا ايەلدەر. مۇنىڭ وزىندىك تۇسىندىرمەسى بار. سەبەبى ۇرپاق تاربيەسى مەن اعارتۋ ءىسى ەجەلدەن-اق ايەل قاۋىمىنىڭ بەيىمدىلىگىنە ساي, ەنشىسىنە تيەسىلى دۇنيە ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن, بۇل توقمەيىلسىپ, ارقانى كەڭگە سالاتىن كورسەتكىش بولماۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىن. ءبىز ايەلدەردىڭ ساياسي جانە قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە ءتيىسپىز. بۇل ورايدا استانا قالاسى اكىمى جانى­نان قۇرىلعان ايەلدەر ىستەرى جانە وتبا­سى­لىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كو­ميس­سيانىڭ جۇمىسى تۇراقتى تۇردە ۇيىم­داس­تى­رىلىپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا استانادا ايەل­دەردى ساياسي سالادا العا جىلجىتۋ جانە وسى سالاداعى جاڭا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردى انىقتاۋ بارىسىنداعى جۇمىستاردى قا­لىپتاستىرۋ ماقساتىندا ساياسي كوشباس­شى­لىق مەكتەبى قۇرىلدى. وعان مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك تاپسىرىس العان قوعامدىق ۇيىم­دار, جاستار ۇيىمدارى, اتاپ ايتقاندا, “استا­نا-بايتەرەك” ايەلدەر كلۋبى, “ىسكەر ايەلدەر اسسوتسياتسياسىنىڭ” فيليالى, “نا­سيحات-استانا”, “استانا قالاسىنىڭ جاستار ءماس­ليحا­تى”, “نۇر وتان” حدپ-نىڭ “جاس وتان” جاس­تار قاناتى سىندى ۇكىمەتتىك ەمەس قوعامدىق بىرلەستىكتەر قاتىسىپ كەلەدى. قازىر بۇل سالادا, ياعني ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قۇرىپ, بىرقاتار الەۋمەتتىك جوبالار بوي­ىن­شا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جۇرگەن بەلسەندى ايەلدەر قاۋىمى ەلەۋلى جەتىستىكتەرگە جەتىپ ءجۇر. سونداي-اق استانا قالاسىندا كاسىپكەرلىك سالاسىندا گەندەرلىك ساياساتتى دامىتۋ ايا­سىن­دا اۋقىمدى شارالار قولعا الىنۋدا. شا­عىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تەز قارقىنمەن ءوسۋى – ەكونوميكانىڭ تۇراقتى جانە ءتيىمدى دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى ەكەندىگى ءبارى­مىز­گە بەلگىلى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعى ەلىمىزدىڭ العاشقى دامۋ كەزەڭىندە تۇر­مىستىق قيىندىقتىڭ نەگىزگى اۋىر جۇگى ايەلدەرگە تۇسكەنى بەلگىلى. سول كەزدەردەگى از كولەمدەگى ساۋدادان باستالىپ, قىتايدان, تۇركيادان اكەلىنگەن تاۋارلار از عانا بولسا دا قوعامداعى الەۋمەتتىك قيىندىقتاردى جەڭىلدەتتى, وسىلاي ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتىڭ العاشقى سۇرە جولى سالىندى. ودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە ەكونوميكانىڭ بۇل سەكتورى ءوز جولىن تاۋىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. بۇل سالادا بۇگىندە ايەلدەردىڭ ءرولى السىرەگەن جوق, كەرىسىنشە كۇشەيىپ كەلەدى. ەلوردا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى باسىمدىلىقتارى شاعىن جانە ورتا بيزنەسپەن بايلانىستى. بۇل رەتتە ايەلدەر كاسىپكەرلىگى ەرەكشە نازاردا تۇرعان دۇنيە. ول تۋرالى ەلباسىنىڭ ءوزى ۇكىمەتكە “سا­مۇ­رىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىمەن ءبىر­لەسىپ ايەل كاسىپكەرلىگىن قارجىلاندىرۋدىڭ ارنايى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن قويعانى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ىسكەر ايەلدەر جوبالارىن شاعىن نەسيەلەۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەڭىنەن قولعا الىنۋدا. سەبەبى, تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, ايەلدەر الدەقايدا تياناقتى جانە قارجىنى قايدا جۇمساۋدى بىلەدى, سوندىقتان دا شاعىن نەسيەلەردى ناق ايەلدەرگە بەرۋ كوپ تيىمدىلىك كەلتىرەتىنى تالاسسىز اقيقات. جاھاندىق داعدارىستىڭ سالدارى الەمدە جۇمىسسىزدىققا جول اشىپ, ەكونوميكانى السىرەتىپ كەتكەنى بەلگىلى. سول سەبەپتى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى ار­تىپ وتىر. دەگەنمەن, ەلىمىز الەمدىك داعدا­رىس­تىڭ العاشقى قيىندىعىنا شىدامدىلىق كورسەتە ءبىلدى. سولاردىڭ قاتارىندا ايەل-انالار دا ءوز ىنتا-جىگەرلەرى مەن ءتوزىم­دى­لىك­تەرىنىڭ, ەڭبەكسۇيگىش قابىلەتتەرى مەن ەلبا­سىنا دەگەن سەنىمدەرىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ داعدارىستان تابىستى شىعۋ جولىندا جانە ءارى قاراي يننوۆاتسيالىق يندۋستريالاندىرۋ باعىتىندا, جاڭا ەكونوميكانىڭ ورلەۋىندە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, استانا قالاسىنىڭ قازىرگى جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن باعىندىرعان بيىكتەرىنە قول جەتكىزۋدەگى ايەل-انالاردىڭ ورنى ەرەكشە, ۇلەستەرى ولشەۋسىز ەكەنى اقيقات. “ەركەك ۇرپاقتى تاربيەلەسە, ايەل ۇلتتى تاربيەلەيدى” دەگەن قاناتتى ءسوز بار قازاقتا. ولاي بولسا, جۇرەگىندە مەيىرىم, كوڭىلىندە كوك­تەم ورناعان اسىل جاندى انالار, ىزگى پەيىل­دى ايەل ازاماتتار باردا ءومىرىمىز دە, قو­عامىمىز دا سەرپىندى تۇردە العا باسا بەرەتىن بولادى. مەن بۇعان كامىل سەنىم بىلدىرەمىن. ايدا بالاەۆا, استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى,  اكىم جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى  جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق  ساياسات جونىندەگى كوميسسيانىڭ ءتورايىمى.