پارلامەنت كانيكۋلعا شىقتى

كەشە پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, وندا ءتورتىنشى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءۇشىنشى سەسسياسىنىڭ جابىلۋى جانە پارلامەنتتىك كانيكۋل تۋرالى ماسەلە قارالدى. ءۇشىنشى سەسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى مەن الداعى مىندەتتەر تۋرالى ءماجىلىس توراعاسى, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ورال مۇحامەدجانوۆ بايانداما جاسادى. سپيكەر وسى سەسسيادا پارلا­مەنت قاراۋىندا بارلىعى 199 زاڭ جوباسى بولعاندىعىن, ونىڭ 51-ءى ءوت­كەن سەسسيالاردان اۋىسقاندى­عىن, ال 148-ءى اعىمداعى سەسسيادان كەلىپ تۇسكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ءنا­تيجەسىندە ەلدىڭ قۇقىقتىق بازا­سى 103 زاڭنامالىق اكتىمەن تو­لىق­قان. وتكەن سەسسيادا پارلامەنت دەپۋتاتتارى ادام قۇقىقتارىن قور­عاۋ جانە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل بولگەنى بەلگىلى. وسى باعىتتا ازاماتتاردىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇ­عىلماۋشىلىق قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كو­دەكسىنە سوتقا دەيىنگى جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كوزدەيتىن جانە تۇرمىستىق زور­لىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى زاڭدار قابىلداندى. سون­داي-اق دەپۋتاتتار باستاماشى­لى­عى­مەن ەڭبەك قاتىناستارىندا گەن­دەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالا­رىندا ايەل مارتەبەسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتەتىن زاڭدىق قۇجات تا ءومىر­گە جولداما الدى. تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىلدىڭ قۇقىقتىق نە­گىزدەرىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ­نا­ما­لىق اكتىلەرىنە تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ قابىلدانىپ وتىر. قۇقىقتىق جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس ماسەلەلەرىنە دە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ, دەپۋتاتتار بىرقاتار ماڭىزدى قۇقىقتىق اكتىلەردى قا­بىلدادى, دەدى ءماجىلىس توراعاسى. اتاپ ايتقاندا, “اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋ­شى­لارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” جانە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت-ساراپتاما قىزمەتى تۋرالى” زاڭ­دار ەلدە جەكەشە سوت ورىن­دا­ۋ­شى­لارى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ار­قى­لى سوت اكتىلەرىن ورىنداۋدىڭ قولايلى ءارى ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇل زاڭدىق قۇجاتتار سوت ساراپتاماسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن وبەكتيۆتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت ەتەتىن بولادى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى بىرقاتار زاڭدار دا ءوز شەشىمىن تاپقانى بەلگىلى. و.مۇحامەدجانوۆ “حالىق دەن­ساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى” كودەكس بويىنشا جۇ­مىس اياقتالعاندىعىن, ول كوپ­تە­گەن ماسەلەلەردى ءتيىمدى تۇردە شە­شۋگە باعىتتالعاندىعىن جەتكىزدى. ياعني, پاتسيەنتتىڭ دارىگەر مەن مە­دي­تسينالىق ۇيىمدى ەركىن تاڭداۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرۋ, بىرىڭعاي ءتو­لەۋ­شى فۋنكتسياسىنىڭ ىسكە اسىرى­لۋىنا قۇقىقتىق نەگىز جاساۋ جانە تە­گىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كە­پىل­دى كولەمىن جەتىلدىرۋ سياقتى جە­تىستىكتەر زاڭدىق تۇرعىدا شەشىمىن تاۋىپ وتىر. بۇدان باسقا زاڭنا­ماعا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك قول­داۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەردىڭ ارقاسىندا بالا تۋعا بايلانىستى جاردەماقىنىڭ جانە بالانى كۇتىپ-باعۋعا بەرىلەتىن اي سايىنعى تولەمنىڭ مولشەرى ۇل­عاي­تىلعان. مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-اناعا مەملەكەتتىك ءجار­دەماقىنىڭ جاڭا ءتۇرى ەنگىزىلدى. “مەملەكەتتىك ناگرادالار تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زا­ڭى­نا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ءساي­كەس كوپ بالالى انالاردىڭ “التىن القامەن” جانە “كۇمىس القامەن” ماراپاتتالۋى ءۇشىن بالا تۋىپ, ونى تاربيەلەپ وسىرۋگە ءتيىستى بالالار سانى بۇرىنعىدان گورى ازايتىلدى جانە ولارعا تولەنەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىنىڭ مولشەرى كوبەي­تىل­دى. بيىل ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى مەرەكەسى قارساڭىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, “نۇر وتان” پارتياسى فراكتسيا­سى­نىڭ مۇشەلەرى تۇرعىن ءۇي قاتى­ناس­تارى تۋرالى زاڭناماعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋگە باستاماشىلىق جاسادى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى قازاق­ستاندىق قامتۋ تۋرالى زاڭدى ما­قۇل­داپ, وتاندىق تاۋار ءوندىرۋ­شى­لەر­گە تاعى ءبىر قوماقتى قولداۋ كور­سەتتى. سپيكەر بۇل زاڭ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيالارى مەن مەم­لەكەتتىك ورگاندارى تاۋارلاردى, جۇ­مىستار مەن كورسەتىلەتىن قىز­مەت­تەردى ساتىپ العان كەزدە ءتيىستى تاپسىرىستى ءبىرىنشى كەزەكتە وتان­دىق كاسىپورىندارعا بەرۋىن تالاپ ەتەتىنىن ەرەكشە اتادى. سونىمەن بىرگە, دەپۋتاتتار قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىن ۇدايى ءجىتى نا­زار­دا ۇستاپ كەلەدى. ۇزاق ۋاقىت بويى مۇ­نايعا ىلەسپە گازدى كادەگە جارا­تۋ ءىسى شەشىمىن تاپپاعان پروبلەما بولىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. “جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋ­ىن پايدالانۋ تۋرالى” زاڭ جوبا­سى­نا ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن بار­لىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ­شى­لاردىڭ ىلەسپە گازدى قايتا وڭدەۋىن مىندەتتەيتىن تۇجىرىمدامالىق سيپاتتاعى وزگەرىستەر ەنگىزىلگەندىگى دە نازاردان تىس قالمادى. ورال باي­عونىس ۇلى وتكەن سەسسيادا الەم­دىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارىن ەڭسەرۋگە بايلانىستى جۇمىستار جالعاسىن تاپقاندىعىنا دا توقتالىپ ءوتتى. “بۇل باعىتتا پار­لامەنت “ەۋرازيالىق ەكونومي­كا­لىق قوعامداستىقتىڭ داعدارىس­قا قارسى قورىن قۇرۋ تۋرالى شارت­تى” راتيفيكاتسيالادى. بۇل شارت­تا وسى الەمدىك ەكونوميكا­لىق داعدارىس سالدارىن بىرلەسە ەڭسەرۋى, قورعا قاتىساتىن ءارى كىرىس دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەرگە تۇ­راق­تاندىرۋشى كرەديتتەر بەرۋ, سون­داي-اق مەملەكەتارالىق ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى قارجىلان­دىرۋ ماسەلەلەرى كوزدەلگەن”, دەدى توراعا ءوز سوزىندە. ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن جيناقتاۋ جانە الەمدىك ەكونوميكاداعى تۋربۋلەنتتىك پرو­تسەستەرگە ءتيىمدى تۇردە قارسى ءىس-قي­مىل جاساۋ ءۇشىن پارلامەنت “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2010-2012 جىلدارعا ار­نالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانس­فەرتى تۋرالى” زاڭدى قابىلدادى. 2010 جىلدان باستاپ بۇل قوردان كە­پىلدىك بەرىلگەن ترانسفەرت قانا تارتىلاتىن بولادى. ەلىمىزدە جالپى العاندا 144 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر, ولاردىڭ ىشىندە بيىلعى جىلدىڭ ءوزى­ندە 72 جوبانىڭ تۇساۋكەسەرى بو­لىپ ءوتتى. تاياۋداعى ءۇش جىلدىڭ وزىندە 200 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلاتىن بولادى. ۇستىمىزدەگى جىلدان باستاپ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ باستى قوزعاۋشىسى ن.ءا.نازارباەۆ ۇسىنعان كەدەندىك وداق جۇمىس ىستەي باستايدى. وسى مەملەكەتارالىق بىرلەستىكتىڭ ءتيىم­دى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن پارلامەنت شامامەن 40 زاڭنامالىق اكت قابىلدادى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باس­تاماشىلىعىمەن مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆقا تۇڭ­عىش پرەزيدەنت – ەلباسى ءمار­تەبەسىن بەرۋ تۇرعىسىنان زاڭنا­ما­عا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزىلدى. ويتكەنى, حالىق نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تاۋەل­سىز­دىكتىڭ باستاۋىندا تۇرعان, مەم­لە­كە­تىمىزدىڭ قالىپتاسۋى مەن تابىس­تى دامۋىنا باعا جەتپەس ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ەلباسى رەتىندە تانيدى جانە سولاي قۇرمەتتەيدى. ونىڭ ۇستىنە, تۇڭعىش پرەزيدەنتى­مىز ن.ءا. نازارباەۆتىڭ سارابدال دا ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەل ىشىندە عانا ەمەس, الەمدىك دەڭ­گەيدەگى تانىمال تۇلعاعا اينالعانى بۇل كۇندەرى تورتكۇل دۇنيەگە ايان. مۇنىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ قۇرمەتىنە جۋىردا عانا تۇركيانىڭ استاناسى انكارادا وعان ەسكەرتكىش ورناتىل­عانىن, ال يوردانيانىڭ استاناسى امماندا باستى كوشەلەردىڭ بىرىنە ونىڭ ەسىمىنىڭ بەرىلگەنىن اتاپ ايتساق تا جەتكىلىكتى. تۇڭعىش پرە­زي­دەنت – ەلباسى مارتەبەسىن زاڭ­داس­تىرۋ حالقىمىزدىڭ تۇپكى ءمۇد­دە­سىنە ساي كەلەدى ءارى ول قازاق­ستان­داعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي رەفورمالاردىڭ, ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ, ۇلتارالىق, كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ بايان­دىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە جۇرتىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ودان ءارى ارتتىرا تۇسۋگە باعىتتالادى. ءماجىلىس توراعاسى وسى رەتتە ۇكىمەتپەن اراداعى قارىم-قاتى­ناستى دا اينالىپ وتپەدى. اسىرەسە, زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ساپاسىنا تەرىس اسەرىن تيگىزىپ جۇرگەن جەكە­لە­گەن كەمشىلىكتەردى دە تىلگە تيەك ەتە كەتتى. ماسەلەن, زاڭنامالىق اكت جوباسىنىڭ نورمالارىنان ۆە­دومستۆوارالىق كەلىسپەۋشىلىك فاك­تىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. وعان مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭ شىعارۋ تەحنيكاسى قاعيدالارىن تيىسىنشە ساقتاماۋى دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. “كوپتەگەن زاڭ جوبالارىنىڭ تۇسىندىرمە جازباسىندا بولاشاق زاڭنىڭ ماقساتتارىنا, مىندەتتەرى­نە جانە نەگىزگى قاعيدالارىنا, ال ەڭ باستىسى ونىڭ قولدانىلۋ شارت­تارى مەن سالدارىنا تولىمدى سيپاتتاما ءالى دە بەرىلمەي كەلە جا­تىر. قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭدارعا ءجيى تۇزەتۋ ەنگىزۋ دە كەلەڭسىز پراك­تيكاعا اينالدى, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ جانە كەلىسۋ ساتىسىندا بارلىق مۇددەلى تاراپتار ءوزارا نەعۇرلىم مۇقيات, ويلاستىرىلعان جۇمىس ىستەسە, بۇدان قۇتىلۋعا بولار ەدى”, دەدى و.مۇحامەدجانوۆ. ۇكىمەت ەنگىزەتىن زاڭ جوبالارىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى ساپاسىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنى دە قۇپيا ەمەس. اسىرەسە, حالىقارالىق شارتتاردىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى ماتىندەرىنىڭ ماعىنالىق جاعىنان سايكەس كەلمەۋى دەپۋتاتتىق كور­پۋس­تىڭ ءادىل سىنىنا ۇشىراپ ءجۇر. تاعى بەلگىلى بولعانى, ءماجىلىس پەن سەناتتىڭ جالپى وتىرىستارىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, وزگە دە مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ اتىنا ساي­لاۋشىلاردىڭ وزەكتى پروب­لە­ما­لارىن شەشۋ جونىندە بارلىعى 815 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. ءۇشىن­شى سەسسيا بارىسىندا “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتيا­سى فراكتسياسىنىڭ قىزمەتى دە با­رىنشا جاندانا ءتۇستى. الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ساياسات جونىندەگى, قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن بايلا­نىس جونىندەگى كەڭەستەر وكىلدى جانە اتقارۋشى بيلىك تارماقتارى مەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى دامىتۋ باعى­تىن­دا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقا­رىپ كەلەدى. اسسامبلەيادان سايلان­عان دەپۋتاتتار بۇرىن پارلامەنتتىك تاجىريبەسى بولماعانىنا قارا­ماس­تان, زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ با­رى­سىندا اسسامبلەيالىقتار 620-عا جۋىق ناقتى ەسكەرتپەلەرى مەن ۇسى­نىستارىن بەردى. سەسسيا بارى­سىندا 18 ۇكىمەت ساعاتى وتكىزىلدى. اسىرەسە, ءماجىلىستىڭ قابىرعاسىندا وتكىزىلگەن “مەملەكەتتىك ءتىل – ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى” اتتى كونفەرەن­تسيا ەرەكشە اتالدى. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا­لىق ەتۋ بارىسى دا اتالماي قالعان جوق. ء“بىزدىڭ اتالعان ۇيىمعا ءتور­اعالىق ەتۋىمىز تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ تابىستارىن وبەكتيۆتى تۇردە تانۋ بولىپ قانا قويماي, بىزگە بۇكىل ەۋرازيا كەڭىستىگىندە بەي­بىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قاتىستى اسا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى”, دەدى ورال بايعونىس ۇلى, الماتى قالاسىندا قر پارلامەنتى مەن ەقىۇ پا وتكىزگەن “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” اتتى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم حالىقارالىق دارەجەدەگى ايتۋلى وقيعا بولعاندىعىن قۋاتتاي ءتۇسىپ. تۇركى كەڭەسىن, تۇركى تىلدەس مەم­لەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسام­بلەيا­سىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسۋى ايرىقشا ماڭىزعا يە. قازاقستاننىڭ قازىرگى تاڭدا شان­حاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سەكىلدى بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتىپ وتىرعانى, سونداي-اق كەلەسى جىلى يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى­نىڭ تىزگىنىن ۇستايتىنى دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىنىڭ جوعارى ەكەنىنىڭ ايعاعى بولماق. وسى رەتتە سپيكەر الداعى مىندەتتەرگە دە كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. وسىعان وراي تاياۋ ۋاقىتتا پارلامەنتكە “ارناۋلى ەكونومي­كا­لىق ايماقتار تۋرالى”, “يندۋس­تريا­لىق ساياسات تۋرالى”, “ينۆەس­تيتسيالار تۋرالى” قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” جانە باسقا دا كوپتەگەن زاڭ جو­با­لا­­رى كەلىپ تۇسەدى دەپ كۇتىلۋدە. “عى­لىم تۋرالى” زاڭنىڭ جاڭا رە­داك­تسياسى بويىنشا ساپالى جۇمىس ءىس­تەپ, ونى ۋاقتىلى قابىلداۋ دا الدا­عى سەسسيادا شەشىمىن تابۋى ءتيىس. ءسوزىن قورىتا كەلىپ, ءماجىلىس توراعاسى بىرلەسكەن جۇمىستىڭ تۇپكى ناتيجەسى بارلىق قازاق­ستاندىقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن ساپالىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ەرەكشە اتادى. الداعى سەسسيادا دا اۋقىمدى ىستەر جانە كۇردەلى ماسەلەلەر كۇتىپ تۇر. ولاردىڭ ىشىندە وتاندىق ەكونو­مي­كانى يننوۆاتسيالىق دامۋ جو­لى­نا قويۋ ءۇشىن ساپالى قۇقىقتىق بازا جاساۋ. ارتىنان پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرى­سى مەملەكەتتىك ءانۇراننىڭ شىر­قا­لۋىمەن اياقتالدى. اسقار تۇراپباي ۇلى.