جەتىمدەرگە قامقور وتباسى

شىنىندا دا, دە­مو­­­گرا­فيا­لىق جاع­­دايى كۇر­دەلى قى­زىل­جار وڭىرىندەگى اۋىل­داردىڭ ورتا مەك­تەپتەرىن – اۋەلى نەگىزگى ورتا ءبىلىم ۇيىم­دا­رىنا, ودان كەيىن باستاۋىش مەكتەپتەرگە اينالدىرىپ وڭتاي­لاندىرۋدان امان ساقتاۋ ءۇشىن بالالار ۇيلە­رىندەگى «قا­رادو­مالاق­تاردى» قابىلداۋشى وتبا­سى­لار­عا بەرۋ دۇرىس ءتاسىل سياقتى. ويتكەنى مەك­تەپ جابىلماسا, ال­تىن بەسىك – اۋىل دا جابىلمايتىنى بۇ­گىندە اكسيوماعا اينالعان شىندىق. الايدا اۋىل­­داعى وت­با­سىلاردىڭ ءبارى بىر­­دەي قابىل­داۋشى وتباسىنا قويى­­لاتىن جوعارى تالاپقا ساي كەلە بەر­مەيدى. سەبەبى بەكىتىل­گەن ەرەجە­گە سايكەس بالانى قابىل­­دايتىن وتباسى كەمىندە ءتورت جانە وننان اسپايتىن جەتىم نەمەسە اتا-انالارىنىڭ قام­قور­لىعىن­سىز قالعان بالانى تار­بيەلەۋگە قابىل­داۋعا ءتيىس.

وسى ورايدا ەلىمىزدە كوڭىل سۇيسىنەرلىك وڭ ءۇردىس تە بار: جە­تىمدەر سانى كەيىنگى جىلدارى ءبىر­شاما ازايعان. وقۋ-اعار­تۋ مي­نيسترلىگى بالالاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا, بۇدان بەس جىل بۇرىن جەتىم بالا سانى 24 239 بولعان. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش 20 798 بالاعا دەيىن تومەندە­گەن. ناتيجەسىندە, بالالار ۇيلەرىندە تۇراتىن جەت­كىنشەك سانى 2019 جىل­عى 4,6 مىڭنان بيىل 3,8 مىڭعا دەيىن ازايىپ, ولارعا ارنالعان 20 ءبى­لىم بەرۋ ۇيىمى جابىلعان.

ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ەلى­مىزدە بالا اسىراپ الۋ جايى ءماز ەمەستىگىن كورسەتىپ وتىر. 5 مىڭنان استام ازامات بالا اسى­راپ الۋ كەزەگىندە تۇرسا دا, 2023 جىلى – 194, 2024 جىلى 153 بالا عانا جاڭا وتباسىن تاپ­قان. بۇل بالا اسىراپ الۋ ۇدەرى­سىندە اكىمشىلىك كەدەرگىلەر بارىن اڭعارتادى. جەتىم با­لالار­دى قامقورلىعىنا العى­سى كەلەتىن ازاماتتار ايلاپ-جىلداپ شەنەۋنىكتەردىڭ كابي­نەتتەرىنىڭ تابالدىرىعىن توز­دىرۋعا ءماجبۇر ەكەندىگىنە شا­عىمدانىپ ءجۇر. مۇنداي سوز­باققا سالۋدىڭ شىن سىرى دا بەلگىلى. باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ار­نايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كومي­تەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بالا اسىراپ الۋعا بايلانىستى زاڭسىز ارەكەتتەر مەن سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى بويىنشا 2023 جىلى – 4, 2024 جىلى تاعى دا 4 قىل­مىستىق ءىس قوزعالعان.

ەل قازىناسىنان جەتىم بالالاردى قولداۋعا ءبولىنىپ وتىر­عان قارجى ايتارلىقتاي – ار­قاي­سىسىنا ورتا ەسەپپەن 7,5 ملن تەڭ­گەدەن اينالادى. بيىل كوز­دەل­گەن 38,7 ملرد تەڭگەنىڭ 7,5 ملرد تەڭگەسى وتباسىلاردا تۇرىپ جات­قان 17 660 بالاعا (بارلىق جەتىم­نىڭ 82,6%-ى), 31,2 ملرد تەڭ­گەسى جە­تىمدەرگە ارنالعان 115 مەكەمەدە تاربيەلەنىپ جاتقان 3 727 با­لانى (17,4%) اسىراۋعا جۇم­سا­لاتىندىعىن ەس­كەرسەك, مەم­لەكەت­كە ولاردى قابىلداۋ­شى وتبا­­سى­­لاردىڭ تاربيەسىنە بەرۋ قاي تۇر­­عىدان بولسىن ۇتىمدى دا ءتيىمدى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلعى «ادىلەت­تى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقاي­سىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاما­سىندا: «بالالاردىڭ ارناۋلى مەكەمە­لەرىن بالا­لاردى قولداۋ ورتالى­عى رە­تىندە قايتا قۇرامىز. جە­تىم, اتا-انا قامقورلىعىنسىز قال­عان بالالاردى اسىراپ الاتىن كاسىبي وتباسىلارعا بالالار­دى ورنالاستىرۋدىڭ بالامالى نىسانىن ەنگىزەمىز», دەپ مالىم­دەگەن ەدى. مەملەكەتتىك بالالار ۇيلە­رىن بالالاردى قولداۋ ور­تالىق­تارىنا اينالدىرۋ جۇمى­سى بيىل تولىق اياقتالدى. قازىر وسىنداي 35 ورتالىق بار. ولار­داعى جەتىم بالا سانى – 1,2 مىڭ­نان استام. بۇرىنعى اتاۋىن جەكە­مەنشىك بالالار ۇيلەرى عانا ساقتاپ قالدى. ولاردىڭ سانى – 5. سونداي-اق 20 ءسابي ءۇيى, بالالارعا ارنالعان 18 مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمە, 10 كامەلەتكە تولما­عانداردى بەيىمدەۋ ورتالى­عى, 13 جاسوسپىرىمدەر ءۇيى, 14 با­لا­لار اۋىلى ءوز جۇمىستارىن جال­عاس­تىرىپ جاتىر.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بالا­­­لاردى قابىلدايتىن كا­سى­بي وتبا­سى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋ­رالى تاپسىرما­سىن ورىنداۋ ماق­ساتىندا وتكەن جىلى 30 جەل­توقساندا «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ كەيبىر زاڭناما­لىق اكتىلەرىنە مەم­لەكەتتىك ناگرادالار, ءبىلىم جانە بالا­نىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلە­لەرى بو­يىنشا وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدان­دى. وسى قۇجات ارقى­لى «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكس «بالا­نى قا­بىلدايتىن كاسىبي وتباسى – ­ارناۋلى الەۋمەتتىك كور­سەتىلە­تىن قىزمەتتەرگە مۇق­تاج تورتەۋ­دەن اسپايتىن بالانى الدىن الا ­تاڭ­داماي تار­بيەلەۋگە قابىل­داي­تىن وتباسىنا ۋاقىتشا ورنا­لاستىرۋ نىسانى» دەگەن جاڭا نورمامەن تولىقتىرىلدى.

بالانى قابىلدايتىن كاسىبي وتباسىنا جەتىم بالالاردى بەرۋ تۋرالى شارت التى اي مەر­زىمگە, ءبىر رەتتەن اسىرماي سول مەر­زىم­گە ۇزارتۋ قۇقىعىمەن جاسالادى. بۇل رەتتە جەتىم, اتا-انا­­لارى­نىڭ قامقورلىعىنسىز قال­عان بالا­لاردىڭ تۋىستارىنا ولار­دى وزدەرى­نىڭ وتباسىلارىنا قابىل­داپ الۋىنا باسىم قۇقىق بەرىلدى. وتىز جاسقا تولعان, بىراق الپىس ءۇش جاستان اسپاعان, ءتيىستى تالاپ­تارعا ساي كەلەتىن ەل ازامات­تارى بالانى قابىلدايتىن كاسىبي تاربيەشىلەر بولا الادى. ولار تاربيەلەۋگە قابىلدانعان بالا­لارعا قاتىستى قورعانشىلار مەن قامقورشىلارمەن بىردەي قۇقىقتار مەن مىندەتتەردى يەلە­نەدى. جەتىم بالالاردى كۇتىپ-باعۋعا, تاربيەلەۋگە جانە ءبىلىم بەرۋگە قولايلى جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن كاسىبي تاربيەشىلەردىڭ مەنشىك نەمەسە پايدالانۋ قۇ­قىعىندا ءاربىر ادامعا كەمى­ن­دە ون بەس شارشى مەتر مول­شە­رىن­دە تۇرعىنجايى بولۋعا ءتيىس. ولار قورعانشىلىق نەمەسە قام­­­قورشىلىق جونىندەگى فۋنك­­­­تسيالاردى جۇزەگە اسىراتىن ورگانعا وزدەرى قابىلداپ العان بالالار­دىڭ دەنساۋلىق پاس­­پور­­تىنىڭ كوشىر­مەسىن, تاربيە جۇ­مىسى, كۇتىپ-باعۋعا بولىنگەن اقشا­­نىڭ جۇمسا­لۋى تۋرالى ەسەپتەردى توقسان سا­يىن ۇسىنۋعا مىندەتتى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كاسىبي تاربيەشى­­لەر­دىڭ جەتىم بالالاردىڭ بانك شوتتارىنان اقشا الۋعا قۇ­قىعى جوق. جەتىمدەر وزدەرىنە تيەسىلى اليمەنتتەرگە, اتا-انا­لارىنىڭ بىرىڭعاي جي­ناق­تاۋشى زەينەتاقى قورىنان, ەرىكتى جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنان تولەنەتىن زەينەتاقى تولەمدەرىنە, جاردەماقىلارعا, باسقا دا الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قۇقىعىن, سونداي-اق تۇرعىن­جايعا, وزگە دە م ۇلىككە مەنشىك قۇقىعىن ساقتايدى. ولاردىڭ تۇرعىنجايىن يەلىكتەن شىعارۋ, سونىڭ ىشىندە ايىرباستاۋ نەمەسە سىيعا تارتۋ, وتەۋسىز پايدالانۋعا بەرۋ, كەپىلگە سالۋ, ءبولۋ بويىن­شا مامىلەلەر جاساسۋعا تىيىم سالىنعان. باسپاناسى جوق جە­تىمدەردىڭ تۇرعىن ءۇي زاڭناما­سى­نا سايكەس تۇرعىنجاي الۋعا قۇ­قىعى دا ساق­تالادى. بۇعان قوسا, كاسىبي تار­بيەشىلەردىڭ جە­تىم بالالار­دى الدىن الا تاڭ­داۋى­نا رۇقسات ەتىلمەيدى. اعايىن­دى ۇل-قىزداردى اجىرا­تۋعا دا جول بەرىلمەيدى. ون جاس­قا تول­عان بالالار كاسىبي وتبا­سىنا وزدەرىنىڭ كەلىسىمىمەن عانا بەرى­لەدى. سوندىقتان دا كاسىبي تار­بيەشىلەردىڭ ادامگەرشىلىك, وزگە دە جەكە قاسيەتتەرى, مويىندارىنا جۇكتەلەتىن مىندەتتەردى ورىنداۋ قابىلەتى ەسكەرىلەدى. كا­سىبي وتباسىنا بەرىلگەن ءاربىر بالانى كۇتىپ-باعۋعا اي سايىن 10 اەك (39320 تەڭگە) مولشە­رىندە جاردەماقى, كاسىبي تاربيە­شىلەردىڭ قىزمەتىنە اقى رەتىندە ارقايسىسىنا 70 اەك (275 240 تەڭگە) تولەنەدى.

كاسىبي وتباسى تۋرالى زاڭ­نامالىق قۇجات بيىلعى 1 شىل­دەدەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. وسى جاڭا­شىلدىق جەتىم, اتا-انا­سى­نىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى ينتەرناتتىق ۇيىم­دارعا تاپسىرماي, وتباسى­لار­عا ورنا­لاستىرۋ­د­ىڭ بۇرىنعى ءتارتىبىن وڭايلاتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. سونداي-اق شالعاي اۋىل­دار­داعى وقۋشىلارىنىڭ سانى ازايعان مەكتەپتەردى ساق­تاپ قالۋعا دا سەپ­تىگى ءتيۋى مۇم­كىن. بۇل – ەلىمىزدىڭ ەرتەدەگى «جەتى­مىن جىلاتپايتىن جۇرت» اتاق-داڭقىن قالپىنا كەل­تى­رۋگە باعىتتالعان كەزەكتى قادام.