قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ كىمگە ءتيىمدى؟

راسىندا, بۇعان دەيىن ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ ەڭ باسىندا تۇرعان ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن ولاردىڭ قولجاۋلىعىنا اينالعان تاراتۋشىلار, سونىڭ ىشىندە «جاسىرىپ كەتۋشى» بولىپ جالدانعان جاسوسپىرىمدەر زاڭ الدىندا بىردەي جازالانىپ كەلگەن ەدى. ارينە, زاڭدى بىلمەۋ جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتقارمايدى. دەسە دە, كەيبىر جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىعى مەن اڭعالدىعى سالدارىنان استا-توك اقشاعا قارىق قىلام دەگەن «ۇسىنىستاردان» باس تارتا  الماي, اقىر اياعىندا قۇرىق­تالعانى بەلگىلى. پرەزي­دەنت ايتقان ۇسىنىستىڭ ءمانى – قىلمىس­تىق زاڭنامانى ىزگى­لەندىرۋ ارقىلى ەسىرتكى قىل­مىسىن ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ جازاسىن بارىنشا قاتاڭداتىپ, ال ورىنداۋشىلار جاۋاپكەر­شىلىگىن جەڭىلدەتۋ.

وسى جىلدىڭ باسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ قىلمىستىق كو­دەكس­تىڭ 297-بابىنداعى ەسىرتكىنى زاڭسىز يەمدەنۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ قىل­مىس­تارى ءۇشىن بەرىلەتىن جازا مەر­زىمدەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى زاڭعا قول قويىپ, ناۋرىز ايىندا جاڭا نورمالار كۇشىنە ەندى. سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ پروكۋرورى قايرات ءابدىحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى وزگەرىستەرگە وراي كەي­بىر باپتىڭ سانكتسيالارى جەڭىلدە­تىلىپ, ال كەيبىر قىلمىستار ءۇشىن بەرىلەتىن جازا كەرىسىنشە ءومىر بويى­نا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن قاتاڭداتىلعان. وسىلايشا, ەسىرت­كى, پسيحوتروپتى زاتتاردى, سول تەك­تەستەردى وتكىزۋ ماقساتىندا زاڭسىز يەمدەنۋ, ساقتاۋ, تاسىمالداۋ سەكىلدى قىلمىس جاساپ, سوتتالعان ادامدار قىلمىستىق كودەكستىڭ 6-بابى, ياعني قىلمىستىق زاڭنىڭ كەرى كۇشىن پايدالانىپ, جازا مەرزىمىن قايتا قاراۋ قۇقىعىنا يە بولدى.

«مىسالى, بۇرىن ەسىرتكىنى از مولشەردە وتكىزۋ ءۇشىن جازا مەرزىمى 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن بولسا, قازىر ول 5–8 جىلعا دەيىن قىسقاردى. اسا ءىرى كو­لەمدە وتكىزۋ 10–15 جىلدان 7–12 جىلعا دەيىن ازايدى. مۇن­داي وزگەرىستەر «جاسىرىپ كەتۋ­شىلەردىڭ» كوبىن جاسوسپىرىم­دەر مەن جاس­تار قۇرايتىنىنا باي­لانىستى ەنگىزىلدى. ويتكەنى ولار ەسىرتكى زاتتارىن وزدە­رى دايىندامايدى, تەك ەسىرتكى جەلى­لەرىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قولجاۋلىعى بولعان. سونىمەن قاتار ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر بو­يىنشا ەسىرتكى قىلمىسىن ۇيىم­داستىرۋشىلار, سونىڭ ىشىندە لاۋازىمدى تۇلعالار ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىك بارىنشا قاتاڭداتىلدى. اتاپ ايتقاندا, ولار­دىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنىپ, 15 جىلدان 20 جىلعا دەيىن نەمەسە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى كوزدەلگەن», دەيدى ول.

ق.ءابدىحانوۆتىڭ سوزىنە قارا­عاندا, زاڭناماداعى وزگەرىستەردەن كەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 161 سوتتالعاننىڭ ىستەرى قايتا قاراۋ ءۇشىن سوتقا جىبەرىلىپ, قازىرگى تاڭدا 39 ءىس قارالىپ ۇلگ­ەرگەن. ناتيجەسىندە, 4 سوتتالعان قاماۋدان بىردەن بوساتىلسا, 31 ادام­­­نىڭ مەرزىمى قىسقارىپتى. 4 سوت­­تال­عاننىڭ مەرزىمى سول كۇيىن­دە وزگەرىسسىز قالدىرىلعان.

«ماسەلەن, ف. ەسىمدى ازامات 2017 جىلى قك 297-بابىنىڭ 3-تار­ما­عى بويىنشا 11 جىلعا باس بوستان­دىعىنان ايىرىلعان ەكەن. بيىل 27 ناۋرىزدا سوت ونىڭ ءوتىنىشىن قا­نا­عاتتاندىرىپ, جازا مەرزىمىن 8 جىلعا دەيىن قىسقارتتى. بۇل كەزدە ول اباقتىدا 8 جىل وتىرعاندىقتان, بىردەن بوستاندىققا شىعارىلدى. 2018 جىلى ءدال وسى باپپەن 11 جىلعا سوتتالعان م. ەسىمدى ازا­مات­­تىڭ دا مەرزىمى 8 جىلعا ازاي­تىلعان ەدى. قازىر ونىڭ تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتىرعانىنا 7 جىل 9 اي بولدى. جاقىن ارادا ول دا بوستاندىققا شىقپاق», دەيدى وبلىس پروكۋرورى.

بۇگىندە قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ورىندا­لۋ بارىسى باس پروكۋروردىڭ اي­رىقشا باقىلاۋىندا تۇر. وڭىر­لەر­دە جاڭا نورمالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى – جەرگىلىكتى پرو­كۋرا­تۋرا ورگاندارىنىڭ تىكە­لەي قادا­عالاۋىندا. وسىعان وراي وبلىستىق پروكۋراتۋرا قىز­مەت­كەرلەرى قىل­مىس­تىق پرو­تسەسس­تەردىڭ بارلىق كەزەڭىندە زاڭدى­لىقتىڭ ساقتالۋىن باقىلاپ, قۇقىقتىق قولداۋ كورسەتىپ, سوت وتىرىستارىنا قاتىسىپ كەلەدى. ولار جاڭا نورمالاردىڭ دۇ­رىس قولدانىلۋىمەن قاتار, سوتتال­عاندار قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن نازاردا ۇستاپ وتىر.

ەلىمىز بويىنشا ەسىرتكى قىل­مى­سىمەن ۇستالىپ, ءىستى بولعان كوپ ادام بوستاندىق الىپ جاتىر. كەيبىرىنىڭ جازا مەرزىمى قىسقارتىلىپ, انە-مىنە دەپ ازاتتىقتىڭ ەسىگىن ايقارا اشۋعا ءازىر. دەگەنمەن ەركىندىككە شىققان سوڭ, بۇل ازاماتتار بۇرىنعى «كاسىبىنە» قايتا ورالماۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ سقو پروكۋرورىنىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ قىلمىسقا قاي­تادان ورالماي, قالىپتى ءومىر كەشۋى ءۇشىن اباقتىدا وتىرعان كەزى­نەن باستاپ زاڭعا دەگەن قۇرمەتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان تار­بيە­لىك ءىس-شارالار جۇرگىزىلەدى ەكەن. دەگەنمەن اباقتىدان بوساعان ادامنىڭ بارىنشا تۇزەلىپ كەتۋىنە ەڭ بىرىنشىدەن ونىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى سەبەپشى بولاتىنىن ايتادى.

«قازىرگى تاڭدا وبلىستاعى مەكەمەلەردە جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالعانداردىڭ 62 پايىزى جۇ­مىسپەن قامتىلعان, ونىڭ 12 پا­يىزى – ەسىرتكى قىلمىستارى ءۇشىن ءىستى بولعاندار. سونىمەن قا­تار, كولونيادا وتىرعان ادامدار ار­نايى وقۋدان ءوتىپ, تىگىنشى, قۇرى­لىسشى, سلەسار-مەحانيك, ارلەۋشى-شەبەر, كوگالداندىرۋشى, اياقكيىم تىگۋ­شى, شاشتاراز, ومارتاشى سەكىلدى ماماندىقتاردى يگەرىپ جاتىر. ەرتەڭ بوستاندىققا شىققاندا بۇل ولاردىڭ جۇمىس تابۋىنا وڭ ىقپال ەتەدى. بۇعان قوسا مەكەمە اۋماق­تارىندا 17 كاسىپكەر ءوز وندىرىستەرىن اشتى. اتاپ ايتقاندا, اعاش وڭدەۋ, مەتالل وڭدەۋ, دانەكەر­لەۋ, ايەلدەر كيىمى, نىساندى كيىم-كەشەك, ارنايى كيىمدەر, توسەك-ورىن جابدىعىن تىگۋ سەكىلدى جۇمىستار اتقارىلادى. سونىمەن قاتار كولونيالارعا جىلىجايلار ورناتىلىپ, جىل بويى­نا كوكونىس ەگىلەدى. وسىنىڭ ءبارى سوتتالعاندار كۇشىمەن اتقارىلىپ جاتىر», دەيدى ول.

وبلىس پروكۋرورى اڭگىمەنىڭ ورايى كەلگەندە سوتتالعاندار ەڭبە­گىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەن بىرقاتار جاعىمدى اقپاراتپەن بولىسە كەتتى. مىسالى, وبلىستاعى ءبىر تۇرمەنىڭ اۋماعىندا اعاش تابان­دىقتار (پوددون) ءوندىرۋ ءىسى جولعا قويىلىپتى. بۇل ونىمدەر ەلىمىزدى بىلاي قويعاندا, ەۋروپاعا دەيىن ەكسپورتتالىپ جاتىر. «ششەگول» جشس ديرەكتورى, كاسىپكەر ەۆگەني ششەگولوۆتىڭ ۇلگىلى مىسالىن دا ايتا كەتكەن ورىندى. ول 12 جىلدان بەرى ايەلدەر كولونياسىندا ءوز ءوندىرىسىن جۇرگىزىپ جاتىر. العاشقىدا شاعىن تسەحتا 20 شاقتى سوتتالعان ەڭبەك ەتسە, قازىر ونىڭ قاراماعىندا 88 ايەل جۇمىس ىستەيدى. ولار ءىس تىگەدى. كاسىپ­كەر ەكى قاباتتى عيماراتتى سا­تىپ الىپ, جاتاقحانا رەتىندە جون­دەۋ­دەن وتكىزدى. قاراماعىنداعى جۇمىسشىلار بوستاندىققا شىق­قاننان كەيىن دە تىگىن تسەحىندا ەڭبەگىن جالعاستىرىپ, اتالعان جاتاقحانادا تۇرا بەرەدى», دەيدى ق.ءابدىحانوۆ.

البەتتە, كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ سال­­دارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەس­كەن ورىندى. ەسىرتكى قىلمىسى دا بۇ­­دان تىس ەمەس. وسى ورايدا جاس­تارى­­مىزدىڭ اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىل­­دىڭ استىمەن ءجۇرىپ, وڭاي «ولجا» تابۋعا تىرىسىپ ەسىرتكى تاسى­­مالداۋ قىلمىسىنا بارماۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل – بۇگىن­دە قۇقىق قورعاۋ جانە وسى ماسە­لەگە جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ تىكەلەي نازارىندا تۇر­عان وزەكتى ماسەلە. سونىڭ ىشىندە جاس­وسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىنداعى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردىڭ ورنى ايرىقشا.

«بيىل اقپان ايىندا پەت­روپاۆل قۇرىلىس-ەكونوميكا كول­لەدجىنىڭ 30 ستۋدەنتىن ايەلدەر كولونياسىندا (№50 مەكەمە) جازاسىن وتەپ جاتقان سوتتالعاندار­مەن كەزدەستىردىك. بۇل قىزدار دا قىلمىس جاساپ, ۇستالعان ۋاقىتتا ءدال وسىنداي ستۋدەنت ەدى. ولار كوللەدج جاستارىنا ەسىرتكىنى «جاسىرىپ كەتۋشى» بولىپ جۇرگەندە بۇنى جەڭىل جولمەن اقشا تابۋ دەپ ويلاعاندارىن, الايدا كوپ وتپەي بوستاندىعى كوزدەن بۇلبۇل ۇشقاندا عانا وكىنىشتەن سان سوققانىن بايانداپ بەردى. بىلتىر دا وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن وسى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ جاتقان 200-دەي ستۋدەنتتىڭ سوتتالعان «جاسىرىپ كەتۋشىلەرمەن» كەزدەسۋى ۇيىمداستىرىلعان ەدى. تەمىر تور­دىڭ ارعى جاعىندا وتىرعان جاس جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ وقيعالارى ستۋدەنتتەردى تەرەڭ ويعا جەتەلەپ, زاڭنان اتتاۋدىڭ ارتى جاقسى بولمايتىنىن ۇقتىردى», دەيدى ق.ءابدىحانوۆ.

بۇگىندە سقو پوليتسيا دەپا­تامەنتى ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن جۋرناليست زاكىرجان مامليۋتوۆ تۇسىرگەن «زاكلادچيكي. راسپلاتا» دەرەكتى ءفيلمى وب­لىستىڭ مەكتەپتەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا كورسەتىلىپ جاتىر. بۇل دا – جەڭىل جولمەن اقشا تابۋدى كوزدەپ, تۇرمەگە توعىتىلعان جاستاردىڭ شىنايى ومىرىنەن الىنعان دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن تۋىندى.

بۇعان قوسا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 2024–2025 جىلدارعا ارنالعان ەسىرتكىگە قارسى ءىس-قيمىل جول كارتاسى ازىرلەنگەن. وسى قۇجات شەڭبەرىندە دوڭگەلەك ۇستەلدەر, پروفيلاكتيكالىق اڭگىمەلەر, تار­بيە ساعاتتارى, اكتسيالار, بۋكلەت تاراتۋ, رەيدتەر, فيلم كورسە­تىلىمدەرى, ەسىرتكىنى جارنامالايتىن گراففيتي جازۋلاردى ءوشىرۋ, دارىستەر, ت.ب. ءىس-شارالار وتكىزىلىپ كەلەدى.

جالپى العاندا, ماماندار قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر اياعىن شالىس باسقان ازاماتتاردىڭ قوعامعا تەزىرەك ورا­لۋىنا, قىلمىستىق اتقارۋ جۇيە­­سىنە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازاي­تۋعا, ەلىمىزدەگى قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىك جۇيەسىن ءادىل ءارى تەڭ­گەرىمدى ەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتادى.