وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۋىردا وتكەن ءحححىV سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە: «قازاقستان بەدەلدى حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى قاۋىپسىزدىك يندەكسى بويىنشا اينالامىزداعى كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك الدىندا تۇر. ال زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسىندەگى ء«تارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك» كورسەتكىشى بويىنشا 142 ەلدىڭ ىشىنەن 43-ورىنعا تابان تىرەدى.
مۇنىڭ ءبارى قازاقستاندى جايلى ءارى ءومىر سۇرۋگە قاۋىپسىز اۋماققا اينالدىرۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ناتيجەسى», دەي كەلىپ, ءار ىستە تەمىردەي ءتارتىپ بولۋى قاجەتتىگىن, سوندا ەلىمىز وراسان زور تابىسقا جەتەتىندىگىن, زاڭ مەن ءتارتىپ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارىنىڭ ارقاۋى ەكەنىن اتاپ ايتتى.
«World Justice Project» (WJP) حالىقارالىق ۇيىمى ازىرلەيتىن زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسى باسقارۋدىڭ اشىقتىعى, قاۋىپسىزدىك, ازاماتتىق جانە قىلمىستىق سوت تورەلىگىنىڭ تيىمدىلىگى سياقتى ماڭىزدى پارامەترلەر بويىنشا باعالانادى. «WJP 2024» جاھاندىق زەرتتەۋىنە قاراعاندا, بىلتىر الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە زاڭ ۇستەمدىگى السىرەگەن. زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 142 ەلدىڭ 81-ءىنىڭ, ياعني 57 پايىزىنىڭ كورسەتكىشتەرى ناشارلاپ, 61-ءىنىڭ نەمەسە 43 پايىزىنىڭ عانا رەيتينگى جاقسارعان. ورتاق ناتيجە 0,2 بالعا تومەندەگەن. ال قازاقستان بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا ءوز جاعدايىن 0,53 بالدان 0,54 بالعا دەيىن جاقسارتىپ, 65-ورىنعا جايعاستى. ەلىمىز وسى ورىندى ءۇش جىلدان بەرى ەنشىلەپ وتىر. بۇل كورسەتكىشى 2019–2021 جىلدارى 0,52 بالل بولعان ەدى.
بارلىعى سالىستىرۋ ارقىلى تانىلاتىنىن ەسكەرسەك, كورشىلەس, ەكونوميكالىق وداقتاس جانە باۋىرلاس ەلدەردىڭ ىشىندە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە قازاقستاننىڭ الدىنا ءتۇسىپ وتىرعان مەملەكەت جوق. ماسەلەن, تۇركيا 0,42 بالمەن – 117-ورىندى, رەسەي فەدەراتسياسى 0,43 بالمەن – 113-ورىندى, بەلارۋس پەن قىرعىزستان 0,45 بالمەن – 101-105-ورىنداردى, قىتاي 0,47 بالمەن – 95-ورىندى, وزبەكستان 0,49 بالمەن 83-ورىندى ەنشىلەپتى.
زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسىنىڭ ء«تارتىپ جانە قاۋىپسىزدىك» ساناتى بويىنشا ەلىمىز بىلتىر 2019 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 2 پوزيتسياعا كوتەرىلىپ, ياعني 0,80 بالل الىپ, 43-ورىندى يەلەندى. جاقىن قارىم-قاتىناس جاساپ وتىرعان مەملەكەتتەر اراسىندا الدىمىزعا وزبەكستان, بەلارۋس جانە قىتاي ءتۇسىپ وتىر. ء«وز اعامىز» 0,90 بالل جيناپ, 17-ورىنعا كوتەرىلدى. بەلارۋس 0,81 بالمەن – 39-ورىنعا شىقتى. قىتاي ەلى 0,81 بالمەن – 40-ورىندى يەمدەندى. رەسەي فەدەراتسياسى 0,63 بالمەن – 111-ورىندى, تۇركيا 0,72 بالمەن – 70-ورىندى, قىرعىزستان 0,75 بالمەن – 60-ورىندى مىسە تۇتتى.
ءتارتىبى تەمىردەي دەۋگە بولاتىن 10 ەلدىڭ ىشىندە ليۋكسەمبۋرگ (0,95 بالل), سينگاپۋر (0,94 بالل), دانيا (0,93 بالل), يرلانديا (0,93 بالل), نورۆەگيا (0,93 بالل), فينليانديا (0,93 بالل), شۆەتسيا (0,93 بالل), جاپونيا (0,93 بالل), گونكونگ (0,92 بالل) جانە مالتا (0,91 بالل) بار. كوش سوڭىنداعى «وندىققا» نيگەريا (0,36 بالل), مالي (0,37 بالل), پاكىستان (0,37 بالل), اۋعانستان (0,38 بالل), بۋركينا فاسو (0,43 بالل), گايتي (0,43 بالل), كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى (0,47 بالل), كامەرۋن (0,48 بالل), موزامبيك (0,50 بالل), مەكسيكا (0,52 بالل) جانە سۋدان (0,52 بالل) كىرىپتى.
«قوعامدىق ءتارتىپ جانە قاۋىپسىزدىك» ساناتىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى كىسى ءولتىرۋ, ادام ۇرلاۋ, بۇزۋ ارقىلى ۇرلىق جاساۋ, قارۋلى توناۋ جانە بوپسالاۋ سياقتى قىلمىستاردىڭ تارالۋىن, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ قوعامداعى قاۋىپسىزدىكتى جالپى قابىلداۋىن باعالاۋعا ارنالعان. بۇل رەتتە قازاقستان 68-ورىندى يەمدەنىپ, قىلمىس اتاۋلىنى ءتيىمدى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعانىن بايقاتتى.
ەكىنشى كورسەتكىش – ادامداردىڭ قارۋلى قاقتىعىستار مەن تەرروريزمنەن قورعالۋى بويىنشا 54-ورىندى الدىق. بۇل ەلىمىزدە ازاماتتىق داۋ-دامايلار ۇتىمدى تۇردە شەكتەلگەنىن بىلدىرەدى.
ءۇشىنشى كورسەتكىش بويىنشا ادامدار ءوز ارالارىندا تۋىندايتىن ازاماتتىق داۋلاردى شەشۋ ءۇشىن جانە ۇكىمەتتەن وتەماقى الۋ ءۇشىن قوقان-لوقىعا نەمەسە زورلىق-زومبىلىققا جۇگىنە مە, سونداي-اق ولار توبىردىڭ كۇش كورسەتۋىنەن امان با دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەلەدى. وسى ورايدا قازاقستاندىقتاردىڭ جەكە پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن زورلىق-زومبىلىققا بارمايتىنى اتاپ ءوتىلىپ, ەلىمىزگە 36-ورىن بەرىلدى. مۇنداي جەتىستىككە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ۇسىنىپ, جۇرتشىلىقتى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋعا شاقىرعانىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىلگەنى انىق.
ارينە, ەلىمىزدىڭ زاڭ ۇستەمدىگى يندەكسىندەگى ورنىن ودان ءارى جوعارىلاتۋ ماقساتىندا نازار اۋدارۋدى تىلەيتىن تۇيتكىلدەر دە بار. ەڭ الدىمەن, قىلمىسپەن كۇرەستى كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەت. بۇعان باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ سالىستىرمالى مالىمەتتەرىنە قاراپ كوز جەتكىزۋگە بولادى. بىلتىر قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن تارتىپكە قارسى جاسالعان قىلمىستار سانى بۇرناعى جىلعىعا قاراعاندا 8,3 پايىزعا كوبەيىپ, 4 978-گە جەتكەن. وڭىرلەردىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىندا وسىنداي قىلمىستار سانى – 113-تەن 196-عا دەيىن (73,5 پايىز), استانا قالاسىندا – 225-تەن 312-گە دەيىن (38,7 پايىز), پاۆلودار وبلىسىندا – 87-دەن 120-عا دەيىن (37,9 پايىز), شىمكەنت قالاسىندا – 145-تەن 187-گە دەيىن (29 پايىز), اقمولا وبلىسىندا – 109-دان 137-گە دەيىن (25,7 پايىز), الماتى وبلىسىندا – 311-دەن 384-كە دەيىن (23,5 پايىز), الماتى قالاسىندا – 477-دەن 578-گە دەيىن (21,2 پايىز), اقتوبە وبلىسىندا – 217-دەن 254-كە دەيىن (17,1 پايىز), قوستاناي وبلىسىندا – 127-دەن 146-عا دەيىن (15 پايىز), باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 163-تەن 184-كە دەيىن (12,9 پايىز), شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 171-دەن 192-گە دەيىن (12,3 پايىز), اباي وبلىسىندا – 130-دان 144-كە دەيىن (10,8 پايىز), ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 161-دەن 174-كە دەيىن (8,1 پايىز) ۇلعايعان. وزگە وبلىستاردا قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن تارتىپكە قاتىستى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءبىرشاما ازايعان.
قوعامدىق ورىندار مەن كوشەلەردە جاسالعان قىلمىستار سانى ازايماي تۇرعانى دا الاڭداتپاي قويمايدى. بىلتىر قوعامدىق ورىنداردا جاسالعان قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق سانى بۇرناعى جىلعى 37 485-تەن 37 610-عا دەيىن كوبەيگەن (0,3 پايىز). ال كوشەدە بولعان قىلمىس سانى 16 457-دەن 17 232-گە دەيىن (4,7 پايىز) ۇلعايعان. اباي, اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا جانە الماتى قالاسىنىڭ قوعامدىق ورىندارىنا جاسالعان قىلمىس جيىلەپ كەتكەن. كوشەلەردە جاسالعان قىلمىس تەك شىمكەنت قالاسىندا ءسال ازايعان. اتالعان كەمشىلىكتەرگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جەتە كوڭىل ءبولىپ, قوسىمشا پارمەندى شارالار قولدانسا, قۇبا-قۇپ. ءىىم مەملەكەت باسشىسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتىن ەنگىزۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا ءبىرتالاي يگى ءىس اتقارىپ جاتقانىنا قاراماستان, ءتارتىپ ساقشىلارىنا قويىلاتىن تالاپتى بارىنشا كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەك. سەبەبى بىلتىر ءارتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى بۇرناعى جىلعى 368-دەن 312-گە دەيىن نەمەسە 15,2 پايىزعا ازايعانىمەن, مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ تامىرىنا تۇپكىلىكتى بالتا شابىلماي تۇر.
