سۋرەتتى تۇسىرگەن – ارمان مۇحاتوۆ
وتىرىستا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى, ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى ايدا بالاەۆا انا مەن بالانى قورعاۋ, جارقىن بولاشاقتىڭ ىرگەتاسى رەتىندە ۇلت دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋ, سونداي-اق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرىن ەنگىزۋ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ كورسەتكىشى – قوعامنىڭ ايناسى. بۇل ماسەلە – كۇن تارتىبىندەگى باسىم باعىت. مەملەكەت باسشىسى انا مەن بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. وسى ماسەلەلەر ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتىرىستارىندا ۇنەمى كوتەرىلەدى. انا مەن بالانى قورعاۋ سالاسىنداعى وڭ ناتيجەلەرگە قاراماستان, بۇل باعىتتاعى جۇمىستى توقتاتۋعا ءالى ەرتە. نارەستە, بالا جانە انا ءولىمىن ازايتۋ, ەرتە جۇكتىلىك پەن تۇسىكتەردىڭ الدىن الۋ, دەنى ساۋ بالالاردىڭ تۋىلۋىنا جاعداي جاساۋ بارلىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزگى مىندەتىنە اينالۋعا ءتيىس, – دەدى ا.بالاەۆا.
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ەرتە بوسانۋ – بالا ءولىمىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى مەديتسينالىق كورسەتكىشتەرگە سايكەس 19 جاسقا دەيىنگى جۇكتىلىك ەرتە دەپ سانالادى. ال قازىر ەلىمىزدە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى اقمارال ءالنازاروۆانىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن 15–17 جاس ارالىعىنداعى شامامەن 2 755 ءجاسوسپىرىم جۇكتىلىگى تىركەلەدى, بۇل ءۇردىس 2016 جىلدان ساقتالىپ وتىر. سونىمەن قاتار 2024 جىلى 14 جاسقا دەيىنگى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 22 بالا تۋ, 15–17 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا 1 455 جاعداي تىركەلگەن.
– 15–17 جاس توبىنداعى تۋ كورسەتكىشى سايكەس جاستاعى 1 000 قىز بالاعا شاققاندا 2,8-ءدى قۇرادى. 2016–2024 جىلدار ارالىعىندا 15–17 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى تۋ سانى ەكى ەسەگە دەرلىك – 2016 جىلعى 2 745 جاعدايدان 2024 جىلى 1 445-كە دەيىن قىسقاردى. 14 جاسقا دەيىنگى قىزدار اراسىندا تۇسىك جاساتۋدىڭ ورتاشا سانى جىلىنا 16 جاعدايدى قۇرايدى. سونىمەن قاتار 2016 جىلدان 2024 جىلعا دەيىن 15–17 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تۇسىك جاساتۋ سانىنىڭ تۇراقتى تومەندەۋى بايقالدى, 700-دەن 355 جاعدايعا دەيىن بۇل دا ەكى ەسەگە جۋىق ازايعانىن كورسەتەدى, – دەدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى.
جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىكتىڭ ەڭ كوپ سانى ماڭعىستاۋ, قوستاناي, الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا تىركەلگەن. بۇل وڭىرلەردە 15–19 جاس ارالىعىنداعى قىزداردىڭ تۋ كورسەتكىشى – رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەن جوعارى. ماڭعىستاۋ بىرنەشە جىلدان بەرى جاسوسپىرىمدەردىڭ جۇكتىلىگىنىڭ ءوسۋى بويىنشا كوش باستاپ تۇر. ماسەلەن, وبلىس بويىنشا ەرتە جۇكتىلىك كورسەتكىشى 15–17 جاس ارالىعىنداعى 1 000 قىز بالاعا شاققاندا 5,45-ءتى قۇرادى, 110 ءجاسوسپىرىم قىز بوسانعان, تۇسىك جاساتۋ كورسەتكىشى 1,19, ال رەسپۋبليكا بويىنشا 0,71-ءدى قۇرايدى.
– وبلىس بويىنشا ەرتە جۇكتىلىك مۇنايلى اۋدانىندا بايقالادى. جاڭاوزەن قالاسىندا دا ءوسىم بار, 2025 جىلى – 36, 2024 جىلى – 28, ياعني 8 جاعدايعا كوپ. اقتاۋ قالاسىندا – 28. دەسە دە, 15–17 جاس ارالىعىنداعى جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تىركەلگەن جۇكتىلىك جاعدايى بويىنشا 2024 جىلى 65-ءتى قۇراسا, 2025 جىلى 57 جاعداي تىركەلىپ, 8 دەرەككە تومەندەگەنى بايقالادى. سونىمەن قاتار 2025 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا جاسوسپىرىمدەر اراسىندا تۇسىك تىركەلمەگەن. بۇل كورسەتكىش جاسوسپىرىمدەرمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ وڭ ناتيجەسىن كورسەتەدى, – دەدى ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ماڭعىستاۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جانىنداعى كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ ءىسى جانە ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيا توراعاسى اببات ورىسباەۆ.
ماماندار ەلىمىزدەگى ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ ەرتە جۇكتىلىگى ازايعانىن اقپاراتتىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ايتادى.
– سالاارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ جانە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا حاباردارلىقتى ارتتىرۋ اياسىندا بيىل 12–16 مامىر ارالىعىندا وتكىزىلگەن رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق اپتالىعى ءتيىمدى باستاما بولدى. جاستارعا دەنساۋلىق ورتالىقتارىندا جانە العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ۇيىمدارىندا اشىق ەسىك كۇندەرى وتكىزىلدى, الەۋمەتتىك جەلىلەردە اۋقىمدى ءىس-شارالار وتكىزىلدى. 358 498 ادامدى قامتىعان ارنايى دارىستەر مەن كەڭەستەر ۇيىمداستىرىلدى. گينەكولوگ, ۋرولوگ, ينفەكتسيونيست سەكىلدى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن وڭىرلەردە 3 636 تانىمدىق كەزدەسۋ مەن ءدارىس وتكىزىلدى, باق-تا 238 ساراپتامالىق سۇحبات, تۇسىنىكتەمە, باياندامالار جاريالاندى. مەديتسينالىق-اقپاراتتىق قىزمەتتەردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردا ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى, – دەدى ا.ءالنازاروۆا.
وقۋ اعارتۋ مينيسترلىگى دە اقپاراتتىق, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن وتكىزگەنىن مالىمدەدى. مەكتەپتەردە مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن دارىستەر ۇيىمداستىرىلعان. بۇل باعىتتاعى جۇمىس جالعاسىپ كەلەدى.
– رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق اپتالىعى جاستار دەنساۋلىق ورتالىقتارىنىڭ قىزمەتى سۇرانىسقا يە ەكەنىن كورسەتتى. الايدا وڭىرلەردەگى ورتالىقتاردىڭ جۇمىسىندا ەلەۋلى ايىرماشىلىق انىقتالدى. ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەۋى, جابىلىپ قالعان, شتات بولماعان نەمەسە كەلۋشىلەر وتە از بولعان. وسى ورايدا كوپتەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەننىڭ شالعايلىعىن جانە مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە, ونىڭ ىشىندە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق سالاسىندا تۇراقتى قولجەتىمدىلىكتى ەسكەرە وتىرىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تسيفرلىق شەشىمدەردى (HealthTech) دامىتۋ ءۇشىن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ديالوگ الاڭىن قۇرۋ ۇسىنامىز, – دەدى سەنات توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى, ساياساتتانۋشى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جۇلدىزاي ىسقاقوۆا.
