تاعدىر جەلى

– وسى شالدىڭ نەرۆىسىنىڭ مىقتىسى-اي!.. ۇيقىسىن قيماعان ول كوزىن تاس جۇمعان قالپى ەكىنشى بۇيىرىنە اۋناپ ءتۇستى. تاقىر قارا ءاسفالتتى تىرنالاعان سىپىرتقى­نىڭ قىرىلى قۇلاققا تىم جاعىمسىز شالىنعان. شاشاقتى ۇپەلەك باسى ابدەن ءمۇجىلىپ جەلىنگەن موقال شي سىپىرعىش دامىلسىز “قىر-قىرلاپ” جەر سىزعىلايدى. تۇلا بويىڭدى تىتىرەنتىپ, قۇيقا-تە­رىڭدى سىپىرىپ جاتقانداي. قىرعىش سىپىرت­قى­نىڭ تۇرپىدەي سەزىلگەن شىقىر-شىقىرى جەلكە­سى­نىڭ تۇسىنان كەتسەيشى. جۇيكەڭدى جونىپ جىبەرەر­دەي ەگەلەيدى. ۇيقىلى-وياۋ كوزىن ساقتىقپەن سىعىرايتا اشىپ, تەرەزەگە ۇڭىلگەن. كىرپىكتەرىنە ىلىنگەن ءتاتتى ۇيقىسىن ۇشىرىپ المايىن دەگەن كەيىپتە. باسىن كوتەرمەدى. ءتۇن تۇندىگىن كوتەرگەن بوزعىل ساۋلە قا­را­كولەڭكە بولمە ءىشىن ەندى عانا ارالاي باستاپتى. الاڭ-كۇلەڭ. تۇنىمەن دوڭبەكشىتكەن قاپىرىق سەيىلگەندەي مە, قالاي؟! تۇمشالانعان اينەكتىڭ جەلكوزىنەن بولار-بولماس لەكىگەن تاڭعى سامال شىلتەر پەردەنى باياۋ قوزعايدى. ءدىر-ءدىر ەتەدى. “– تاڭ الاگەۋىمنەن جەر تىرنالاپ تىنىم بەرسەيشى. جىلى توسەگىنەن سۋ شىققانداي. و نەسى ەكەن؟ جۇرت قالىڭ ۇيقىعا باس قويعان مەزەتتى كۇت­كەندەي-اق, قاقشاڭداپ تۇرىپ الادى. وزگەلەرمەن ساناسۋ ويىنا كىرىپ-شىقسايشى. كوزىن تىرناپ اشقان بەتتە داعدىلى كاسىبىنە قۇلشىنا كىرىسەدى-اي. كەشە دە, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە وسى… ۇيرەنشىكتى ادەتىنەن جاڭىلمايدى دا. الگى ءسۇت ساتاتىن ايشا اپايدىڭ “جاپالاق شال” دەيتىنى بەكەر ەمەس. ءىم-م… جاي ەمەس-اۋ. قۇلاعى تۇرىك و كەمپىرىڭ بىردەڭەنى ءبىلىپ ايتاتىن شىعار…” مۇراتبەك وزىنەن-ءوزى مىرس ەتتى. سىبىرلاعانى ەستىلەر مۇلگىگەن تىنىشتىق. “جاتا تۇرسام با؟” دەگەن ويىنىڭ ءاپ-ساتتە الەم-تاپىرىعىن شى­عار­عان تانىس ءۇن تەرەزەنىڭ تۇبىنەن ەستىلگەن. ورنىنان قالاي اتىپ تۇرەگەلگەنىن دە بىلگەن جوق. ەمەكسىگەن كۇيى شىلتەرلى پەردەنى ۋىستاي ۇستاپ, ءبىر شەتىنە سىرعىتىپ, بوزامىق سىرتقا سۇزىلە قارادى. جۇل­دىز­سىز ءتۇن قاراڭعىلىعى سىبىرلەي سەيىلىپ, قاراقوشقىل بۇيرا-بۇيرا بۇلتتار اققۇيرىقتانىپ كەلەدى ەكەن. وكشەسىن كوتەرە ىلگەرى ۇمسىنسا دا ەشتەڭەنى بايقاماعان. ءۇي ىرگەسىنەن سوزىلا تار­تىل­عان قارا بازاردىڭ ىركەس-تىركەس, ويقىش-ۇيقىش, ارىق سيىردىڭ قابىرعاسىنداي ىرسيعان قورشاۋى كوزگە تىم زورايىپ, تىم قاراۋىتىپ شالىنعان-دى. ونىڭ زەر سالىپ باقىلاعانىن كۇتكەندەي كوز ۇشىندا بۇلدىراڭداعان بازار قاقپاسىنىڭ ۇشار توبەسىندەگى سىعىرايعان جالعىز جارىق جالپ ەتە ءسوندى. وزدەرى كورىنبەسە دە تانىس داۋىستار اپ-انىق جاڭعىرىپ تۇر. بازار اۋلاسىن سىپىرۋشى دەنيس شال مەن الگىندە ەسىنە العان ءسۇت ساتۋشى ايشا كەمپىردىڭ تۋرا ءوزى. – ءىزدىراستي جەڭىس, – دەگەن ايەلدىڭ قارلىڭقى ءۇنى مەن جەرگە سىلق ەتكىزىپ قويا سالعان ىدىستارىنىڭ سىڭعىرى جارىسا شىقتى. – دوبروە ۋترو! – سالەمىن ءوز تىلىندە بىلدىرگەن توبەسىنىڭ تەسىگى بار دەنيس شال ءمان-جاي سۇراي باس­تادى. – بۇگىن ءوزىڭىز ۇيىقتاماعاننان ساۋمى­سىز؟ ءالى ەرتە ەمەس پە. مەن بولسام… جۇرتتىڭ اياعى كوبەيمەي تۇرعاندا كاكىر-شۇكىردى سىپىرىپ, تا­زالاپ تاستايىن دەگەنىم دە. تەمەكىنىڭ تۇقىلى­نان-اق كوز اشپاي قويدىم. كورىنگەن جەرگە لاق­تىرا سالادى, قوقىس سالعىش جاشىكتەر تۇرعاندا. يتسىلىكپەمدى شىعارىپ, ابىگەرگە ءتۇسىرىپ… سىپىرعىشقا دا ىلىنبەيدى. ءوستىپ, مىنە, تىرنالاپ جۇرگەنىم… – ءاي, جەڭىس-اۋ, مەنىڭ دە سول ءوزىڭ سىقىلدى ەرتە قامدانعان ءتۇرىم عوي. كۇن قىزىپ كەتپەي ءسۇتىمدى ساتا السام. كەشە جارتى شەلەكتەيىن تەككە ءراسۋا عىپ ءىرىتىپ الدىم ەمەس پە! ونىڭ ۇستىنە الگىلەر مازا بەرمەيدى-اۋ تىقاقتاپ… ءوز قولىڭمەن ۇستاتپاساڭ, قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا ازىناۋلاق تيىن-تەبەنىڭدى جىمقىرىپ, اۋزى-باسىڭدى جۇرداي قىلادى. وڭكەي ۇياتسىزدار. رەكىتتەر دەي مە, باۋكەسپەلەر دەي مە كىم بىلگەن وبىرلاردى… تەكەلى جاقتان با, جوق الدە تالدىقورعاننان با؟ تاپا-تال­تۇستە ساپ ەتە تۇسكەنىن, شىركىندەردىڭ؟! بۇ ءتوڭى­رەكتىڭ جۇگىرمەكتەرىنە ۇقسامايتىن سياقتى وزدەرى… ايشانىڭ اۋەنىنەن بار جايدى ۇعا قويعان دەنيس شال: – ءيا, رەكەت دەيدى عوي. – سامبىر-سامبىر ءسوزىنىڭ سوڭىن كۇبىرگە كوشىرگەندەي مە, الدە تۇيدەك-تۇيدەك جوتكىرىنگەننەن بە ونىڭ داۋسى ۇزىلىڭكىرەپ شىققان. – جاركەنتتىڭ كاززاپتارى كورىنەدى, بىلگىشتەردىڭ ايتۋىنشا شەكاراداعى كە­دەن­دى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇمىرىعىندا ۇس­تاپ تۇرىپتى-مىس. سو-ن-اۋ-ۋ جەر تۇبىنەن استانا­دان ارنايى شاقىرتىلعان قارۋلى توپ ۇستاعان­دارىن ۇستاپ, قاشقاندارىن قۋىپ ىزدەرىنە شام الىپ تۇسكەنگە ۇقسايدى. ءبىزدى تورۋىلداعان توبىر­دىڭ اتامانى دابىر دەگەن قىزىلكوز باۋكەسپە – ناق ءوزى كورىنەدى. ءۇش رەت سوتتالعان دەي مە؟! بۇكىل نوكەرلەرىن اش قاسقىرشا سوڭىنان شۇبىرتىپ جۇرگەنىن كورمەيسىڭ بە؟ تەك جۇرسە جاقسى. جاناپ كەتكەن جەرىن زار قاقساتىپ… ەڭ اقىرى شەككەن شىلىمدارىن, شاققان شەمىشكەلەرىن قالاي بولسا, سولاي شاشىپ تاستايتىنىن قايتەرسىڭ. ەرتەدەن قارا كەشكە شەيىن قۇيرىق باسۋعا دا مۇرشام جوق. بورا-بورام شىعىپ جەر تىرنالايمىن… – ە-ە… نە دەرسىڭ بۇل وڭكەي وسپادارلارعا. ايت­قان ءسوزىڭ شىعىن. ايتپەسە… ەل ۇستىنەن كۇن كورگەن قانىپەزەرلەر ساقالىڭدى سىيلاسا ءوستي مە؟! توبەڭنەن ءبىر قويىپ جەر جاستاندىرۋدان دا تايىنباس, ءسىرا. وزدەرىنەن ءبىزدىڭ اۋداننىڭ ءمىلي­سا­لارى دا جاسقاناتىن ءتارىزدى. الشاڭداتىپ-اق قويدى ەمەس پە. ءجارايدى, جەڭىس. مەن جىلجيىن. قي­نالاسىڭ. قولدان كەلەر دارمەن قايسى؟! كونەمىز دە… – باسقا تۇسكەن سوڭ بارىنە دە توزۋگە تۋرا كەلەدى, – دەگەن دەنيس شال قولىنداعى ۇزىن ساپتى تۇقىل سىپىرتقىنى سونادايعا لاقتىرىپ تاستادى دا, جىلانداي شۇباتىلا بۇراتىلعان رەزىڭكە سوراپپەن توڭىرەگىنە شۇرىلداتىپ سۋ سەبە باستادى. ىلكى ءسات مەڭىرەۋ تىنىشتىق قايتا تۇنا قالدى. *  *  * مۇراتبەكتىڭ ءبىرازدان بەرى كۇننەن بۇرىن ويانۋى شىعار. ىقىلاسى قانشالىقتى اۋعانىمەن ۇيقىدان مازا كەتكەنىن ءىشى قۇرعىر سەزەتىندەي. تاپىشكەسىن اياعىنىڭ باسىنا سۇعا سالىپ, شولاق جەڭ جۇقا جەيدەسىن يىعىنا ىلگەن بويى اۋلاعا شىق­تى. تابالدىرىقتا الاڭسىز كوسىلىپ جاتقان جولداياق ەسىكتىڭ تيەگى اعىتىلار-اعىتىلماستان مار­عاۋ ىڭىرسىپ, قۇيرىعىن بۇلعاڭداتا اياعىنا ورالعان. – كەت! كەت ءارى جولداياق! جوعال دەيمىن ساعان… ۇستىنە ەركەلەي اسىلا تۇسكەن ءيتىنىڭ باسىنان سيپالاي, قولىنىڭ قارىمەن قاقپاقىلداعان. يەسىنىڭ كوڭىل كۇيىن قاس-قاباعىنان سەزەتىن سابالاق قوس قۇلاعىن جىمىرايتىپ وقشاۋىراق جىلىستاي بەردى. كەشە قىزىل ىڭىردە ىرگەدەگى مالدى اۋىلعا كەتكەن كەلىنشەگى مەن ۇلىنىڭ سوڭىنان بۇلكىلدەي ىلەس­كەن سەكىلدى ەدى. جاندوسىنىڭ “جولداياق! كا… كا… جولداياق! ءجۇر, كانى… بىزبەن بىرگە…” دەپ جاتقانى قايدا؟ “تەكتەن-تەك اۋرەلەمە. ءبارى-ءبىر قايتىپ كەتەدى”. وعان كوندى مە شىڭكىلدەپ. كىش­كەنتاي دوسىنىڭ كوڭىلىن قالدىرعىسى كەلمەگەن جولداياق ارتىنا جالتاقتاي-جالتاقتاي سوڭدارى­نان جورتا جونەلگەن-ءدى. ەندى مىنە… تۇندەلەتىپ كەرى ورالعان عوي. اقىلدى ءوزى. مەنىڭ مۇندا جال­عىز جۇرگەنىمدى سەزەدى-اۋ, شاماسى. تاڭعى شىمىر اۋانى كەۋدەسىن كەرە جۇتقان ول قول-اياعىن ەربەڭدەتىپ بوي جازعانسىدى. ماڭايىنا الاق-جۇلاق جانار جۇگىرتىپ, الدەنەنى تىنتكىلەي ىزدەگەن كەيىپتە شارباقتىڭ ىرگەسىندە ۇيمە-جۇيمە بوپ جاتقان تەمىر-تەرسەكتىڭ استىنان سالدىراتىپ اپ-اۋىر بىردەڭەنى قينالا سۋىرا باستاعان. شومبال شوقپارباس, ورتاسى بۋىلتىق زىلدەي گانتەل مەن قوس قولداپ ارەڭ جىلجىتقان ءشوڭ­كەدەي قارا تاس گيردى مىقشىڭداپ ءجۇرىپ وڭاشاراق الىپ شىقتى. مۇلگىگەن اعاشتاردىڭ ارا-اراسىنان ۇرىككەن قاناتتىلاردىڭ جالقاۋ شىرىلى ەستىلدى. تۇس-تۇستان جامىراي قوسىلعان سىبىر-كۇبىر “ۇيقىمىزدان وياتتىڭ عوي” دەيتىندەي. ارتىنشا پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلعان. مۇراتبەك بىلەگىنىڭ بۇلتيعان-بۇلتيعان بۇلشىق ەتتەرىن بۇگىپ-جا­زىپ ويناقشىتىپ, ساۋساقتارىنىڭ ۇشتارىن باتىرا بايقاستاپ, ەكى گانتەلدى قوس قولىمەن بىردەي باسىنان اسىرا كوتەرىپ, بەلىن جازا شيىر­شىق اتا شالقايىڭقىراپ بارىپ, ىلە سوزىلا ەڭكەيىڭ­كىرەپ جەرگە تيەر-تيمەس جەتكىزبەي قايتا جوعارى سەرپىدى. ول بۇل كورىنىستى الدەنەشە مارتە قايتالاعان. اۋەلگىدەي ەمەس, ەكپىنى باسەڭسىپ, تىنىس الۋى دا اۋىرلاپ, پىشىلداۋى جيىلەي تۇسكەن. كوپتەن بەرى قويىپ كەتكەن ونەرىنە ىنتىعا كىرىسكەن ونىڭ بۇكىل دەنەسى لەزدە ءجىپسىپ قويا بەردى. بىلەكتەرىنىڭ سوياۋداي-سوياۋداي كوكشىل تامىرلارى قاراقوشقىلدانا بىلەۋلەنىپ شىعا كەلگەن. قوس الاقانىمەن تەرشىگەن ءتوسىن شاپاقتاپ, قولىنىڭ قارىن سيپالادى. شىم-شىم شىرىش تەر. جەلىم­دەي تۇتقىر. سول كۇيى جەردەن ءبىر شىمشىم تو­پىراق الىپ الاقاندارىن جۋىپ, ىسقىلاپ ۇرلەپ-ۇرلەپ جىبەردى دە “مەنى قاشان كوتەرەسىڭ” دەگەندەي سونادايدا تەڭكيىپ جاتقان شوڭكەدەي گيرگە ۇمتىلدى. الدىمەن وڭ قولىمەن جۇلقي كوتەردى. ء“بىر, ەكى, بەس… ون…”. جەرگە قويماستان ەكىنشى قولى­نا ىلدىم-جىلدىم اۋىستىرعان شومبال تاس ودان بەتەر ءزىلباتپان تارتقان. ءبىر-ەكى مارتە قاي­تالاۋعا شاماسى كەلمەي, سول جاق بۇيىرىنە ەڭكەيە بەرە گيردى تابانىنىڭ استىنا تاستاي سالدى. جەر سۇزە قيسايعان ءزىل تاستىڭ بۋىلتىق تۇت­قاسىنا اياعىنىڭ باسىن ەمىنتە سۇعىپ, ەنتىگىن باسىپ ءبىراز تۇردى. سىبىرلەگەن تاڭنىڭ سۇلە سۋرەتى بالقاشتىڭ جاعاسىنداعى اۋىلىن قاز-قالپىندا كوز الدىنا كولبەڭدەتكەن-ءدى. اكەسىنە ەرىپ العاش رەت ايدىن تورىنە شىققانى تۋرا كۇنى كەشەگىدەي ەلەستەرىن قايتەرسىڭ. بوزتورعاي شىرىلداماستان “تۇر-تۇر­لا­عان” كوكەسىنىڭ ءسوزى دە قۇلاعىنىڭ تۇبىندە اينا-قاتەسىز جاڭعىرادى-اي. – تەڭىز بوزوكپەنى جاقتىرمايدى, ۇلىم! تۋلا­عان تولقىن توسىندە سۇزەكى تارتىپ, اۋ تورۋ وڭاي ەمەس. جالى كۇجىرەيگەن, ەرتەدەن قارا كەشكە اقجال تولقىندارىنان كوبىك شاشىپ جاتار شال­قاردىڭ ورىندە تەك جۇرەكجۇتقاندار عانا قالتىل­داماي ەڭبەك ەتسە كەرەك. ۇلىم, تاعى دا قايتالاپ  ەسكەرتەمىن, تەڭىز ماڭدايىڭنان سيپامايدى. باسى اينالىپ, جۇرەگى لوبلىعان تالاي-تالاي شيبۇت­تار­دى لاقتىرىپ تاستاعانىن دا كورگەنبىز. بىلجىرا­ماي, شيراساڭشى. انا-ۋ-ۋ وزىڭدەي دۋماندى كورمەيسىڭ بە؟ الگى… بىرگادىر بەكتىبايدىڭ دۋما­نىن ايتام… قارعاداي بوپ قىسى-جازى مۇزداي سۋعا جۋىنىپ, تەمىر-تەرسەك كوتەرىپ… ءوزى دە شىمىر, شارۋاسى دا شىمىر. قوس الاقانى بىردەي ءتىلىم-ءتىلىم بوپ ۇلكەندەردىڭ ساپىندا جۇرگەنىنە دە ەكىنشى جاز. سەنىڭ ءتۇرىڭ مىناۋ – ۇيقىدان ولگەندەي. كوزىڭدى اشا الماي, پىرىلدايسىڭ دا جاتاسىڭ. كان-ءى, تۇر! تولقىندار ويانباي, قۇيعاننىڭ تۇسىنا جەتىپ الايىق… جۇدىرىقتاي جۇرەگى بۇلكىلدەپ قويا بەرگەن. ونە-بويىن شىمىرلاتقان الدەقانداي لىپىلدا­عان وتتى اعىس جان دۇنيەسىن لەزدە شارپىپ وتكەنىن اڭعاردى. اياعىنىڭ ءتۇ-ۋ باسىنان لىقسي جۇگىرگەن ىستىق تولقىننىڭ بۇكتەتىلىپ-جازىلىپ جوعارى تىمىسكىلەي ورلەگەنى اپ-انىق بىلىنەدى-اۋ. بالتى­رىن, تىزەسىن, سوسىن قولدارىنىڭ قارىن قۋالاعان قان ءجۇرىسى – بۋىلتىق بۇلكىلى زاماتىندا ەكى سامايىن قۋسىرا بال-بۇل جانعان بەتتەرىنىڭ ۇشىن قارىعانداي. ساعىنىش سازى بولەكشە كۇي كەشىر­گەن. قۇلاعىنىڭ تۇبىنە تىپ-تىنىق موماقان تول­قىن­داردىڭ لەبى, سىڭسىعان سارى قامىس پەن بال­قۇ­راقتىڭ سىبدىرى, تەڭىز كوكەگىنىڭ سيقىرلى سۇڭ­قىلى ۇزدىك-سوزدىق تالىپ جەتكەندەي. جانارىنىڭ الدىنا ىرىمتاي اعاسىنىڭ قوس ءبۇيىرى قامپيعان كونە قارا قايىعى سۇلبالانعان. سىقىلىقتاعان سۋ سىلدىرى تىنىمسىز ەسكەك شولپىلىن جەتكىزىپ جاتقانداي. ءا-نە, ۇلكەندى-كىشىلى, قيساپسىز سان جەتپەس ءيىر-ءيىر اقكوبىك ىزگە تۇسكەن قايىقتاردىڭ قاراسى كوبەيە باستادى. قوعالى-قورىستى قالىڭ قامىس قولتىعىنان تىزبەكتەلە ىلبىگەن ولار اسى­عىس-ۇسىگىس باتىس جيەكتى جاعالاي, كوك مۇنارلانعان ايدىن توسىنە بەت تۇزەگەن. بۇلاردىڭ ىزىمەن اۋدەم جەرگە شەيىن ىلەسىپ كەلگەن بريگادير بەكتىبايدىڭ قايىعى كىلت سولعا قياستاي تارتىپ, بالىقتىكولدى ماڭدايعا تىرەگەن. ەكى قولىن ەسكەكتەن ايىرماعان دۋمان دوسى ىرجالاقتاپ بارادى. سول قالپى. ياپىر-اۋ, ادام زەردەسىنىڭ كەرەمەتىن-اي دەسەڭشى! بۇدان تۋرا ءۇش-ءتورت جىلعى سۋرەتتىڭ كەسكىن-كەلبەتى سەتىنەپ, سوگىلمەستەن كولبەڭدەۋىن كورمەيسىڭ بە؟ ميىنىڭ قاتپار-قاتپار قالتارىسىنىڭ ءبىر بۇ­رىشىندا وشپەستەي ساقتالىپتى. ايتپەسە… تەڭىز تارلاندارىنىڭ قاتارىندا, العاشىندا ناعاشى اعاسى ىرىمتايدىڭ قارا قايىعىندا سۇزەكى توگىپ, اۋ تورىعانى… كەيىنىرەك كوكەسىمەن بىرگە ەكى-ءۇش جاز بالىقشى بولعانى كوز الدىنا ەلەستەمەس ەدى عوي. سوندا ەدى-اۋ ەرتە ەسەيگەن دۋمانعا ەلىكتەپ, مىنا شوقپارباس ءزىل تەمىرلەردى جيناپ, كۇنى-ءتۇنى جالىقپاي جاتتىعا باستاعانى. قورا سىرتىنداعى سىڭسىعان جۋان قارااعاشتىڭ قوس ءدىڭىنىڭ اراسىنا بىلىك ورنىنا قىستا مۇز وياتىن سۇڭگى لومدى بەكى­تىپ, ءاپ-ادەمى تۋرنيك جاساپ العان-دى. ارينە, بۇ قىلىعىنا ەكپىندى كوكەسىنىڭ ءىشى جىليتىن ءتارىزدى. دابىرالاپ جەتكىزبەسە دە ارەگىدىك “باسە, تولقىندا تۋعاندار بوركەمىك بوزوكپە بولماسا كەرەك” دەپ سۇيسىنگەنىن ءوز قۇلاعى دا شالعان. جا­سىراتىن نەسى بار, وندايدا اجەپتاۋىر ماساتتانىپ قالاتىن. ءوستىپ ماسايراپ جۇرگەندە كوكەسى ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىر­مەگەن الدەقانداي اڭگىمەنىڭ ۇشىعىن شىعارعان: – بالام, قايىعىڭنىڭ باسىن جىڭعىلدى­قايىر­عا بۇرشى, – دەدى اكەسى قالىڭ قوعانى قاق جارىپ زۋىلداپ كەلە جاتقان مۇراتبەككە ىقىلا­سىن ايرىقشا اۋدارا. داۋىسى دا كۇندەگىدەي ەمەس. تىم جايدارى. – كولحوز تاراعانعا دەيىنگى ءبىزدىڭ الا جازدايعى مەكەنىمىز وسى جىڭعىلدىقايىر ەدى عوي. و ماڭنان بايسەيىتتىڭ قۇمى دا جاقسى كورى­نەدى. پرونزانىڭ (نەگە ەكەنى بەلگىسىز الاقانداي اۋىلدىڭ ۇلكەن-كىشىسى فرۋنزە اۋىلىن وسىلاي بۇزىپ اتايدى) وكپە تۇسى. سەن بىلە قويماسسىڭ, بۇدان بۇرىن بولمادىڭ-اۋ دەيمىن. – بىلەمىن! بولعانمىن وندا! جالما-جان جاۋاپ قاتقان مۇراتبەك قوس ەسكەكتى ۇڭعىسىنان شىعارماعان كۇيى ۇشتارىن ايقاستىرا قايىقتىڭ ەرنەۋىنە جاتقىزا سۇيەدى. تولقىن جالىندا تەربەلگەن قارا قايىق ەكپىنىن تەجەپ ءبىر ورنىندا شايقالا بەرگەن-ءدى. – ە…ە… تىپتەن جاقسى, ق ۇلىنشاعىم. قاي كەزدە بارىپ ءجۇرسىڭ؟ مەنىڭ ەسىمدە جوق. – شال بولايىن دەگەنسىز عوي, شاماسى؟! جە­تىن­شىنى بىتىرگەن جازدا ەرتىپ كەلگەنىڭىزدى ۇمىتىپ قالعانسىز با؟ اق تەر, قارا تەرىمىز شىعىپ جاقيا­نىڭ كولىن جاعالاپ, جاياۋ-جالپىلاي ارەڭ جەت­كەنىمىز ءالى ەسىمدە. كوكە, سوندا اپتاپ ىستىقتا قالىڭ قۇمنىڭ ىشىمەن نەعىپ جۇردىك. كۇنى بۇگىنگە شەيىن تۇسىنبەيمىن. – اناۋ-ۋ ءبىر جىلدارعى ەنەپات تاسقىن جەر-كوكتى تۇتاس جايلادى ەمەس پە. ماشينە تۇگىلى, تەلە­گەي سۋمەن سالت اتپەن جۇرە المادىق قوي. بايسەيىت­تىڭ تۇبىندەگى قايىقتارىمىزعا جاياۋلاپ زورعا ىلىگۋشى ەك. باعانادان بەرى قايىقتىڭ ورتالىق بەلدەمە تاقتايشاسىندا وتىرعان اكەسى تابانىنىڭ استىندا جاتقان ۇزىن سىرىققا ۇمسىنا قول سوزدى. بۋىن-بۋىنى تالتىرەكتەگەن ول ەبەدەيسىز قيمىلىن ۇلىنا سەزدىرگىسى كەلمەگەندەي, بۇكشەڭدەي جۇرەلەپ بارىپ, زورعا ءىلىپ العان سىرىعىنا سۇيەنە قايىقتىڭ قۇيرىق تۇمسىعىنا سالماق سالا جايعاسقان. از-كەم ءۇن-ءتۇنسىز سۋ بەتىنە تۇنجىراي جانار سۇزگەن كەيپىنە ۇرلانا كوز تاستاعان مۇراتبەك كوكەسىنىڭ شىن مانىندە قارتايىپ قالعانىن العاش اڭعارعان ەدى. ءباز-باياعىداي قىلشىلداعان قالپىندا كورىنەتىن كوكەسىنىڭ قازىرگى ساتتەگى ءبىر ۋىس تۇرقى, ەڭ اقىرى سىرىقتاي بويىنىڭ شوگىڭكىرەپ, ەڭكىش تارتقانىن دا جاڭا كورىپ وتىرعانداي قۇلا­زىعان. قالعىپ كەتكەن وي­ىن اكەسىنىڭ شۋاقتى ءۇنى بۇزدى. – قاراعىم, مۇرات­بەك! سەلك ەتە تۇسكەن ول: – كوكە, نە دەيسىز؟ – دەدى وقىستان باسىن كەكجەڭ ەتكىزىپ. – ءيا. ءبىز شەشەڭ ەكەۋى­مىز كوپتەن بەرى اقىل­داسىپ, ءبىر توقتامعا كەلدىك. جوعارىعا تالدى­قورعان با, تەكەلى مە؟.. جوق, الدە… قا­را­بۇلاق­تىڭ توڭىرەگىنە كوشسەك دەپ ۇيعاردىق. جاسىم بولسا ۇلعايدى, شەشەڭنىڭ دە جايى بەلگىلى. ال سەن بولساڭ ەكى الاقانىڭ ءتى­لىم-ءتىلىم بوپ ءوستىپ جۇرە بەرمەكسىڭ بە؟ ەندىگى جەر­دە قالانىڭ ماڭىن جاعا­لاعان ءجون شىعار. “كوپ­پەن كورگەن – ۇلى توي”. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدەي ەمەس, قازىر زامان كەڭ عوي. ەڭبەك ەتەم, قاراكەت ەتەم دەگەنگە جول اشىق. تالايىڭا جازعان ءناپا­قاڭ­دى بوتەن بىرەۋ اكەپ اۋزىڭا سالمايدى. تىرلىك جاساپ, ەرتەڭىن ويلاعان ادام دىتتەگەنىنە جەتپەي قويمايدى. ەڭ باستىسى, سونى بىلگەيسىڭ, بالام. سەندەردىڭ كەلەشەكتەرىڭ الدا. اسىرەسە, انا-ۋ قۇل­دىراڭداعان ق ۇلىنشا­عىڭ­نىڭ تاعدىرىنا الاڭ­داۋىڭ كەرەك. جاندوسىڭ دا جالعىز بولماس. اللا-تاعالا كەڭ عوي, تەك ىقى­لاسى تۇسكەي! كەلىن دە ۇيگە بايلانباي, قالا تىرشىلىگىنە بەيىمدەلىپ كەتەر. جۇرت قۇساپ, قول ۇستاسىپ بازارعا شىقساڭدار دا… – ءوي-ءبۇۋ, كوكە-اۋ, مۇنىڭىز قىزىق ەكەن. تانىمايتىن, بىلمەيتىن جات جەردە ءبىزدى قوس قولىن شاپاقتاپ, كىم كۇتىپ تۇر دەيسىز؟ – دەدى ۇنەمى ۇلكەندەرشە بايسال ءسوز ساپتاۋعا ماشىقتانعان مۇراتبەك اكەسىنىڭ ۇزىن-سونار اڭگىمەسىنىڭ ءاۋ-جايىن بۇزىپ. – ناقتى بىرەۋدى ساعالاماسا, بوتەن جەر قيىن تيمەسە دە. قازىر ءبارى قىمباتشىلىق. باس­پاناسىز, ءۇيسىز-كۇيسىز قايدا سەندەلىپ جۇرمەك­پىز؟ وسى جاعىن ويلادىڭىزدار ما؟ الدە, الماتى­نىڭ تۇبىنە كوشىپ كەتكەن سايات پەن ماكسيم اعاتايىمدارداي قينالىپ قالمايسىزدار ما؟ – و نە دەگەنىڭ بالام. ارينە, العاشقىدا ەپتەپ قينالارمىز. مال ەكەش مال دا بەيماعلۇم وڭىرگە بىردەن جەرسىنىپ كەتپەيدى عوي. وتكەندە شەشەڭ الماتىعا شەيىن بارىپ, ءبارىن دە بارلاپ قايتقانعا ۇقسايدى. بورالدايدىڭ تومەنگى تۇ­سىن­دا, ءوزىمىزدىڭ تالدىقورعانعا شىعار كۇرە جولدىڭ قياس شەتىندەگى “12 دەكابر” دەيتىن اۋىلداعى ماكسيم مەن ماكيرانىڭ شايلى جاعدايلارىن كورىپ, كوڭىلى بىرلەگەندەي. اتى كىم ەدى؟ الگى ءوزىڭ بىلەتىن كەنجەسى كەلىنشەگىمەن قولدارىندا كورىنەدى. ال سايات پەن زەكەن دە بالا-شاعالارىمەن بىرگە بەلبۇلاق اۋىلىندا تۇرادى ەكەن. اۋەلدە ەلگە قايتىپ كەلۋگە ىڭعايسىزدانعان. ونى نەسىنە جاسىرسىن. بۇگىندە بارىنە كوندىگىپ كەتىپتى. تۇرمىستارى دا, تىرشىلىكتەرى دە باراقات بىلەم. تىپتەن, مىڭعىرتىپ مال ورگىزىپ وتىرعان كورىنەدى. ءبىز دە ءبىر-بىرىمىزگە دەلبەسىپ, ەڭسە كوتەرىپ كەتەر­مىز, قاراعىم. “تاۋەكەل ءتۇبى – جەل قايىق” دەگەندى اتالارىمىز بەكەرگە ايتپاسا كەرەك. كەنەۋسىز بايىماساق تا ەل قاتارلى, ۇلكەن ءومىردىڭ اعىسىنا ءويتىپ-ءبۇيتىپ ىلەسەرمىز. ءبىزدى, امانبالا اناڭ مەن بۋىن-بۋىنى قالتىراعان مىنا مەنى قايتەسىڭ. قاستارىڭدا ءىلبىپ ءجۇرىپ, ەكى-ءۇش سيىرىڭدى, ونشاقتى ۇساعىڭدى باعىپ بەرسەك جارار. قانشا ايتقانمەن ۋاقىت ءوز قۇزىرىن جۇرگىزەتىن سىقىلدى. سوڭعى كەزدە بۇرىن-سوڭدى ەش بايقالماعان تەڭىز سىرقاتىنا شالدىقتىم با دەپ قورقامىن. ايدىن­عا ورلەسەم بولدى – باسىم اينالىپ, كوزىم قاراۋىتاتىندى شىعاردى. ەجەلگى سەرىگىمدى, مىنا قارا قايىقتى قيماعانمەن جان, شىركىن, ءتاتتى ەكەن. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ات ەمەس, تۇيە ەمەس, تولقىن جالىندا قايىقتان ەسىم اۋىپ قۇلاپ, كوز الدىڭدا مايىپ بولارمىن. ءتۇرى جامان بۇ جابىس­قان پالەنىڭ. بۇگىن قايىقتىڭ باسىن جىڭعىل­دى­قايىرعا تەككە بۇرعىزىپ وتىرعام جوق. ىستىق مەكەندى ءوز كوزىممەن ءبىر شولىپ وتسەم دەگەنىم ەمەس پە. ەندى قايتىپ اكەڭ تەڭىزگە شىعا قويماس. ال ەرتەڭ اقتاقىرداعى اۋىل زيراتىنا بارىپ ءتاۋ ەتىپ, ارۋاقتارعا دۇعا وقىپ قايتقانىمىز ءجون. ەشكىمگە سالماق سالماي-اق, الگى دىرىلداعىڭ – ءۇش اياعىڭمەن بىردەڭە عىپ اپارىپ كەلەرسىڭ. – جارايدى. كوپ الاڭداماڭىز. اكە اۋانىن سوزىنەن, كۇپتى كوڭىلىن قاباعىنان ۇققان ول ودان ءارى قازبالاپ ەشتەڭە سۇرامادى. …تىلەكتەس, نيەتتەس جاقىن جەگجات-جۇراعات پەن كورشى-قولاڭنىڭ باسىن قوسىپ, ءبىر شاۋگىم شايىن بەرىپ, ءجون-جورالعىسىن جاساعان ەكپىندى بالىقشى ۇزاماي اۋىل-اۋماعىمەن, باۋىر باسقان تەڭىزىمەن قوشتاسىپ, ورگە – ۇشتوبەدەن جوعارى, تال­دىقورعان اسىپ, تەكەلىنىڭ توڭىرەگىنە كوشىپ كەتتى. *  *  * مىنە, سودان بەرى دە ءتورت-بەس جىلدىڭ زىرىل­داپ وتە شىققانىن بايقاماپتى-اۋ. العاشقىداي ەمەس, بارىنە دە مويىنسىنىپ, كوندىگىپ كەتكەندەي. تەكەلىنىڭ تۇبىندەگى اۋىلعا اكە-شەشەسىن جايعاستىرعان مۇراتبەك قارابۇلاقتان شاعىن عانا اۋلاسى بار ەكى بولمەلى ءۇي العان. ايتپاقشى, سۋ تەگىن. قۇدايىنا قاراعان پەندەنىڭ جولىققانىن كورمەيسىز بە؟ گەرمانياعا كوشىپ بارا جاتقان جالعىزىلىكتى نەمىس كەمپىرى بوسقا بەرىپ كەتكەن. “بۇكىل عۇمىرىم وتكەن ىستىق ۇيام. ساۋدالاپ, پايدا تاپپاي-اق قويايىن. مەكتەپ تە, بازار دا جاقىن, ىرگەدە. مىنەكي, قول سوزىمدا, ءتيىپ تۇر. بيىل كۇزدە ۇلىڭ بىرىنشىگە باراتىن بولسا, قينالماسىن. ال, ءوزىڭ مىنا بۇرىشتاعى بازاردان ەپتەپ-سەپتەپ جۇرت قاتارلى كۇنىڭدى كورەرسىڭ. بارىنەن بۇرىن مەنى ايتساڭشى, الدىم ب ۇلىڭعىر. سۇيەگىم تۋعان جەرىمدە قالسىن دەگەن تىلەك تە. ەكىنشى وتانىمداي باۋىر باسقان وشاعىمدى, ورمانىمدى تاستاپ كەتۋ – قيىن-اق. ۇيرەنە الماسام, قايتىپ ورالارمىن. اقشاڭنىڭ دا, پ ۇلىڭنىڭ دا قاجەتى جوق, قاراعىم. وتىرا بەر الاڭسىز…” بۇل جارىق دۇنيەدە جاقسى ادامدار كوپ-اۋ. ەلىنە, گەرمانياعا رۇقسات ەتەتىن قۇجاتتارىن رەتتەپ, كەزەك كۇتكەن ەمما شەشەي كوشەر-كوشپەستەن مۇراتبەكتى وتباسىمەن ۇيىنە كىرگىزىپ الىپ, ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرگەن. “انە-مىنە” دەپ ەكى ايعا جۋىق بىرگە تۇرعان قايىرىمدى كەمپىردى تۋعان اجەسىندەي الماتىعا دەيىن شىعارىپ سالىپ, پويىزعا قيماي-قيماي وتىرعىزعانى دا كۇنى كەشەگىدەي. كوزىنىڭ جاسى بۇرشاقتاعان ەمما كەمپىردىڭ اعىل-تەگىل ەگىلگەنى دە ەستە. “اينالايىن, مۇراتبەك! جەتپىسكە كەلگەنىمدە جەتىسكەننەن جەلپىلدەپ ءجۇر دەيسىڭ بە؟ فرانك­فۋرت­تا سارعايىپ كۇتىپ وتىرعان نە اكە-شەشەم, نە تۋىس-باۋىرىم دا جوق. ءدام-تۇزىمىز جاراسقان قادىرباي شالىم مەن ودان كورگەن جالعىز ۇلىم ەلۋبايىم دا تەكەلىنىڭ تاۋىندا ءبىر-ءبىر تومپەشىك بوپ دامىلداپ جاتىر. توپىراقتارى تورقا بولسىن! مەنىڭ سەنەن جالعىز سۇرايتىنىم, قولىڭ تيگەندە اكەلى-بالالى سول بەيباقتاردىڭ باسىنا بارىپ دۇعا وقىتقىزىپ, قورشاۋ-مورشاۋىنا كوز قيىعىڭدى سالىپ جۇرسەڭ. زامان بۇزىلدى ما, جوق الدە ادامدار بۇزىلدى ما؟ ايدالاداعى زيراتتىڭ تەمىر-تەرسەگىن ۇرلاپ-جىرلاپ, ارۋاقتارعا تىنىشتىق بەرمەيتىن بولدى ەمەس پە. ءوزىڭ كوردىڭ عوي. مەنىڭ قولىمنان كەلگەنى – قىرىق جىل سەرىگىم بولعان قارا شالىم مەن بۇ فانيدەن تۇلدىرسىز ەرتە كەتكەن سىڭار تۇياعىمنىڭ باستارىن جۇرت قاتارلى قارايتتىم. ەندىگى جەردە سولاردىڭ قاراۋىلشىسى بولماساڭ دا, اندا-ساندا كوز تىگە جۇرگەيسىڭ. وتكەندە وزىڭە ايتىپ ەم عوي. وسى ءوزىمىزدىڭ قارابۇلاقتان كوشىپ كەتكەن اعايىندى ۆاگنەرلەردى ساعالاپ بارا جاتىرمىن باياعى. “ەسىڭ باردا ەلىڭدى تاپ” دەيدى ەمەس پە قازاقتار. الدا-جالدا جەرسىنە الماسام, ءوز ەلىم – ولەڭ توسەگىمە قايتىپ كەلەرمىن…سوقا باسىم, ەش سالماق سالماي, سەنىڭ قولىڭدا تۇرا بەرەمىن دە…” ەمما شەشەي امان-ەسەن ەلىنە جەتىسىمەن مۇراتبەككە جولداعى كورگەن-بىلگەنىن ءتىزىپ, ودان كەيىنگى قالاي ورنالاسقانىن تاپتىشتەپ حات جازىپ جىبەرگەن. ءجۇرىس-تۇرىسى, ويى مەن ءسوز ساپتاۋىنا دەيىن قازاق بوپ كەتكەن كەيۋانا ءبارى-ءبارىن اقتارىپتى. ىشىندە تۇك قالدىرماعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى, از-كەم قينالىسىن دا جاسىرماعان. “…قانشا ايتقانمەن بوتەن جۇرت. تۇرمىستارى ءتاۋىر كورىنگەنىمەن, ءداستۇر-سالتتارى بىزدەگىدەن گورى بولەكتەۋ. ونى قويشى كوندىگىپ كەتەرمىن. بارىنەن بۇرىن ءتىل جاعىنان قينالىپ ءجۇرمىن. ءشالدۇر-ءشۇلدىر. ەجەلگى ەسكى تانىستارىممەن, قارابۇلاقتان كوشىپ كەلگەندەردى ايتامىن, قازاقشانى ساپىرىپ ءجۇرىپ جاتىرمىن. ەلدىڭ جاڭالىعىن, كورشى-قولاڭنىڭ اماندىعىن ايتىپ حات جازىپ تۇر. جاراي ما؟ مۇمكىن, كەلەر جازدا كەلىن ەكەۋىڭ جاندوستى ەرتىپ كەلىپ قايتارسىڭ. ەلدى ساعىنعاننان سوڭ, جازىپ جاتقانىم عوي. ۋاقىت كورسەتەر. ازىرگە امان-ساۋ بولىڭدار…” ەكى-ءۇش اي ارالاتىپ كەلىپ تۇراتىن نەمىس كەمپىردىڭ وسى سارىنداس حاتىنا مۇراتبەك تە دەر كەزىندە جاۋاپ جازىپ, كەشىكتىرمەي جولداپ ءجۇردى. اۋەلدە ۇزىلمەگەن حات-حابار كەلە-كەلە سيرەكسىگەن. نەگە؟ كومەيىنە تىعىلعان ساۋالدىڭ جاۋابىن تابا الماي دال. ءۇنىن قۇمىقتىرىپ تۇنشىقتىرعان سەكەم ويدى سىرتقا شىعارعىسى جوق. “كىم بىلەدى؟ مۇمكىن جات جەردە قۇسادان, ساعىنىشتان قيسايىپ قالعان شىعار. جوق, الدە… توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى ما, ەكەن؟ ءيا, سولاي…سولاي…”. باسىنا كەلگەن سان-ساپالاق ويلاردىڭ قاماۋىنان ارەڭ قۇتىلعان مۇراتبەك ەڭسەسىن ءويتىپ-ءبۇيتىپ تىكتەگەندەي. ۇلبىرەگەن ءۇمىتى دە ۇزىلمەگەن. “امان-ەسەن بولساق, الداعى جازدا ەمما اجەمدى ءوزىم ىزدەپ بارامىن…”  اندا-ساندا جانىن شىرماعان كۇلمىجى تۇيتكىلدەردەن وسىلايشا ارىلاتىن مۇراتبەكتىڭ ازات باسى جوق جەردەن شاتىلعانى. *  *  * – ويباي, تاعى دا قاعىپ كەتتى! – ءان-ە-ە… ۇرلاپ بارادى… – ءمىليسا-ءمىليسا! – دەرەۋ حابارلاڭدار. شاقىرساڭدارشى تەزدەتىپ. – قولدارىڭ سىڭعىر, قولدارىڭ سىنسىن! – قاراڭدارشى, مەنى دە ۇپتەپ كەتتى عوي, مىنالار. – ويپىر-اي! نە دەيىن… قارعىس اتسىن!.. – كوكتەمەي سولعىر, وڭكەي كوك ساتقاق. – شەشەلەرىڭ بولسا, مەن بايعۇستاي اڭىراتسىن. – الگى ءمىليساسى قۇرعىر قايدا ءجۇر؟ – بۇلارعا ءوزى تىيىم بولا ما؟! ازان-قازان قارعاداي شۋلاعان جۇرت اياداي بازاردى باسىنا كوتەرگەن. ۋ-دۋ, ايعاي-شۋ… اڭىراعان ايەلدەر, جىلاعان بالالار… قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قۇجىناعان ەلدى ءاپ-ساتتە الا تايداي دۇرلىكتىرىپ, ەڭىرەتكەن ب ۇلىكشىلەردىڭ بىردە-ءبىرى قولعا تۇسپەي, بوي تاسالاپ ۇلگەرگەن. شىڭتۋايتىنا كەلگەندە بەيباستاق قاراقشىلاردى ۇستاپ الۋعا مىنا كىرپىدەي جيىرىلعانداردىڭ ەشقايسىسىنىڭ جۇرەگى داۋالاماعان. زارەزاپ بولعان بازارشىلار شەتىنەن قويانجۇرەك بوپ كەتكەنگە ۇقسايدى. تىزەلەرى قالت-قۇلت, داۋىستارى ءدىر-ءدىر… “وزدەرىنىڭ قۇلاشتاي قانجارلارى بار ەكەن. قىنىنان سۋىرىپ العاندا جۇرەگىم تاس توبەمە شىقتى. الگى شپاناسىنىڭ, دابىردىڭ ەكى بىردەي تاپانشاسى بار كورىنەدى. ءبىرىن جانقالتاسىنان تاستاماسا, ەكىنشىسىن بەلىنە بايلاپ اپتى. اتىمدى اتاپ, ءۇنىڭدى شىعارعان بويدا-اق جايراتامىن دەپ قورقىتادى…”. كۇنكورىستىڭ, بالا-شاعانىڭ قامىمەن تاڭ اتىرىپ, كۇن باتىرعان بازارشىلاردىڭ دارمەنسىز ارەكەتىنە كۇيىپ-پىسكەن مۇراتبەكتىڭ دە ءجۇنى جىعىلىپ قالعانداي. قۇلا دۇزدە بۇلا وسكەن ول اۋەلدە ەكى-ءۇش مارتە قورازدانىپ شىعا كەلگەنى بار. ءجون-جوسىعىن ايتقىسى كەپ, ساتىپ وتىرعان كور-جەرىن اشىق-شاشىق تاستاي سالىپ, جۇگەنسىز تەنتەكتەردى وڭاشاعا شاقىرعان. تىلدەسەرمىز, تۇسىنىسەرمىز دەگەن بەيمارال ويىنىڭ شىلپاراسى شىعىپ, بەت-اۋزى قان جوسا بوپ ارەڭ قۇتىلعان-دى. تاياق جەپ تىنسا ءبىر باسقا. موينى سالبىراپ, سالى سۋعا ءتۇسىپ ورنىنا كەلگەندە الگى ساتىپ وتىر­عان دۇنيە-پ ۇلىن الدەكىمدەر جىلان جالاعانداي جىمقىرىپتى. بارىنەن بۇرىن كىشكەنتاي جاندوسىنا ەكى اياقتى ۆەلوسيپەدكە جيناپ جۇرگەن تيىن-تەبەنىن سومكەسىمەن كوتەرىپ كەتىپتى. كىم؟ الگى قىزىلكوزدەر مە؟ جوق, الدە… مىنا قارا بازاردا بىرگە ساۋدا-ساتتىق جاساپ جۇرگەن “كورشىلەرى” مە؟ شەتىنەن سۇراستىرىپ كورىپ ەدى. ءبارى دە بەيحابار. يىقتارىن قيقاڭ ەتكىزگەننەن وزگە ەشتەڭە ايتسايشى. قايتا مۇنى كىنالايتىن سىقىلدى. – اۋزىڭدى اشىپ بەيقام جۇرگەنىڭدە ءوزىڭدى كوتەرىپ الىپ كەتپەسىن… ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي. ۇركىپ ءومىر سۇرۋگە ەتتەرى دە ۇيرەنىپ كەتكەن. ايتپەسە كۇنى-ءتۇنى بازار تورۋىلداپ, كىسى ۇستىنەن كۇن كورگەن الگىلەرگە بەتپە-بەت جۇزدەسكەن مەزەتتە جاق اشا الماي, جىلان ارباعان بالاپانداي شىرىلدايدى دا قالادى-اۋ. ءوز ويىنا ءوزى شىرمالعان ول ۇزىن ساكىلەردىڭ قالتارىستارىن تىنتكىلەپ, ءالى دە كۇدەرىن ۇزبەگەن. كاكىر-شۇكىرمەن تىعىندالعان قورجىن قالتاسى شىعا كەلەتىندەي. باسى مەڭ-زەڭ. ء“اي, ءوزىم دە اقىماقپىن عوي. نەشە اي ىشپەي-جەمەي جيناعان اقشامدى نەگە الا شىعىپ ەم. جوق… مەن بۇگىن جاندوسىمدى قۋانتايىن دەدىم ەمەس پە؟ ۆەليكتى زارىعىپ كۇتىپ ءجۇر. ءا, ءا… ەندى قايتتىم؟..”. – ەي, مامبەت! نەگە تىعىلاسىڭ؟ بەرى قارا. ەشتەڭەگە تۇسىنبەگەن ول جەلكە تۇسىنان ەستىلگەن گۇجىلدەك داۋىسقا جالت قارادى. ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا, تۋرا قارسى الدىندا دابىر ىرجالاقتاپ تۇر. باۋكەسپە رەكەتتىڭ ءوزى. قاسىندا ۇزىن سيراق, قاز مويىن قاراۋىلى. – ءما, الا دورباڭ. ىشىندەگىسىن ىزدەمە. تاعى دا تولتىرىپ الاسىڭ عوي. – ەستىدىڭ بە, دۇندىك. ەكىنشىلاي بىزگە اۋزىڭدى اشۋشى بولما. جاراي ما؟ چاو! جارىسا سويلەگەن ولار بوگەلمەدى. تەرىس اينالعان بويى قالىڭ نوپىرگە سۇڭگىپ جوعالعان. تۇرعان جەرىندە قاققان قازىقتاي سىلەيىپ قالعان مۇراتبەك نامىستان ورتەنىپ, جەرگە كىرىپ كەتە جازدادى. مەڭىرەۋ ادامشا ماڭايىنا سۇزىلە جانار جۇگىرتتى. ءتىلى دە بايلانىپ قالعانداي. – ءاي, اۋىلدان كەلگەن اڭقاۋ بالام-اي, بۇلارمەن بەكەر بايلانىساسىڭ, – دەدى جانىنداعى كورشىسى, ش ۇلىق توقىپ ساتاتىن ەگدە ايەل. – تاپاداي تال تۇستە بۇكىل جۇرتتى جاۋ شاپقانداي زار قاقساتىپ جۇرگەن ناعىز قاراقشىلار ەمەس پە… كەمپىردىڭ ءسوزىن تىڭداماعان ول جالما-جان ىلگەرى ۇمتىلدى. كۇبىر-كۇبىر: – كورسەتەم بۇلارعا. كىمدى باسىڭعىسى كەلەدى ەكەن. ادەتتەگى ازان-قازان بازار  ونىڭ لەپەسىن ەستىرتپەگەن. *  *  * قۇراق ۇشقان بەتى تورگى بولمەدە ءىلۋلى تۇرعان قوس اۋىز مىلتىعىن قولتىعىنا جاسىرا-ماسىرا كەرى ورالعان مۇراتبەك قان بازاردىڭ قالتارىستاۋ ءبىر بۇرىشىندا تورۋىلدان تۇسكەن ناپاقالارىن بولىسە الماي, تاجىكەلەسىپ تۇرعاندارعا جەتىپ باردى. كوزى قانشەڭگەلدەنگەن تىرتىق ەزۋ رەكەتتەردىڭ دوكەيى دابىردىڭ سابالاق تۇكتى كەۋدەسىنە مىلتىق ۇڭعىسىن قاداي بەرگەن. – ءاي, مامبەت, قوي بۇل ويىنىڭدى! ا-تو, جامان بو-لا-دى… – ءما, ساع-ا-ان ءمام-بەت-ت!.. قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قۇج-قۇج قايناعان قارا بازاردى ءدۇر سىلكىندىرگەن مىلتىق داۋىسى گۇرس ەتتى. جەر-كوكتى ۋىسىندا ۇستاعان رەكەت قانعا ورانىپ, قۇلاعان تەرەكتەي قالىڭ كوپشىلىكتىڭ الدىندا سۇلاپ جاتتى… قىلمىستىڭ اتى – قىلمىس, زاڭنىڭ اتى – زاڭ. اۋداندىق پوليتسيا بولىمىنە قوس اۋىزىن ءوز قولىمەن كوتەرىپ  بارعان مۇراتبەكتى تەمىر تورعا قاماپ تاستاعان. ىلە-شالا ونىڭ كىناسىز ەكەنىن وزدەرىنشە دالەلدەۋگە تىرىسقان بازارشىلار تىك كوتەرىلگەن بويى ميليتسيا ءۇيىن قورشاپ الدى… ءوز تالاپتارىن ءبىلدىردى… *  *  * …كوپ كەشىكپەي بولعان سوت كىسى ولتىرگەنى ءۇشىن مۇراتبەككە سەگىز جىلدى ارقالاتىپ جىبەردى. ءتۇل­كىبۇلاڭ ءباتۋاسىز ءومىردىڭ تابان استىنان قۇبىلىپ, تاعدىر جەلىنىڭ قالاي, قاي جاقتان سوعارىن كىم بىلگەن؟ بىراق, ول ەشتەڭەگە وكىنگەن جوق. جانات ەلشىبەك