سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «ەQ»
جيىننىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين كوپجاقتى ديالوگتى نىعايتۋ ماڭىزدى دەپ, قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى بايلانىس قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
– بارلىق جۇزەگە اسىرىلعان جانە بولاشاق رەفورمالار مەملەكەتتىگىمىزدى نىعايتۋعا, بارشا ازاماتتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي باعىت سالماقتى قوعامدىق قولداۋعا يە. قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالناما دەرەكتەرىنە سايكەس, قازاقستاندا ازاماتتاردىڭ 73,3 پايىزى, ال قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ دەرەگى بويىنشا ازاماتتاردىڭ 79,5 پايىزى ەلىمىز دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلە جاتىر دەپ سانايدى. بۇل ەلىمىزدەگى مەملەكەت پەن قوعام بىرىگۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن بىلدىرەدى, – دەدى ە.قارين.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك كەڭەسشى تاياۋدا استانادا وتەتىن «قىتاي – ورتالىق ازيا» ءسامميتىنىڭ ەكىنشى وتىرىسى وسىنىڭ ءبىر دالەلى ەكەنىن ايتتى. ەرلان قاريننىڭ ايتۋىنشا ەلىمىز بەن قىتاي اراسىنداعى ىقپالداستىق كۇشەيە تۇسكەن.
قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى گاو سيان قىتاي مەن ورتالىق ازيا اناليتيكالىق ورتالىقتارىنىڭ فورۋمى ەكىجاقتى مەحانيزم اياسىندا قۇرىلعانىن جانە ونىڭ گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى نىعايتۋدا, قوعامدىق ديالوگ ورناتۋدا جانە پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن ايتتى.
– بولاشاقتا ءبىز ءبىلىم بەرۋ, تۋريزم, باق, اناليتيكالىق ورتالىقتار, جاستار مەن مادەني قاۋىمداستىقتار, ارحەولوگيا جانە سپورت سالالارىندا ءوزارا ارەكەتتەسۋ الەۋەتىن اشا ءتۇسۋىمىز كەرەك. ۇكىمەتتەر, بيزنەس, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ازاماتتار قاتىساتىن كوپدەڭگەيلى ىنتىماقتاستىق الاڭدارىن قۇرۋىمىز قاجەت, – دەدى گاو سيان.
ال قسزي ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا اناليتيكالىق قاۋىمداستىق مەملەكەتتەر مەن قوعام اراسىنداعى كوپىر ءرولىن اتقارا وتىرىپ, بارعان سايىن ماڭىزدى بولا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇگىنگى تاڭدا جاڭا الەمدىك ءتارتىپ قالىپتاسىپ جاتىر. جاھاندىق داۋىل باسىلار ەمەس, قايتا كۇشەيىپ كەلەدى. بىراق شىن مانىندە, بۇل – ديپلوماتيا مەن حالىقارالىق قاتىناستار زەرتتەۋشىلەرى ءۇشىن التىن ءداۋىر, – دەدى ول.
ە.تۇقىموۆتىڭ ايتۋىنشا, «ورتالىق ازيا – قىتاي» فورماتى اياسىنداعى بايلانىستىڭ جەتىستىكتەرى از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا تاۋار اينالىمىنىڭ ارتۋى, حاتشىلىقتىڭ ىسكە قوسىلۋى جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ جاندانۋى بار. ال ورتا ءدالىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە, بۇل – جاي عانا مارشرۋت ەمەس, بولاشاقتاعى ايماقارالىق ەكونوميكالىق ارتەريا. سونداي-اق ول كولىك دالىزدەرىن دامىتۋ, كادر دايارلاۋ جانە كليماتتىڭ تۇراقسىزدىعى جاعدايىنداعى سۋ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءۇش نەگىزگى باعىتى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.
– ەلدەرىمىز اراسىنداعى بيزنەس دەڭگەيىندەگى ورنىقتى بايلانىس پەن سەنىم ىنتىماقتاستىق كوكجيەكتەرىن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز جاساندى ينتەللەكت, بيوتەحنولوگيالار, كۆانتتىق ەسەپتەۋ, تەحنوپاركتەر مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ بويىنشا بىرلەسكەن جوبالارعا مۇددەلىمىز, – دەدى قزسي باسشىسى.
ققعا-نىڭ رەسەي, شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۋن چجۋانچجي كۇردەلى جانە تۇراقسىز حالىقارالىق احۋال جاعدايىندا قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى تاتۋ كورشىلىك پەن دوستىق قارىم-قاتىناستاردىڭ تۇراقتى ءوسۋ ءۇردىسىن ساقتاپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول الداعى «قىتاي – ورتالىق ازيا» سامميتىنە توقتالىپ, بۇل ءىس-شارا ەكى تاراپتىڭ ىنتىماقتاستىعى ءۇشىن ماڭىزدى مانگە يە ەكەنىن, ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق دامۋ باعىتىن ايقىندايتىنىن جانە قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى جان-جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە جول اشاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– الەمگە تۇراقتى ورتالىق ازيا, گۇلدەنگەن ورتالىق ازيا, ۇيلەسىمدى ورتالىق ازيا جانە ءبىر-بىرىمەن بايلانىسقان ورتالىق ازيا قاجەت, – دەگەن سۋن چجۋانچجي ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى مەن وڭىرلىك سەرىكتەستىك مەحانيزمى اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدى نىعايتۋ قاجەت دەگەن پىكىردە.
سونداي-اق فورۋمدا ساراپشىلار ورتالىق ازيا مەن قىتاي ىنتىماقتاستىعىنىڭ ستراتەگيالىق ارحيتەكتۋراسىن قۇرايتىن جۇيەلىلىك, اشىقتىق جانە ورتاق مۇددەلەر, ترانزيتتىك دالىزدەن ەكونوميكالىق حابقا دەيىنگى بولاشاعى زور سالالار مەن جوبالار, تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىق, تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت جانە يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەلەردى دامىتۋعا دەن قويۋ قاجەتتىگىن ايتتى. وعان قوسا قىتاي مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ جاڭا دەڭگەيگە اياق باسۋداعى ينستيتۋتسيوناليزاتسياعا, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە, تەحنولوگيالىق, كولىك-لوگيستيكالىق ىنتىماقتاستىققا, سونداي-اق ادام كاپيتالىن دامىتۋعا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋ قاجەت.
فورۋمدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي), قىتاي قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ رەسەي, شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ينستيتۋتى (ققعا) ۇيىمداستىردى. وعان قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرىنەن جەتەكشى اناليتيكالىق ورتالىقتاردىڭ, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ, عىلىمي مەكەمەلەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. قىتاي مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ «اقىل-وي ورتالىقتارى» فورۋمدارى 2021 جىلدان بەرى جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى. بۇل ساراپشىلىق قاۋىمداستىقتىڭ ساياسي دەڭگەيدە شەشىمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتۋدەگى ءرولىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى.
