قاراباۋىردىڭ قىمىزى-اي!

جىلقىبايدىڭ ارمانى – قىمىزدى ۇنتاققا اينالدىرۋ

كوپشىلىك قازىر «قاراباۋىر­دىڭ قىمىزى-اي» دەسىپ تامسانادى. بۇل قىمىزدى وندىرەتىن «جاز» شارۋا قوجالىعى سوناۋ 2003 جىلى ۇيىمداسقان. قو­جا­لىق باسشىسى جىلقىباي تولە­گەن­ ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتا­دان قالعان قۇتتى قۇرىققا يە بو­­لىپ قالسا كەرەك. مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن وسىرگەن, تۇقىمىن جاق­سارتقان, سۇرىپتاعان. قازىر 400-دەن اسا جىلقىسى بار. 500 قويى تاعى بار. نەگىزگى شارۋا – الا­­­جازداي كۇمپىلدەتىپ بيە ساۋ. نيەت­تەرىنە وراي يگىلىك ءۇيىرىلىپ تۇر.

– ءونىمدى ءوندىرۋ باردا, وتكىزۋ بار. بالكىم سوڭعىسى قيىن شىعار, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, – ءبىر جاقسىسى جەر ءجانناتى بۋراباي ىرگەمىزدە, جاز بويى ادام اياعى ۇزىلمەيدى. شيپاجايلارمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, ۋاقتىلى جەتكىزىپ بەرەمىز. وبلىس ورتالىعىنىڭ ساۋ­دا نۇكتەلەرىمەن دە جۇمىس ىستەي­مىز. كەيىنگى جىلدارى قى­مىز­عا دەگەن سۇرانىس بارشىلىق. اسىرەسە اعا بۋىن اراسىندا. جاستار جاعى قادىرىنە جەتە بەرمەيدى.

جىلقىباي تولەگەن ۇلىنىڭ ارمانى – قىمىزدى ۇنتاققا اينالدىرۋ. سوندا الىس-جاقىن شەتەلگە وتكىزۋ وڭاي بولار ەدى دەيدى:

– ماسەلەن, گەرمانياعا. ەستۋىمىزشە ول جاقتاعى جاستار ءبىرىنشى ورىنعا جۇمىستى قويىپ, سابيلەرىن ەمشەكتەن ەرتە ايىرادى ەكەن. نەمىس عالىمدارى بيە ءسۇتىنىڭ قۇرامىن زەرتتەپ, انا سۇتىنە جاقىنى وسى دەپ تاپقان. تەك ءبىز ۇنتاققا اينالدىرا الماي جاتىرمىز.

جىلقىشىنىڭ پايىمىنشا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدىڭ دا ءبىر جولى وسى. تاعى ءبىر تۇيتكىلى ەلدىڭ ەڭبەكتەن قول ءۇزىپ قالۋى.

– ونىڭ وزىندە ارقايسىنىڭ ءتىلىن تابامىن دەپ تابانىڭنان توزاسىڭ. جالاقىسى ايىنا 250–300 مىڭ تەڭگەدەن كەم ەمەس. اۋىلدىق جەردە ءتاپ-ءتاۋىر تابىس ەمەس پە؟ كەيبىرەۋىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى­نا قولۇشىن بەرەسىڭ. مالدىڭ ءتىلىن تابۋدان ادامنىڭ ءتىلىن تابۋ قيىن بولىپ تۇر. جاستار جاعى قالاعا قونىس اۋدارعان. ءدال وسىلاي بولا بەرسە تابيعاتى تامىلجىعان تۋعان ولكەنىڭ قۇت بەسىگى بوس تەربەلىپ قالماق, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, – سۋبسيديا المايمىن. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ءسۇت­تىڭ ليترىنە 60 تەڭگەدەن تولەنگەن. ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى جىلقىعا سۋبسيديا ءبولىپ, جالىنان سيپاپ وتىرعان ەشكىمدى كورە المادىق.

اعى باردىڭ باعى بار

شارۋا قوجالىعى كۇنىنە 500 ليترگە دەيىن قىمىز وندىرەدى. سۇرانىس بولسا تونناعا جەتكىزۋ­گە مۇمكىندىكتەرى بار. بيە ساۋ قىسى-جازى توقتامايدى. اۋ­لەت­تىڭ كەلىنى زاۋرە عالياقپا­روۆانىڭ ايتۋىنشا, قىمىز باپ­تاۋ ونەرىن اتا-اناسىنان ۇيرەن­گەن. ءوزى دە جيىرما جىلدان بەرى وسى ءىستىڭ بەرەكەسىن كەلتىرىپ ءجۇر.

– قىمىز باپتاۋ بولەك ونەر. قازىر جاس قىز-كەلىنشەكتەر بيە ساۋدى ۇمىتقان. ال جارىقتىق جىلقى مالىنىڭ الپىس ەكى تامىرىن ءيسىندىرىپ, تاس ەمشەگىن ءجىبىتىپ شىعاتىن ءسۇتتىڭ قۇنارى, قۇرامى, ادام اعزاسى ءۇشىن قان­شا­­لىقتى پايدالى ەكەنىن كۇندە­لىكتى قاراپايىم تىرشىلىكتە دە, جوپشەڭدى ادامنىڭ ميى جەتپەس عىلىمدا دا ايقىن دالەل­دەن­گەن. اجەلەرىمىز بيەنى يدىرگەننەن كەيىن ءبىر قولىمەن وڭ جاق سانىنىڭ الدىنان, ەكىنشى قولىمەن سول جاق سانىنىڭ ارتىنان قۇشاقتاپ وتىرىپ ساۋاتىن. تاۋداي بيە تەۋىپ قالادى-اۋ دەپ قورقىپ, ۇرىكپەيتىن. قاشان دا سەزىمتال جىلقى مالى وزىنەن قورىققان ادامدى اڭعارىپ سەزىپ تۇرادى. بيە ەمشەگىنىڭ ءۇرپى كەڭ ءارى جۇمساق كەلەدى. سوندىقتان ونى تەز-تەز ساۋماسا ءسۇت اعىپ كەتەدى, ايتپەسە ءيىسىنىپ توقتاپ قالادى. سوندىقتان بۇل ارادا بيە ساۋدى انشەيىن جاي عانا ءبىر تىرشىلىك كوزى سانالاتىن كۇنكورىس دەپ ەمەس, ايرىقشا ءبىتىمدى, كوشپەلى حالىقتاردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان ونەر دەپ ۇعىنۋىمىز كەرەك. ورىستەن كەلگەن ماما بيەلەردىڭ جالىن تاراپ, سىلاپ-سيپاپ, ەركەلەتىپ جاتاتىن. ءاۋ باستا جاراتقان يە ارتىق جاراتقان ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى جىلقى مالى دا ءوزىن جاقسى كورگەن, ايالاپ-الپەشتەگەن ادامدى ۇناتادى. «اعى باردىڭ باعى بار» دەپ حالىق تەگىن ايتتى دەيسىز بە؟ – دەيدى زاۋرە عالياقپاروۆا.

ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى مۋزىكانى ۇناتادى

راس, قىمىز كوپشىلىكتىڭ اسى بو­لاتىن. بيە بايلاعان ءۇي نەسى­بە­سىن كوپشىلىكپەن ءبولىسىپ ىشە­ت­ىن. كورشى-قولاڭ, اعايىن-تۋىس ءبىر-ءبىرىن بيەنى بايلاپ, قا­شان اعىتقانشا دەيىن سىبا­عا­سى دەپ, اقتان اۋىز ءتيىڭىز دەپ شا­قىرىسىپ جاتاتىن. مۇ­نىڭ بارلىعى سول كەزدەگى ادامدار­دىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كەڭ قول­تىق, جومارت پەيىلى. قازىر جىلقى ۇستاعانىمەن ونىڭ پاي­داسىن ءوز باسىنا جاراتا الماي وتىرعاندار كوپ. ۇلتتىق تاعامداردىڭ ىشىن­دەگى ەڭ قۇرمەتتى داستارقان ءما­زىرى وسى قىمىز. ادەتتە ساۋىلاتىن بيەلەر ساقا بيە, قۋلىق بيە, قىسىراق بيە دەپ ۇشكە بولىنەتىن. ساقا بيە – سان مارتە ق ۇلىنداعان, ساۋعا ابدەن كوندىك­كەن, باس بىلگەن بيە. قۋلىق – قۇناجىن نەمەسە دونەن كەزىندە العاش ق ۇلىنداعان بيە. قىسىراق بيە دەپ سوڭىنان بىلتىرعى ق ۇلىنى, قازىرگى جاباعى ەرىپ جۇرگەن قىسىر قالعان بيەنى ايتادى. تاي ەمىپ جۇرگەندىكتەن قى­سىراق بيەلەر ساۋىلا بەرەدى. ول تۇستا ءشوپتىڭ شىعىمىنا, مال­دىڭ كۇيىنە قاراي ساۋىلاتىن ءسۇت­تى بيەلەردى ۇيدەگى ۇلكەندەر ىرىك­تەپ, تاڭداپ, تۇقىمىن ۇزبەي ۇس­تايتىن. ق ۇلىن بايلايتىن قا­زىق­قا, ايعىردىڭ جالىنا ماي جا­عىپ, ىرىمداۋشى ەدى. بيە باي­لاۋ مەرزىمى مامىر ايىنىڭ باس كەزىندە بولاتىن. بۇل كەزدە قۇ­­لىن­دار مارقايىپ, جەتىلەدى. كۇنى­نە بەس-التى ساعات بايلاۋدا بولادى.

– بيە ساۋمەن اينالىسقالى ون جىلداي ۋاقىت ءوتتى, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى اسىلحان كەنەباەۆ, – بيە بايلاۋدى ءساۋىردىڭ سوڭىندا باستايمىز. العاشقىدا ساۋىن اراسى 1,5 ساعات مولشەرىندە, كەيىن قىسقارتامىز. تاۋلىگىنە 6–7 ساۋىنعا جەتكىزەمىز. قوجالىقتا جۇمىسشىلارعا بارلىق جاعداي جاسالعان. جاتاقحانا بار, جالا­قىسى ۋاقىتىندا تولەنەدى.

ءتورت ت ۇلىكتىڭ تورەسى مۋزىكانى ۇناتادى ەكەن. جاستار الدىڭعى جىلى بيە ساۋعان كەزدە ادەمى اۋەندەردى قوياتىن بولعان. سەزىمتال مال مۇنداي ساتتەردە جاقسى يەدى ەكەن.

اقمولا وبلىسى,

بۋراباي اۋدانى