وتارلىقتان قۇتىلىپ, وگىز موينىن ەزىپ, جارا سالاتىن مويىنتۇرىقتاي ازاپتى لاقتىرىپ تاستاپ, قاسيەتتى اقوردامىزعا قايتا كىردىك. وتان دەگەن اتقا يە بولىپ, قازاق ەلى, قازاقستان مەملەكەتى دەگەن بيىك دارەجەمەن تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدىق. ساناۋلى جىلمەن شەكتەۋ, شەڭبەر ىشىندە قالۋ بولاتىنىن ۋاقىت العا تارتىپ, ەندى وسى جەتكەن ءورىسىمىزدى مىسە تۇتىپ, وتىرا بەرمەي ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەۋگە بەت بۇردىق. ارعى تاريحقا بويلاپ, قازاق كەشەلى بەرگى ج ۇلىنى جۇقا جۇرت ەمەس ەكەنىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن كورسەتسەك دەگەن نيەتكە بەكىنىپ وتىرمىز. تاۋبە, دەپ كوتەرىلىپ ايتاتىن ۇلى مەرەكەمىز بيىل وسى بولسا كەرەك. بۇعان جەتكەنگە دەيىن شيرەك عاسىرعا تاياۋ ۋاقىت وتە شىقتى. ءار ۇرپاققا ارتىلعان جۇك, اتقاراتىن ءمىنسىز مىندەتتەر بولادى. ونى سىرتى جىلتىراپ تۇرعانمەن – قۋ تىرلىگى ءۇشىن قىرىق قۇبىلتاتىندار دا تابىلادى. بىراق ادال نيەت, اسىل ارمان جولى ءبارىن جەڭەدى.
ەل بولعالى بەرى ەل ازاماتتارىمەن بىرگە سول ادال نيەت, اسىل ارمانعا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان ەربول شايمەردەن ۇلى بولاتىن. ەرتە ەلگە تانىلدى. كىرشىكسىز كيىندى, ۇلكەنگە ىزەتپەن ءيىلدى, كىشىگە ىلگەرىدەن كورىنە الدى. قىزمەت ۇستىندە تالاپشىل بولسا, ەركىن وتىرىستىڭ گ ۇلى بولاتىن. اشىلسا ەسىل بولىپ ەسىلىپ كەتەتىن. بىزدەر ءبىر شوعىر – ابيتۋريەنت كەزىمىزدە جولىعىپ, كۋرستاستىق دوستىققا ۇلاسىپ, ول ۇرپاعىمىز ءوسىپ, ءورىس كەڭەيگەندە ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن باۋىر باسىپ, باۋىر بولىپ كەتكەن ەدىك. جاڭا عاسىردىڭ جاقسىلىعىنا جادىراپ, جاراسىپ, جارقىلداپ جۇرەتىنبىز. رياسىز قولتىقتاسىپ قاي جەرگە دە قاتار كەلەتىنبىز. وندايدا دۇنيە تۇگەل, كوڭىل الاڭسىز, جۇرەك ءلۇپىلى قالىپتى بولۋشى ەدى.
ءيا, ەربول تاس ءتۇيىن ازامات ەدى. شالاعايلىق ونىڭ بويىنان تابىلمايتىن. ويلانىپ ءسويلەيتىن, ءبىلىمى بەكەم بولاتىن. ول الپىستىڭ اسقارىنا ءبىر قادام قالعاندا ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. سودان بەرى ارادا ەكى جىل جىلىستادى. ءۇشىنشى جىلدىڭ توبەسى كورىندى. جاراتۋشىعا ادام بيلىگى جۇرگەن بە؟! ەربول جۋرناليست دەگەن قاسيەتتى ماماندىق قازانىندا قايناپ, شىڭدالدى. ەلدىك ىستەردە ءجۇردى, باسشىلىق قىزمەتتى دە ءبىر كىسىدەي اتقاردى. اعايىن-تۋىس, دوس-جاران, جار, بالانىڭ دا ۇيىتقىسى بولدى. اراسىندا ءوزى ايتقانداي: «توگىلدى جىر بوپ ءنوپىر اعىن, قاناتىنان شابىت-قۇسىمنىڭ. جانىمنىڭ جايىپ جاپىراعىن, جالاڭاش كۇيدە ۇسىندىم. ءورىپ ءبىر وي مەن سەزىممەن, سىيلاعان وسى گۇلدەستەم. وڭاشا قالعان كەزىڭدە, الارسىڭ قولعا ءبىر كەشتە», دەپ جىر جازدى. ونى: «قانارسىڭ, مۇمكىن, قانباسسىڭ, بۇلاققا كولبەپ ءبىر وتكەن. ايتەۋىر, بەيجاي قالماسسىڭ. مازاسىز سوققان جۇرەككە... دەمەيمىن: دەمەپ, الا سال, كەشىرمەس ءسوزدىڭ قۇدىرەتى. ەسكەرتكىش بولسىن – قالاساڭ, وسىناۋ كوڭىل سۋرەتى. قۇشتارلىق, مۇڭ مەن ىزگى ارمان. جالعايدى ادام اراسىن. وي سوقتى وسى جىلداردان, ىزدەسەڭ مەنى تابارسىڭ», دەپ اياقتادى.
ءبىز بۇگىن ەربولدىڭ ارتىندا قالعان رۋحاني دۇنيەسىنىڭ سىر-سيپاتىن ءوز جىرىندا ايتقانداي, تانىپ, ءبىلىپ جاتىرمىز. ەكىنشى ومىرىمەن وسىلايشا ۇشىراسا باستادىق. ءبىر قۋانارلىعى: «ادەبيەت الەمىندە ءولىم بولمايدى. ولگەندەر دە قۇددى تىرىلەر سەكىلدى. ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىز بەن قيمىل-قارەكەتىمىزگە تىكەلەي ارالاسىپ تارتا بەرەدى», دەگەن گوگول سوزىنە باقساق, ەربول ولمەس رۋحاني دۇنيەسى ارقىلى بىزبەن بىرگە جاساپ كەلەدى. مىنا جالعان دۇنيەنىڭ جىرتىق, تەسىگىن ماڭگى ءتىرى قالىپ كىم بىتەگەن دەيسىز. بىراق كەتكەن ادامنىڭ ءىزىن وشىرمەۋ ارتىنداعىلاردىڭ پاراسات-پايىمىنا, ادامدىق قاسيەتىنە, ۇرپاعىنىڭ, جارىنىڭ, جاقىنىنىڭ ۇعىمتالدىعىنا, وتباسىنىڭ جاراسىمدىلىعىنا تاۋەلدى. ونسىز اركىم ءوزى بولىپ, كۇن كورۋدىڭ الماعايىپ الەگىمەن جۇرگەندە اۋزىڭمەن قۇس ۇستاساڭ دا وتە شىقساڭ – قاعا بەرىستە قالىپ قويۋىڭ عاجاپ ەمەس. بۇل جاعىنان كەلگەندە نيەتىنە قاراي شىعار, ەربولعا قۇرمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. جارى كۇلاش باستاپ, ۇرپاعى تىك تۇردى. كۋرستاسى ەراعاڭنىڭ (ەرجۇمان سمايىلدىڭ) سىڭىرگەن ەڭبەگى دە ولشەۋسىز بولدى. ول كىسى زەينەتكە شىققاننان كەيىن كۋرستاستاردىڭ اراسىنا التىن ارقاۋ بولىپ, ۇرپاقتارىمىزدى ۇشتاستىرىپ جۇرەتىن ەدى. ءبىز مۇنى: «اكەڭ الپىسقا كەلگەندە مالاي الما», دەگەن وسى», دەپ ازىلگە جەڭدىرىپ قوياتىنبىز. ەربول ومىردەن وزعان سوڭ, ونىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن جيناپ جارىققا شىعارۋ ءىسى ورتاعا سالىندى. بۇل جۇمىستى كۇلاشپەن كەڭەسە وتىرىپ بەل شەشىپ قولعا العان ەراعاڭ ەدى. ءسويتىپ, ىنىدەن باۋىرعا اينالعان ەربولدىڭ كىتاپتارىن شىعارۋ كەزىندە بارىمىزگە ەراعاڭ ەس بولدى. تومداردى جيناقتاي ءجۇرىپ, اراسىندا جىلىنا دەيىن ەستەلىك كىتاپ شىعارۋدى قولعا الدى. تۇيىنىندە ەكەۋىن دە ءمىنسىز ورىندادى (ەستەلىك كىتاپ «جۇرەگىمەن وت تاسىعان» دەپ اتالادى). ەڭ باستىسى, باس-اياعى ءبۇتىن, ءوزى بولماسا دا ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ كوزىندەي التى تومنان تۇراتىن كەلىستى كىتابىن «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسىنان شىعارىپ, جۇرت قولىنا تيگىزدى. ەندى سونى پاراقتاپ كورەلىك.
تاعىلىمدىق ءمانى, تاربيەلىك ۇلگىسى بولەك, ءتۇزۋ وي, ىزگى نيەتتەن تۋعان جانداردىڭ جاۋھار سوزدەرى ءبىرىنشى تومنىڭ التىن ارقاۋى – ەربولدىڭ ءوز بايلامىمەن ايتساق, «قازاق افوريزمدەرى (اقىل-وي انتولوگياسى: باعزىدان بۇگىنگە دەيىن)». بۇل – ۇلتقا كەرەك, جۇرتقا قاجەت دەگەن ويدان تۋعان, ادەمى جۇيەلەنگەن ىرگەلى ءىس, بىزدە دە بار ەكەنىن دايەكتەگەن, بۇكىل سانالى ومىرىندە تىرنەكتەپ جيناعان ۇلت جاۋھارى.
«قازاق افوريزمدەرىنىڭ» العاشقى داناسىن كورگەندە ءجۇزى نۇرلانىپ, تەرەڭ تىنىس الىپتى. ال التى تومنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن, ءتۇيىندى وي, تۇيمەدەي ءتۇيىن ءسوز ءبىرىنشى تومنىڭ بەتاشارى رەتىندە بەرىلگەن. ونى تەرەڭ تولعاپ, كەڭىنەن قوزعاپ, بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تىزگىنۇستارى, قاراسوزدىڭ بەتىنە قايماق كىلكىتكەن ءابىش اعا كەكىلباي ۇلى جازعان. «ءبىزدىڭ حالىق: «اتىڭنىڭ سىرىن بىلگىڭ كەلسە, قىرىق كۇن جەمىن سالىپ, سۋىن بەرىپ, ءوزىڭ قولعا ۇستا, جاقىنىڭنىڭ سىرىن بىلگىڭ كەلسە, قاسىڭا قىرىق كۇن سەرىك قىلىپ, جولعا شىق» – دەيدى. «ءبىر كۇن جولداس بولعانعا قىرىق كۇن سالەم» دەيتىنى تاعى بار. سول ايتقانداي, ەربول ەكەۋمىزدىڭ دە تانىسقانىمىزعا ءبىر-بىرىمىزگە ابدەن سىرمىنەز بولاتىنداي ۋاقىت ءوتىپتى. كۇنى كەشەگىدەي ەدى-اۋ؟» دەپ باستاپ, تانىسۋ مەن تابىسۋ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي سىرلاسىپ كەتكەن ساتتەر, قاتار ءجۇرىپ وي بولىسكەن كەزدەر, اعا-ءىنىلى بولىپ, باۋىر باسقان تۇستار, ءومىردەگى وزگەرىستەر كەزىندە ءبىرى پاراساتتى باسشى, ەكىنشىسى ادال قوسشى بولا بىلگەنىن قوس بۇرىمداي تارقاتا كەلىپ, «جانىڭداعى جاقسى ادامدار كەلمەس ساپارعا اتتانعان سايىن دۇنيەنىڭ اسا ۇلان-عايىر, تىرشىلىكتىڭ تىم كەلتە ەكەنىن ۇعىنعاننىڭ ۇستىنە ۇعىنا تۇسەسىڭ», دەپ نۇكتە قويىپتى. اقيقات ءسوز.
ال جەكە تومنىڭ كوتەرگەن ءجۇگىن ناقتىلاي ايتساق, جيىرما بەس عاسىردىڭ التىنعا بەرگىسىز اقىل-وي جەمىسىنىڭ جيناعى «قازاق افوريزمدەرى» سىر-سيپاتىن, مازمۇنى مەن ءماتىنىن, قامتىعان ۋاقىتىن, تاريحي تانىمىن, بەرەر ونەگەسىن اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ بايان ەتەدى. كەستەلى ءسوز, كەمەل ويدان تۇراتىن افوريزم جانرى تۋرالى مول مالىمەت بەرەتىن بۇل كىتاپ نەگىزىنەن اۆتورلىق افوريزمدەردەن تۇراتىنىن ايتادى.
جالپى, افوريزم ءتۇزۋ – قۇمنان كوزىڭدى قورعاي ءجۇرىپ, التىن ىزدەۋ قانداي ازاپ بولسا, وي مايەگىن, ءسوز اسىلىن ءتىزۋ دە سوعان پارا-پار, وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن وي-ورەڭ بيىك, تالعام-تانىمىڭ, زەردە-زەيىنىڭ ەرەكشە بولۋى ءتيىس. ۇزىن سانى 80-گە تاياۋ اۆتورلاردىڭ سوزبەن ورنەكتەگەن وي-اقىقتارىن ەربول مارجانداي ءتىزىپ, ۇلت رۋحانياتىنا قاجەت قۇندى كىتاپتى قۇراپ شىققان. بۇل شىمىر شەبەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەڭبەك دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. مۇنداي ىرگەلى جادىگەردى جالىقپاي ىزدەنگەن ادام عانا ورىنداي السا كەرەك. ەندىگى مىندەت ارعى قازاق اناقارىستان باستاپ, ساعات اشىمباەۆقا دەيىنگى دارالاردىڭ سوزدەرى قامتىلعان وسى كىتاپتى جادىگەردەي جاقسىلىققا پايدالانىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرساق, قانە! اسىرەسە, «جەرىڭدى جات باسپاعان» (تونىكوك), «ءبىز كوكتەن جارالعان, كوكتىڭ ۇلى – تۇركى جۇرتى بولامىز» (بىلگە), «قاعان ەل قۇرار» (كۇلتەگىن), «تاكاپپارلىقتى – ءتاڭىر سۇيمەس» (قورقىت), «اقيقات – ادالدىقپەن اعزالاس» ء(ال-فارابي), «اياققا كىسەن سالۋعا بولار, قولعا كىسەن سالۋعا بولار, تىلگە كىسەن سالۋعا بولماس» (بايدىبەك بي), «تەكسىزدىڭ تەگى – قۇل» (ايتەكە بي), «ەرىكتى ۇل – كورىكتى» (قازىبەك بي), «ار جازاسى – بار جازادان اۋىر جازا» (م.اۋەزوۆ), «ءتارتىپ كەيدە تارتىپسىزدىك تە تۋدىرادى» (ب.مومىش ۇلى), «ادام بوپ وڭاي تۋعانمەن, ادام بوپ قالۋ كوپ قيىن» (ق. مىرزا ءالى), «شىندىق – اششى ءھام اجالسىز» (ش.مۇرتازا) دەپ كەلەتىن بولمىسى بولەكتەردىڭ وي-مارجاندارى ونىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جيناعان, باستىرعان, ولمەستەي ەتىپ ارتىنا قالدىرعان اماناتى. اسىل ازاماتپەن ءبىر اڭگىمە ۇستىندە افوريزمدەر ءسوز بولعانى بار. وعان سەبەپ, اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ 2001 جىلى شىققان «بولمىسپەن بەتپە-بەت» كىتابىن قالاپ العان ەدى, كەيىن قايتارىپ بەردى. «الدىما قويعان ءبىر ماقساتىم ورىندالعان سەكىلدى. ول قازاق افوريزمدەرىن جيناپ, شىعارىپ وزگەگە تانىتۋ, الەمدىك دارەجەگە كوتەرۋ, بىزدە دە اقىل-ويدىڭ يەسى از ەمەس ەكەنىن وزىمىزگە دە, وزگەگە دە جەتكىزۋ بولاتىن. باسى قايىرىلدى. كەلىستى كىتاپ شىعارسام دەيمىن. ول دۇنيەجۇزىنە تاراعان وزگە جۇرتتاردىڭ افوريزمدەر جيناعى سياقتى كىتاپ سورەلەرىنەن بەرىك ورىن السا, دەگەن ىزگى نيەتتەمىن», دەپ ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا سول ارمانى ورىندالدى. ول كىتاپتى كوزىمەن كورگەنىن, كوز نۇرىمەن ايمالاعانىن الدا ايتتىق.
ەكىنشى توم ولەڭدەردەن تۇرادى. «رۋح ساپارى ۇزاق» دەگەن العىسوزدى جىر پاتشايىمى, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ومىردەن وزعان دوسىمىزدى «ەربول باۋىرىم» دەپ باعالاعان فاريزا وڭعارسىنوۆا جازعان. ولەڭدەرىن وقىپ وتىرىپ, مىنا كۇن, مىنا تىرلىكتىڭ ولشەۋلى ەكەنىن ەرتە سەزگەن بە دەيسىڭ. ارسىز اجالعا: «بوسات مىنا توسەكتەن, بايلاپ قويماي, وتكەنىمشە دەم ءبىتىپ وڭەشىمنەن», دەپ ايبات شەگىپتى. ارتىنان: «مۇنار دا مۇنار, مۇنار كۇن, شالعايىن شالعان شىناردىڭ, شارشاتىپ ءبىر كۇن شىرعالاڭ, شارت ەتىپ مەن دە سىنارمىن. سىنارمىن مەن دە شارت ەتىپ, نايزاعاي سىندى جارق ەتىپ. نيەتى قارا كوك توبەت, قارعاداي قالار قارق ەتىپ», دەپ الادى دا: «جۇرەگىم جىرعا اينالار» دەيدى. جۇرەگى جىرعا ارنالعان اقىننىڭ ءار جىرىنان ونىڭ جان دۇنيەسىن, ىشكى يىرىمدەرىن كورەسىڭ. «قايران تاعدىر» دەگەن ولەڭىندەگى ەربولدىڭ تەرەڭدىگىنە ءتانتى بولاسىڭ. «اپپاق الەم, اق شۋاقتى اڭسادىڭ, بولدىڭ ورتاق قىزىعىنا قانشانىڭ. كوڭىلى – كور, جۇرەگى جوق جاندارعا, جان سىرىڭدى جەتكىزە الماي شارشادىڭ. قايران جۇرەك كوتەرەدى ەكەن قانشا مۇڭ!» دەيدى دە «قارا جەردە ەندى ماڭگى تۇراعىڭ» دەگەن بايلام جاسايدى. وسى جولدارعا قاراپ وتىرىپ, ونىڭ مىنا دۇنيەدەن ەرتە كەتەتىنىن سەزگەندەي اسەردە قالاسىڭ. اقىنداردىڭ كورىپكەلدىگى دەگەن ۇعىم بار. سول ەربولدىڭ بويىندا دا بولعان سەكىلدى مە, قالاي؟!
ءبىزدىڭ ەربول دوس-جارعا ادال, بالاعا مەيىرىمدى ەدى. ونى جىر جولدارىنا كەلىستىرىپ ءتۇسىرىپ كەتىپتى. ءبىز مۇنى جەلدەي ەسىپ جۇرگەندە اڭعارا قويماعان سەكىلدىمىز. سوعان «نوستالگيا» دەگەن ولەڭ دايەك بولادى. «بالاۋسا بالعىن ەدىك سەن دە, مەن دە. ويدى – وت, بويدى – سەزىم كەرنەگەندە. اق قانات پەرىشتەدەي شىعا كەلدىڭ, ماحاببات زامزامىنە شولدەگەندە», دەگەن جولدار ءار ادامنىڭ جانىنداعى جارىمەن وتكىزگەن بالداۋرەنىن ويعا ورالتىپ, كوڭىلگە ەلەستەتپەي قويمايدى. «ومىرگە ادام ءبىر كەلگەنى ءتارىزدى, ماحاببات تا ءبىر-اق رەت گۇلدەيدى», دەپ كەلەتىن ەكى جولدا ۇلكەن فيلوسوفيالىق بايلام جاتىر. كىم بولسا دا ءىزىمدى جالعايتىن ۇرپاعىم دەيدى. شىنىنا كەلگەندە, ۇرپاق ءبىر وتباسىنىڭ ەمەس, ۇلتتىڭ باستى قازىناسى. ۇلت قازىناسىنا قوسقان بالالارى جايلى ەربول اقىن: «جان ءۇزىپ جايساڭ, پەيىل, جاراسىمعا, اقتىلەك – التىن القا تاعاسىڭ با. كەلەدى ءوسىپ مەنىڭ ءۇش ق ۇلىنىم, كوزىمنىڭ اعى مەنەن قاراسىنداي», دەيدى دە: «جاۋراتپا سۋىعىڭا, سالقىنىڭا, جولاتپا نايزاعايدىڭ جارقىلىنا. جاراسام – تۇمارى بوپ ورالار ەم, ويلانباي شاشتارىڭنىڭ تالشىعىنا... كەلەدى ءوسىپ مەنىڭ ءۇش قاراعىم, ومىردە تىككەن اسەم ءۇش داراعىم. بالا دەپ شىرىلدايدى اكە جانى, جۇرگەندەي جۇزىندە وتكىر ۇستارانىڭ», دەپ اكەلىك جاندۇنيەسىن الدىڭا جايىپ سالادى. بۇل بارلىق اكەنىڭ سوزىندەي ەستىلەرى انىق. ءۇش بالانىڭ اكەسى ءوز اكەسى تۋرالى دا ادەمى وي ايتادى. «اداستىرماس اماناتى اكەنىڭ, جۇرەگىڭنىڭ تورىنە اكەپ قوندىرساڭ», دەپ الادى دا ارتىنان: «سەن دە, اكە, بولشەگىسىڭ ءبۇتىننىڭ, مەن دە, اكە, بولشەگىمىن ءبۇتىننىڭ. تىزە بۇگىپ تاعدىرىمنىڭ الدىندا, دەيمىن ىشتەي: جازعانىڭا شۇكىر مىڭ!» دەگەن ەكەن. ناعاشى تۋرالى ولەڭدەردى وقىپ ءجۇرمىز. ەربولدىڭ «انام ەلى» دەگەن ويلى جىرى بولەكشە ەستىلەدى. «ەركەلەر ساعان كەلىپ, مەن دە ءبىر بالاڭ ەدىم. انامداي ايالاعان, امان بول, انام ەلى. جاقسىنى الاسىڭ قۇپ, جانعا پاك جاراسىم – قۇت. مەنىڭ دە سىنباس ساعىم, سەن باردا, ناعاشى جۇرت», دەيدى. وسى سەگىز جولعا انا بەينەسى دە, ناعاشى مەيىرىمى دە سىيىپ كەتكەن. مۇنى شەبەرلىك دەسە بولادى.
بۇل تومداعى كەسەك تۋىندى «ءان – عۇمىر» اتتى ليريكالىق-فيلوسوفيالىق پوەما. قازاق ونەرىنىڭ تاعدىرلى ءبىر وكىلى ەستاي تۋرالى شىعارمادا جانى ىزگىلىكتى, ىزەتتى سۇيەتىن اقىن شابىتى ەرەكشە كورىنىس تاپقان. ەل, جەر, ەستايدىڭ زامانداستارى, حۇسني-قورلان جايى, تابيعات كورىنىستەرى – ءبارى ۇشتاسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. شاشاۋ شىققان شۋماق جوققا ءتان. قورىتىندىسى بىلاي تۇيىندەلەدى: «تىرلىكتە تاۋسىلعانمەن تاتار ءدامى, ەستايدىڭ ۇزىلگەن جوق ساپارى ءالى. جول شەگىپ ماڭگىلىككە بارا جاتىر, اتاعىن الىسقا ءالى اپارادى.شىرقالسا, مىڭ قۇبىلعان ءانى ىزگى, تەربەيدى سۇلۋ ىرعاق جانىمىزدى. رۋحىنا باس يەيىك ەستاي اقىن, ارۋاعى ءجۇرسىن قولداپ ءبارىمىزدى». وسى جولداردى ەربولدىڭ وزىنە دە باعىشتاۋعا بولاتىنداي. بۇل پوەما شايمەردەن ۇلىنىڭ قازاق ولەڭىنە سالعان ولجاسى عانا ەمەس, ەكىنشى ءومىرىنىڭ وزەگى دەر ەدىك.
قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى, ەرتەڭگى, كەلەشەكتەگى ۇرپاعى اريستوتەل, ا.مارك, ا.سميت, ۋ.شەكسپير, ءا.ناۋاي, ش.ءۋاليحانوۆ, ا.شپەنگاۋەر, و.بالزاك, ل.تولستوي, و.ۋايلد, ا.كاميۋ, ف.نيتسشە, وزگە دە الەمنىڭ اسقان اقىل-وي يەلەرىنىڭ قاناتتى سوزدەرىنەن تاعىلىم السىن, تاربيە ۇيرەنسىن دەگەن نيەتپەن اقىقتاي ەتىپ ىرىكتەپ جيناعان ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ ەلەۋلى دۇنيەسى ءۇشىنشى تومدى قۇرايدى. بەتاشار ءسوزىن «ازامات اماناتى» دەپ ىزەتتى ىنىسىنە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالامى جۇيرىك, ويى ۇشقىر بەلدى وكىلى, بەلگىلى عالىم ءۋاليحان قاليجان جازىپتى. وي-قازىناسىنىڭ وتىن ۇرلەگەن كەرەمەت فيلوسوفتار مەن قالامگەرلەردىڭ, ويشىلداردىڭ ءار ءسوزى اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق. ءوز ىسىنە ىقتياتتى دا تياناقتى قارايتىن ادەمى ءادىسىن ەربول بۇل كىتاپتى اۋدارىپ, دايىنداۋ جۇمىسىندا دا بۇلجىتپاي ورىنداعان ەكەن. اسىل ءسوز يەسى كىم ەكەن دەمەس ءۇشىن ءار ويشىل, نە قاناتتى ءسوزىن العان اۆتور تۋرالى قىسقا دا نۇسقا مالىمەت بەرىپ وتىرادى. بۇل كىتاپ ويىڭدى وسىرەدى, كوڭىلىڭنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى, كەيدە «قيسايساڭ» «ءتايت» دەگەن ەمەۋرىن تانىتادى. ساناڭا ساۋلە ءتۇسىرەتىن «سيقىرى» دا بار. «وقىپ كورىڭىز... ويلانىپ كورىڭىز» دەيدى ەربول.
ءتورتىنشى توم – بۇرىن قاۋىم جاقسى قابىلداعان, الدەنەشە رەت جۇرت قولىنا تيگەن «اقيقات ايناسى» اتتى فيلوسوفيالىق افوريزمدەردەن جانە «تىڭدا توعىسقان تاعدىرلار» اتتى وچەركتەر جيناعى مەن «ءاز استانا» كىتاپشاسىنان توپتاستىرىلعان ەكەن. بەتاشار ءسوزىن جازۋ پروفەسسور سەرىك نەگيموۆتىڭ ەنشىسىنە ءتيىپتى. ول ەربول شايمەردەن ۇلىنا قۇپتاۋعا تۇراتىن: «...فيلوسوفيالىق افوريستيكا جانرىنىڭ نەگىزدەمەسىن جاساۋشى ساناتكەر» دەگەن باعا بەرەدى. ال وچەركتەر جيناعىن ءسوز ەتكەندە, اۆتوردىڭ زەيىن-زەردەسىنە ەرەكشە توقتالادى.
«اقيقات ايناسىنىڭ» بولمىسىن ەربول ءوزى دە تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ باياندايتىنى بار. «الەمدىك اقىل-وي قازىناسىن ءار قىرىنان يگەرۋ – وركەنيەت كوشىنە ەنۋدىڭ بىردەن-ءبىر دارا جولى. ويتكەنى, كوڭىل كوكجيەگى كەڭەيگەن سايىن ۇلت رۋحىنىڭ ساپالىق سيپاتى جەتىلە بەرەدى. ادامزات تاجىريبەسىنىڭ رۋحاني باعىت-باعدارىن ءجىتى قاداعالاپ, جەتە پايدالانا ءبىلۋ – ماتەريالدىق بولمىس ءبىتىمىن دە بەدەرلەندىرە ءتۇسەدى. ۇلتتىق رۋحاني ورلەۋدىڭ ودان باسقا جولى جوق. وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان جيناقتىڭ دۇنيەگە كەلۋ سەبەبىنىڭ باستى سىرى وسى ايتىلعان ويلارمەن وزەكتەس. ماقسات – قال-قادىرىمىزشە قازاق وقىرماندارىن حح عاسىر ويشىلدارىنىڭ ءبىر توبىنىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىنىڭ كەيبىر قىرلارىمەن, ءومىر جايلى, ادامزاتتىق قۇندىلىقتار تۋرالى ءھام قوعام جايلى ۇستانىمدارىمەن تانىستىرۋعا قولعابىس جاساۋ», دەپتى.
قالاي دەسەك تە, ميلليونداعان ادامداردىڭ تاعدىر-تالايى جاتقان تىڭ يگەرۋدى, ونىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن قازاق تاريحىنان ءمۇلدە سىزىپ تاستاي الماساق كەرەك. تىڭ ولكەسىنىڭ تۇلەگى ەربول بۇل تاقىرىپقا تەرەڭدەپ بارعان. شۇرايلى جەردى, ەڭبەك ادامدارىن ءومىردىڭ وزىندەي ەتىپ باياندايدى. جيىرماعا تاياۋ تاقىرىپتا قاراپايىم ەگىنشىلەردەن باستاپ, ۇلت زيالىسىنا اينالعانداردىڭ بەينەسى كوز الدىڭنان وتەدى.
جاڭا استاناعا قاتىستى ويلارى دا ورامدى. العاشىندا ولەڭ بولىپ قۇيىلىپ, ارتىنان ءان ماتىنىنە اينالعان «ارمان قالا – استانا» ء(انى مارات وماروۆتىكى) جۇرتتىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەنگەنى بەلگىلى. وسى ءان اۋەلەي ايتىلعان ساتتە ەربول دوستىڭ بەينەسى بيىكتەي بەرەتىنى ءسوزسىز.
ءبىر زاماندارى كونفۋتسي: «الەمدى نىشاندار مەن رامىزدەر بيلەيدى» دەگەن ەكەن. شىنىندا, وتاننىڭ تۋى, وتاننىڭ ەلتاڭباسى, وتاننىڭ ءانۇرانى – ءبىرىنشى بەلگى ەكەنى اقيقات. وسى ءۇش قاسيەتتى ەرەن كيەلىمىزدى قابىلداۋ كەزىندە, باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك رامىزدەردى جاساۋ جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى ەربول شايمەردەن ۇلى دا بولعان ەدى. قيلى-قيلى پىكىرلەردى, ءار الۋان ۇسىنىستاردى ۇيلەستىرۋ, الماعايىپ زاماندا وڭاي بولماعانى راس. كوز الدىندا جاسالىپ جاتقان ەلدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ ءاربىر ساتىنە ۇقىپتىلىق تانىتپاساڭ, اي, جىل, ءتىپتى عاسىرلار وتكەن سوڭ, كۇڭگىرتتەنەدى, ۇمىتىلا باستايدى. ءبىزدىڭ ەربول جاڭا جاسالىپ, تالقىدان ءوتىپ قابىلدانعان ەلدىك رامىزدەرىمىزگە العاشقى كۇننەن تەرەڭ ءمان بەرەتىنىنە تالاي كۋا بولدىق. تىنىمسىز ىزدەنەتىن, ءىرگەسى بەرىك جۇرتتاردىڭ نىشاندارىن زەرتتەپ, ونى ءتيىستى ادامدارعا جەتكىزىپ وتىراتىن. وسى ۇمتىلىس ەربولدى ۇلتىمىزدىڭ ءبىرىنشى ءرامىز تانۋشىسى دارەجەسىنە جەتكىزدى. رامىزدەرىمىزدىڭ بولمىسىن كورسەتەتىن ءبىرىنشى كىتاپتى دا ەربول جازدى. ول كىتاپتار تولىعا كەلىپ ورىس, اعىلشىن, وزگە دە تىلدەرگە اۋدارىلدى.
ەربولدىڭ ەلدىك نىشاندارىمىزدى قابىلداۋ كەزىندە, ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا جازعان ماقالالارىن جەتە قاداعالاپ جۇرگەن, قازاق باسپاسوزىنىڭ ايتۋلى وكىلى, ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭ ءۇشىن, دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە حالقىنىڭ بۇگىنىنە قۋانۋمەن قاتار, كەلەشەگىنە ويلى كوزبەن قاراپ, ەرتەڭىنە كەرەكتى ەرتە ەسكەرىپ, ۇرپاعىنا قاجەتتى الدىن الا اتقارۋدى مىندەت ساناعان ءسوز سەمسەرى, جۇزدەگەن جاس شەبەرحاناسىنان شىققان سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ەندى تالداۋ ماقالالاردى كىتاپ ەتىپ شىعارۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەكەن. وسىنى ەربولدىڭ ءوز سوزىمەن جەتكىزسەك دەيمىز: «1992 جىلى 4 ماۋسىمدا مەملەكەتتىك رامىزدەر قابىلدانىسىمەن ىلە-شالا ءوتىنىش جاساعان جۋرناليستيكاداعى عاجايىپ ۇستازىم, «لەنينشىل جاستاعى» رەداكتورىم, ول كەزدە «بالاۋسا» باسپاسىن باسقاراتىن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بار بولعانى بىرەر ايدىڭ ىشىندە ازىرلەنىپ, جەدەل 1993 جىلدىڭ باسىندا بىردەن ەلۋ مىڭ دانامەن (كەيىن تالاي قايتا باسىلىپ شىقتى عوي) جارىق كورگەن «قازاق ەلىنىڭ رامىزدەرى» كىتاپشاسىنىڭ جارىق كورۋى سول ىزدەنىستەردىڭ ارقاسى ەدى» دەيدى.
ءيا, العاشىندا وسىلايشا, پىشاقتىڭ قىرىنداي بولىپ شىققان كىتاپشانى جەتىلدىرىپ, كولەمدى ەڭبەككە اينالدىرعان بولاتىن. بۇل ەڭبەك التى تومدىقتىڭ بەسىنشى تومىن قۇراپ وتىر. بۇل تومنىڭ بەتاشار ءسوزىن, زامانداسى پروفەسسور بۇركىت اياعان تولعاپتى. كىتاپتى پاراقتاپ وتىرعاندا, رامىزدەر تاريحىنا, قازاقتىڭ ۇلتتىق رامىزدەرىنىڭ باستاۋ باسى قايدا جاتىر دەگەندى, بۇگىنگى قۇندىلىعىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, ەرەكشەلىگىن, ونىڭ اۆتورلارىن وسى كىتاپ ارقىلى تانىپ-بىلەمىز. دۇنيەجۇزىندەگى مەملەكەتتەردىڭ رامىزدەرىنەن دە مول مالىمەت الامىز. قازىر قازاقتىڭ اسپان تۇستەس كوك تۋى تورتكۇل ءدۇنيەنىڭ كەز كەلگەن قۇرلىعىندا جەلبىرەپ تۇر. مۇحيت تولقىنىنداي تولقىعاندا, تاۋبە دەيسىڭ! ءانۇرانىمىز دا اسقاق ەستىلەدى. مەملەكەت باسشىسى شەتەلگە شىققاندا, رەسمي ديدارلاسۋلاردا, قىران قانات, تۇلپار تەكتى سپورتشىلارىمىز قيقۋلاپ جەڭىس تۇعىرىنان كورىنگەندە, تۋىمىز كوتەرىلەدى, ءانۇرانىمىز ورىندالادى. مۇنى ازاتتىق بەرگەن باق پەن باقىت دەمەي كورىڭىز! وسىنىڭ ءبارىن كەستەلى سوزگە ءتۇسىرىپ, الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەرمەن تولىقتىرىپ, جۇرتىنا ءبىرىنشى ۇسىنعان – ەربول شايمەردەن ۇلى. بولاشاقتا وسى ەڭبەكتى ۇلت تانۋ وقۋلىعىنىڭ بىرىنە اينالدىرساق, ۇتىلماس ەدىك. وسى جەردە «تاريح – حالىقتىڭ كيەلى كىتابى, ونىڭ تۇرمىسى مەن قىزمەتىنىڭ ايناسى ءھام اتا-بابالارىنىڭ ۇرپاقتارىنا ارناعان وسيەتى بولۋى ءتيىس», دەگەن ن.كارامزين ءسوزى ويعا ورالادى.
«مەيىرىم, ىنساپ, اقپەيىل, ادال ەڭبەك – وسى تورتەۋى كىمنىڭ بويىندا بولسا, سول شىن ادام بولادى», دەپتى فيلوسوف اقىن ءشاكارىم. وسى تورتەۋى دە ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ بويىندا بار ەدى. ول قارىمدى قالامگەر عانا ەمەس, قوعام ومىرىنە ەرتە ارالاسىپ, ءبىراز بەلدى قىزمەتتەر اتقارعان بەلدى دە بەلگىلى ازامات بولاتىن. سونىڭ كەيبىرەۋىن الدا ايتتىق. ءتىل سالاسىنداعى ءتىرشىلىگىمىزگە ءوز ۇلەسىن تابانداپ تۇرىپ قوسقانداردىڭ ءبىرى دە ەربول بولدى. سونىڭ دالەلىندەي, التىنشى تومنىڭ العىسوزىن اكادەميك, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ قالام تەربەۋى ەدى. عالىم كىتاپقا كىرگەن ساۋاتتى ماقالالاردى جان-جاقتى تالداپ, شاكارىمنىڭ ءتورت قاعيداسىنا ەربول ەڭبەگى ساي ەكەنىن العا تارتادى. اسىرەسە, «ە.شايمەردەنوۆ – ءتول ءتىلىمىزدى شىن مانىندە تولىققاندى مەملەكەتتىك تىلگە اينالدىرۋدى ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى دەپ ەسەپتەدى», دەگەن بايلامى ونىڭ ەڭبەگىنە بەرگەن ۇلكەن باعا دەپ بىلەمىز.
كىتاپتىڭ ارقاۋى ويلى ماقالالار, اسەرلى پۋبليتسيستيكا, سىر-سيپاتى بولەك سۇحبات, وعان قوسا, الىس-جاقىن شەتەلدەردە وتكەن شارالاردا سويلەگەن سوزدەرى, القالى جيىنداردا تالقىعا تاستاعان ويلارى قۇرايدى. بارىندە دە ءوزى كۋا زاماننىڭ ءبىتىم-بولمىسىن بۇكپەسىز ايتادى. ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى باتىل باستامالارى, تىڭ شەشىمدەرى, ناقتى مىسالدارمەن, دالەل دايەكتەرمەن بەرىلىپ وتىرادى. مىسالى, «ەلباسى جانە ەل رامىزدەرى» دەگەن تانىمدىق ماقالاداعى تاريحي كورىنىس كىم-كىمدى دە بەيجاي قالدىرمايدى. «ەربول, سەن ماعان وتكەندەگى الەم رامىزدەرى كاتالوگىن تەز جەتكىزشى. مىنا ءبىر كوپشىلىك ىقىلاسى اۋا باستاعان جوبا باسقا ءبىر ەلدىڭ نىشانىنا ۇقسايتىن ءتارىزدى. بايقاماي «ۇرلاپ» الىپ, ۇياتقا قالىپ جۇرمەيىك, – دەپ شۇعىل تاپسىرما بەردى. «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەندەي, جول بولعاندا ىزدەگەن كىتاپ كابينەتتە بولىپ شىقتى. ەلباسىنىڭ ءبىر كورگەنىن ۇمىتپاي, ەستە ساقتايتىن زەردەسىنە ءتانتى بولدىم. اشىپ قاراسام – كۇدىگى انىق, تۋرا قولمەن قويعانداي. قاجەتتى بەتتى بەلگىلەپ, جەدەل اپارىپ, ەلباسى قولىنا تاپسىردىم.
– ماعان بۇل دا ۇنايدى, – دەدى ەلباسى. – تەك بولگاريانىڭ ءاسكەري-تەڭىز بايراعىنان اۋماي قالىپتى. مىنە... تۇپ-تۋرا ءوزى. سوندا قازاقستاندا بولگاريانىڭ تەڭىز اسكەرلەرىنىڭ جالاۋىن جەلبىرەتىپ جۇرەمىز بە؟ قيسىندى سوزگە كىم قارسى كەلسىن», دەيدى. ءيا, قازىر ءبارى وڭاي كورىنگەنمەن, كەزىندە ءرامىزدەردى بەكىتۋ ءىسى تالاي تارتىسقا ارقاۋ بولعانىن وسى كىتاپتاعى دۇنيەلەردەن اڭعارۋعا بولاتىن شىعار.
تومداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەك – ءافوريزمدى ءبىراز زەرتتەپ, ايتۋلىلاردىڭ كەمەل ءسوزىن كوركەم تىلىمەن ۇلتىنا جەتكىزگەن ەربول دوس تا ارتىنا ءبىراز ويلى افوريزمدەر قالدىرعان ەكەن. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن بىرەر مىسال كەلتىرەلىك: «قۋلىققا قۋلىق – قۋ ءىسى, ونەرىڭمەن وزۋ – دۇرىسى», «ەسەرگە ەسە جىبەرمە, تۇياق قالماس تىگەرگە», «يىلە بىلگەن – يە دە بىلەدى, كۇيە بىلگەن – سۇيە دە بىلەدى», «كوڭىل كىرى – تۇزاق, دوستىق جىرى – ۇزاق», «زاڭىنا قاراي زامانى, اينالاسىنا قاراي ادامى», «ءتانىڭ اۋىرسا – ءدارى سەپ, جانىڭ اۋىرسا – جارىڭ سەپ» – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كوزى ءتىرى بۇگىنگى الىبى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماعان عوي. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ەربولدىڭ جولى بولعان. كەزىندە ابەاعاڭ وعان اتاقتى «قان مەن تەرىنە» العىسوز جازدىرىپ, كىتابىنا بەرگەن ەدى. سول «سۋرەتكەر الەمى» اتتى ءوزى جانرىن فيلوسوفيالىق-ەستەتيكالىق ەسسە دەپ كورسەتكەن ەڭبەك سوڭعى تومنىڭ نۇكتەسىن قويعان ەكەن. بۇل دا ءبىر ادەمى شەشىمدەي كورىندى. ماقالانىڭ سوڭىن ەربول شايمەردەن ۇلى: «ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ سوڭعى پاراعىن اۋدارىپ وتىرىپ, تاعى ءبىر ويعا سىرعا تاعۋعا بولادى. ول – ءسوز باسىندا اڭگىمە بولعان جاھاندانۋ جاعدايىنداعى ادەبي باسەكەلەستىككە قاتىستى. قازاق رومانىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى ۇلتتىق ءسوز ونەرىمىزدىڭ قانداي عالامدىق شاقىرۋلارعا دا لايىقتى جاۋاپ بەرە الاتىندىعىن كورسەتەدى دەگەن كوزقاراس», دەپ اياقتاعان ەكەن. ارتىنا رۋحاني مۇرا ەتىپ قالدىرعان ونىڭ التى تومى تۋرالى ءوز ويىن وزىنە ايتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق بولار.
ەربول شايمەردەن ۇلى الپىسقا جەتپەي كەتتى دەپ جاتامىز. بىراق ونىڭ ارتىنا قالدىرعان مىنا مۇرالارىن زەردەدەن وتكىزگەندە, ماسەلە كوپ جاس جاساۋدا ەمەس, ءىستى اتقارۋدا ەكەنىن ايقىن اڭعاراسىڭ. التى تومدىعىنىڭ بەتاشار ءسوزدەرىن جازعانداردىڭ بەدەل-بيىگىنە قاراپ وتىرىپ-اق ەربولدىڭ وسال ەمەس ەكەنىن سەزەسىڭ. قازاق جۇرتىنىڭ كىلەڭ مىقتىلارى ول تۋرالى ەمىرەنە سويلەپ, ەڭبەگىن تۋ ەتىپ كوتەرەدى. ادامدىعىن, ءبىلىم-بىلىگىن تاراتىپ ايتادى. ومىرگە ىڭگالاپ كەلگەن ءار ءسابي – وسىلاي ازامات بولىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنە الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە دەيدى. راسىندا, بۇل جاعىنان كەلگەندە ەربول جولى ومىرشەڭ دەۋگە تولىق نەگىز بار. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «قالامىن قولعا ۇستاعان ادام – كوسەمسوز يەسى. ول الدىمەن – قۇداي, ادام, زامان, ەلدىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى كەرەك», دەپتى. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ەربول شايمەردەن ۇلى مۇلتىكسىز ورىنداپ شىقتى. وعان تاۋبە دەرلىك مىنا التى توم كىتاپ دالەل دە, دايەك تە بولارى حاق.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
وتارلىقتان قۇتىلىپ, وگىز موينىن ەزىپ, جارا سالاتىن مويىنتۇرىقتاي ازاپتى لاقتىرىپ تاستاپ, قاسيەتتى اقوردامىزعا قايتا كىردىك. وتان دەگەن اتقا يە بولىپ, قازاق ەلى, قازاقستان مەملەكەتى دەگەن بيىك دارەجەمەن تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدىق. ساناۋلى جىلمەن شەكتەۋ, شەڭبەر ىشىندە قالۋ بولاتىنىن ۋاقىت العا تارتىپ, ەندى وسى جەتكەن ءورىسىمىزدى مىسە تۇتىپ, وتىرا بەرمەي ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەندەۋگە بەت بۇردىق. ارعى تاريحقا بويلاپ, قازاق كەشەلى بەرگى ج ۇلىنى جۇقا جۇرت ەمەس ەكەنىن قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىمەن كورسەتسەك دەگەن نيەتكە بەكىنىپ وتىرمىز. تاۋبە, دەپ كوتەرىلىپ ايتاتىن ۇلى مەرەكەمىز بيىل وسى بولسا كەرەك. بۇعان جەتكەنگە دەيىن شيرەك عاسىرعا تاياۋ ۋاقىت وتە شىقتى. ءار ۇرپاققا ارتىلعان جۇك, اتقاراتىن ءمىنسىز مىندەتتەر بولادى. ونى سىرتى جىلتىراپ تۇرعانمەن – قۋ تىرلىگى ءۇشىن قىرىق قۇبىلتاتىندار دا تابىلادى. بىراق ادال نيەت, اسىل ارمان جولى ءبارىن جەڭەدى.
ەل بولعالى بەرى ەل ازاماتتارىمەن بىرگە سول ادال نيەت, اسىل ارمانعا وزىندىك ۇلەسىن قوسقان ەربول شايمەردەن ۇلى بولاتىن. ەرتە ەلگە تانىلدى. كىرشىكسىز كيىندى, ۇلكەنگە ىزەتپەن ءيىلدى, كىشىگە ىلگەرىدەن كورىنە الدى. قىزمەت ۇستىندە تالاپشىل بولسا, ەركىن وتىرىستىڭ گ ۇلى بولاتىن. اشىلسا ەسىل بولىپ ەسىلىپ كەتەتىن. بىزدەر ءبىر شوعىر – ابيتۋريەنت كەزىمىزدە جولىعىپ, كۋرستاستىق دوستىققا ۇلاسىپ, ول ۇرپاعىمىز ءوسىپ, ءورىس كەڭەيگەندە ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن باۋىر باسىپ, باۋىر بولىپ كەتكەن ەدىك. جاڭا عاسىردىڭ جاقسىلىعىنا جادىراپ, جاراسىپ, جارقىلداپ جۇرەتىنبىز. رياسىز قولتىقتاسىپ قاي جەرگە دە قاتار كەلەتىنبىز. وندايدا دۇنيە تۇگەل, كوڭىل الاڭسىز, جۇرەك ءلۇپىلى قالىپتى بولۋشى ەدى.
ءيا, ەربول تاس ءتۇيىن ازامات ەدى. شالاعايلىق ونىڭ بويىنان تابىلمايتىن. ويلانىپ ءسويلەيتىن, ءبىلىمى بەكەم بولاتىن. ول الپىستىڭ اسقارىنا ءبىر قادام قالعاندا ماڭگىلىك ساپارعا اتتاندى. سودان بەرى ارادا ەكى جىل جىلىستادى. ءۇشىنشى جىلدىڭ توبەسى كورىندى. جاراتۋشىعا ادام بيلىگى جۇرگەن بە؟! ەربول جۋرناليست دەگەن قاسيەتتى ماماندىق قازانىندا قايناپ, شىڭدالدى. ەلدىك ىستەردە ءجۇردى, باسشىلىق قىزمەتتى دە ءبىر كىسىدەي اتقاردى. اعايىن-تۋىس, دوس-جاران, جار, بالانىڭ دا ۇيىتقىسى بولدى. اراسىندا ءوزى ايتقانداي: «توگىلدى جىر بوپ ءنوپىر اعىن, قاناتىنان شابىت-قۇسىمنىڭ. جانىمنىڭ جايىپ جاپىراعىن, جالاڭاش كۇيدە ۇسىندىم. ءورىپ ءبىر وي مەن سەزىممەن, سىيلاعان وسى گۇلدەستەم. وڭاشا قالعان كەزىڭدە, الارسىڭ قولعا ءبىر كەشتە», دەپ جىر جازدى. ونى: «قانارسىڭ, مۇمكىن, قانباسسىڭ, بۇلاققا كولبەپ ءبىر وتكەن. ايتەۋىر, بەيجاي قالماسسىڭ. مازاسىز سوققان جۇرەككە... دەمەيمىن: دەمەپ, الا سال, كەشىرمەس ءسوزدىڭ قۇدىرەتى. ەسكەرتكىش بولسىن – قالاساڭ, وسىناۋ كوڭىل سۋرەتى. قۇشتارلىق, مۇڭ مەن ىزگى ارمان. جالعايدى ادام اراسىن. وي سوقتى وسى جىلداردان, ىزدەسەڭ مەنى تابارسىڭ», دەپ اياقتادى.
ءبىز بۇگىن ەربولدىڭ ارتىندا قالعان رۋحاني دۇنيەسىنىڭ سىر-سيپاتىن ءوز جىرىندا ايتقانداي, تانىپ, ءبىلىپ جاتىرمىز. ەكىنشى ومىرىمەن وسىلايشا ۇشىراسا باستادىق. ءبىر قۋانارلىعى: «ادەبيەت الەمىندە ءولىم بولمايدى. ولگەندەر دە قۇددى تىرىلەر سەكىلدى. ءبىزدىڭ ءىس-ارەكەتىمىز بەن قيمىل-قارەكەتىمىزگە تىكەلەي ارالاسىپ تارتا بەرەدى», دەگەن گوگول سوزىنە باقساق, ەربول ولمەس رۋحاني دۇنيەسى ارقىلى بىزبەن بىرگە جاساپ كەلەدى. مىنا جالعان دۇنيەنىڭ جىرتىق, تەسىگىن ماڭگى ءتىرى قالىپ كىم بىتەگەن دەيسىز. بىراق كەتكەن ادامنىڭ ءىزىن وشىرمەۋ ارتىنداعىلاردىڭ پاراسات-پايىمىنا, ادامدىق قاسيەتىنە, ۇرپاعىنىڭ, جارىنىڭ, جاقىنىنىڭ ۇعىمتالدىعىنا, وتباسىنىڭ جاراسىمدىلىعىنا تاۋەلدى. ونسىز اركىم ءوزى بولىپ, كۇن كورۋدىڭ الماعايىپ الەگىمەن جۇرگەندە اۋزىڭمەن قۇس ۇستاساڭ دا وتە شىقساڭ – قاعا بەرىستە قالىپ قويۋىڭ عاجاپ ەمەس. بۇل جاعىنان كەلگەندە نيەتىنە قاراي شىعار, ەربولعا قۇرمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. جارى كۇلاش باستاپ, ۇرپاعى تىك تۇردى. كۋرستاسى ەراعاڭنىڭ (ەرجۇمان سمايىلدىڭ) سىڭىرگەن ەڭبەگى دە ولشەۋسىز بولدى. ول كىسى زەينەتكە شىققاننان كەيىن كۋرستاستاردىڭ اراسىنا التىن ارقاۋ بولىپ, ۇرپاقتارىمىزدى ۇشتاستىرىپ جۇرەتىن ەدى. ءبىز مۇنى: «اكەڭ الپىسقا كەلگەندە مالاي الما», دەگەن وسى», دەپ ازىلگە جەڭدىرىپ قوياتىنبىز. ەربول ومىردەن وزعان سوڭ, ونىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن جيناپ جارىققا شىعارۋ ءىسى ورتاعا سالىندى. بۇل جۇمىستى كۇلاشپەن كەڭەسە وتىرىپ بەل شەشىپ قولعا العان ەراعاڭ ەدى. ءسويتىپ, ىنىدەن باۋىرعا اينالعان ەربولدىڭ كىتاپتارىن شىعارۋ كەزىندە بارىمىزگە ەراعاڭ ەس بولدى. تومداردى جيناقتاي ءجۇرىپ, اراسىندا جىلىنا دەيىن ەستەلىك كىتاپ شىعارۋدى قولعا الدى. تۇيىنىندە ەكەۋىن دە ءمىنسىز ورىندادى (ەستەلىك كىتاپ «جۇرەگىمەن وت تاسىعان» دەپ اتالادى). ەڭ باستىسى, باس-اياعى ءبۇتىن, ءوزى بولماسا دا ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ كوزىندەي التى تومنان تۇراتىن كەلىستى كىتابىن «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسىنان شىعارىپ, جۇرت قولىنا تيگىزدى. ەندى سونى پاراقتاپ كورەلىك.
تاعىلىمدىق ءمانى, تاربيەلىك ۇلگىسى بولەك, ءتۇزۋ وي, ىزگى نيەتتەن تۋعان جانداردىڭ جاۋھار سوزدەرى ءبىرىنشى تومنىڭ التىن ارقاۋى – ەربولدىڭ ءوز بايلامىمەن ايتساق, «قازاق افوريزمدەرى (اقىل-وي انتولوگياسى: باعزىدان بۇگىنگە دەيىن)». بۇل – ۇلتقا كەرەك, جۇرتقا قاجەت دەگەن ويدان تۋعان, ادەمى جۇيەلەنگەن ىرگەلى ءىس, بىزدە دە بار ەكەنىن دايەكتەگەن, بۇكىل سانالى ومىرىندە تىرنەكتەپ جيناعان ۇلت جاۋھارى.
«قازاق افوريزمدەرىنىڭ» العاشقى داناسىن كورگەندە ءجۇزى نۇرلانىپ, تەرەڭ تىنىس الىپتى. ال التى تومنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن, ءتۇيىندى وي, تۇيمەدەي ءتۇيىن ءسوز ءبىرىنشى تومنىڭ بەتاشارى رەتىندە بەرىلگەن. ونى تەرەڭ تولعاپ, كەڭىنەن قوزعاپ, بۇگىنگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تىزگىنۇستارى, قاراسوزدىڭ بەتىنە قايماق كىلكىتكەن ءابىش اعا كەكىلباي ۇلى جازعان. «ءبىزدىڭ حالىق: «اتىڭنىڭ سىرىن بىلگىڭ كەلسە, قىرىق كۇن جەمىن سالىپ, سۋىن بەرىپ, ءوزىڭ قولعا ۇستا, جاقىنىڭنىڭ سىرىن بىلگىڭ كەلسە, قاسىڭا قىرىق كۇن سەرىك قىلىپ, جولعا شىق» – دەيدى. «ءبىر كۇن جولداس بولعانعا قىرىق كۇن سالەم» دەيتىنى تاعى بار. سول ايتقانداي, ەربول ەكەۋمىزدىڭ دە تانىسقانىمىزعا ءبىر-بىرىمىزگە ابدەن سىرمىنەز بولاتىنداي ۋاقىت ءوتىپتى. كۇنى كەشەگىدەي ەدى-اۋ؟» دەپ باستاپ, تانىسۋ مەن تابىسۋ, توننىڭ ىشكى باۋىنداي سىرلاسىپ كەتكەن ساتتەر, قاتار ءجۇرىپ وي بولىسكەن كەزدەر, اعا-ءىنىلى بولىپ, باۋىر باسقان تۇستار, ءومىردەگى وزگەرىستەر كەزىندە ءبىرى پاراساتتى باسشى, ەكىنشىسى ادال قوسشى بولا بىلگەنىن قوس بۇرىمداي تارقاتا كەلىپ, «جانىڭداعى جاقسى ادامدار كەلمەس ساپارعا اتتانعان سايىن دۇنيەنىڭ اسا ۇلان-عايىر, تىرشىلىكتىڭ تىم كەلتە ەكەنىن ۇعىنعاننىڭ ۇستىنە ۇعىنا تۇسەسىڭ», دەپ نۇكتە قويىپتى. اقيقات ءسوز.
ال جەكە تومنىڭ كوتەرگەن ءجۇگىن ناقتىلاي ايتساق, جيىرما بەس عاسىردىڭ التىنعا بەرگىسىز اقىل-وي جەمىسىنىڭ جيناعى «قازاق افوريزمدەرى» سىر-سيپاتىن, مازمۇنى مەن ءماتىنىن, قامتىعان ۋاقىتىن, تاريحي تانىمىن, بەرەر ونەگەسىن اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ بايان ەتەدى. كەستەلى ءسوز, كەمەل ويدان تۇراتىن افوريزم جانرى تۋرالى مول مالىمەت بەرەتىن بۇل كىتاپ نەگىزىنەن اۆتورلىق افوريزمدەردەن تۇراتىنىن ايتادى.
جالپى, افوريزم ءتۇزۋ – قۇمنان كوزىڭدى قورعاي ءجۇرىپ, التىن ىزدەۋ قانداي ازاپ بولسا, وي مايەگىن, ءسوز اسىلىن ءتىزۋ دە سوعان پارا-پار, وڭاي شارۋا ەمەس. ول ءۇشىن وي-ورەڭ بيىك, تالعام-تانىمىڭ, زەردە-زەيىنىڭ ەرەكشە بولۋى ءتيىس. ۇزىن سانى 80-گە تاياۋ اۆتورلاردىڭ سوزبەن ورنەكتەگەن وي-اقىقتارىن ەربول مارجانداي ءتىزىپ, ۇلت رۋحانياتىنا قاجەت قۇندى كىتاپتى قۇراپ شىققان. بۇل شىمىر شەبەردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەڭبەك دەسەك, اسىرىپ ايتقاندىق ەمەس. مۇنداي ىرگەلى جادىگەردى جالىقپاي ىزدەنگەن ادام عانا ورىنداي السا كەرەك. ەندىگى مىندەت ارعى قازاق اناقارىستان باستاپ, ساعات اشىمباەۆقا دەيىنگى دارالاردىڭ سوزدەرى قامتىلعان وسى كىتاپتى جادىگەردەي جاقسىلىققا پايدالانىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرساق, قانە! اسىرەسە, «جەرىڭدى جات باسپاعان» (تونىكوك), «ءبىز كوكتەن جارالعان, كوكتىڭ ۇلى – تۇركى جۇرتى بولامىز» (بىلگە), «قاعان ەل قۇرار» (كۇلتەگىن), «تاكاپپارلىقتى – ءتاڭىر سۇيمەس» (قورقىت), «اقيقات – ادالدىقپەن اعزالاس» ء(ال-فارابي), «اياققا كىسەن سالۋعا بولار, قولعا كىسەن سالۋعا بولار, تىلگە كىسەن سالۋعا بولماس» (بايدىبەك بي), «تەكسىزدىڭ تەگى – قۇل» (ايتەكە بي), «ەرىكتى ۇل – كورىكتى» (قازىبەك بي), «ار جازاسى – بار جازادان اۋىر جازا» (م.اۋەزوۆ), «ءتارتىپ كەيدە تارتىپسىزدىك تە تۋدىرادى» (ب.مومىش ۇلى), «ادام بوپ وڭاي تۋعانمەن, ادام بوپ قالۋ كوپ قيىن» (ق. مىرزا ءالى), «شىندىق – اششى ءھام اجالسىز» (ش.مۇرتازا) دەپ كەلەتىن بولمىسى بولەكتەردىڭ وي-مارجاندارى ونىڭ كوز مايىن تاۋىسىپ جيناعان, باستىرعان, ولمەستەي ەتىپ ارتىنا قالدىرعان اماناتى. اسىل ازاماتپەن ءبىر اڭگىمە ۇستىندە افوريزمدەر ءسوز بولعانى بار. وعان سەبەپ, اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ 2001 جىلى شىققان «بولمىسپەن بەتپە-بەت» كىتابىن قالاپ العان ەدى, كەيىن قايتارىپ بەردى. «الدىما قويعان ءبىر ماقساتىم ورىندالعان سەكىلدى. ول قازاق افوريزمدەرىن جيناپ, شىعارىپ وزگەگە تانىتۋ, الەمدىك دارەجەگە كوتەرۋ, بىزدە دە اقىل-ويدىڭ يەسى از ەمەس ەكەنىن وزىمىزگە دە, وزگەگە دە جەتكىزۋ بولاتىن. باسى قايىرىلدى. كەلىستى كىتاپ شىعارسام دەيمىن. ول دۇنيەجۇزىنە تاراعان وزگە جۇرتتاردىڭ افوريزمدەر جيناعى سياقتى كىتاپ سورەلەرىنەن بەرىك ورىن السا, دەگەن ىزگى نيەتتەمىن», دەپ ەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىندا سول ارمانى ورىندالدى. ول كىتاپتى كوزىمەن كورگەنىن, كوز نۇرىمەن ايمالاعانىن الدا ايتتىق.
ەكىنشى توم ولەڭدەردەن تۇرادى. «رۋح ساپارى ۇزاق» دەگەن العىسوزدى جىر پاتشايىمى, وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ومىردەن وزعان دوسىمىزدى «ەربول باۋىرىم» دەپ باعالاعان فاريزا وڭعارسىنوۆا جازعان. ولەڭدەرىن وقىپ وتىرىپ, مىنا كۇن, مىنا تىرلىكتىڭ ولشەۋلى ەكەنىن ەرتە سەزگەن بە دەيسىڭ. ارسىز اجالعا: «بوسات مىنا توسەكتەن, بايلاپ قويماي, وتكەنىمشە دەم ءبىتىپ وڭەشىمنەن», دەپ ايبات شەگىپتى. ارتىنان: «مۇنار دا مۇنار, مۇنار كۇن, شالعايىن شالعان شىناردىڭ, شارشاتىپ ءبىر كۇن شىرعالاڭ, شارت ەتىپ مەن دە سىنارمىن. سىنارمىن مەن دە شارت ەتىپ, نايزاعاي سىندى جارق ەتىپ. نيەتى قارا كوك توبەت, قارعاداي قالار قارق ەتىپ», دەپ الادى دا: «جۇرەگىم جىرعا اينالار» دەيدى. جۇرەگى جىرعا ارنالعان اقىننىڭ ءار جىرىنان ونىڭ جان دۇنيەسىن, ىشكى يىرىمدەرىن كورەسىڭ. «قايران تاعدىر» دەگەن ولەڭىندەگى ەربولدىڭ تەرەڭدىگىنە ءتانتى بولاسىڭ. «اپپاق الەم, اق شۋاقتى اڭسادىڭ, بولدىڭ ورتاق قىزىعىنا قانشانىڭ. كوڭىلى – كور, جۇرەگى جوق جاندارعا, جان سىرىڭدى جەتكىزە الماي شارشادىڭ. قايران جۇرەك كوتەرەدى ەكەن قانشا مۇڭ!» دەيدى دە «قارا جەردە ەندى ماڭگى تۇراعىڭ» دەگەن بايلام جاسايدى. وسى جولدارعا قاراپ وتىرىپ, ونىڭ مىنا دۇنيەدەن ەرتە كەتەتىنىن سەزگەندەي اسەردە قالاسىڭ. اقىنداردىڭ كورىپكەلدىگى دەگەن ۇعىم بار. سول ەربولدىڭ بويىندا دا بولعان سەكىلدى مە, قالاي؟!
ءبىزدىڭ ەربول دوس-جارعا ادال, بالاعا مەيىرىمدى ەدى. ونى جىر جولدارىنا كەلىستىرىپ ءتۇسىرىپ كەتىپتى. ءبىز مۇنى جەلدەي ەسىپ جۇرگەندە اڭعارا قويماعان سەكىلدىمىز. سوعان «نوستالگيا» دەگەن ولەڭ دايەك بولادى. «بالاۋسا بالعىن ەدىك سەن دە, مەن دە. ويدى – وت, بويدى – سەزىم كەرنەگەندە. اق قانات پەرىشتەدەي شىعا كەلدىڭ, ماحاببات زامزامىنە شولدەگەندە», دەگەن جولدار ءار ادامنىڭ جانىنداعى جارىمەن وتكىزگەن بالداۋرەنىن ويعا ورالتىپ, كوڭىلگە ەلەستەتپەي قويمايدى. «ومىرگە ادام ءبىر كەلگەنى ءتارىزدى, ماحاببات تا ءبىر-اق رەت گۇلدەيدى», دەپ كەلەتىن ەكى جولدا ۇلكەن فيلوسوفيالىق بايلام جاتىر. كىم بولسا دا ءىزىمدى جالعايتىن ۇرپاعىم دەيدى. شىنىنا كەلگەندە, ۇرپاق ءبىر وتباسىنىڭ ەمەس, ۇلتتىڭ باستى قازىناسى. ۇلت قازىناسىنا قوسقان بالالارى جايلى ەربول اقىن: «جان ءۇزىپ جايساڭ, پەيىل, جاراسىمعا, اقتىلەك – التىن القا تاعاسىڭ با. كەلەدى ءوسىپ مەنىڭ ءۇش ق ۇلىنىم, كوزىمنىڭ اعى مەنەن قاراسىنداي», دەيدى دە: «جاۋراتپا سۋىعىڭا, سالقىنىڭا, جولاتپا نايزاعايدىڭ جارقىلىنا. جاراسام – تۇمارى بوپ ورالار ەم, ويلانباي شاشتارىڭنىڭ تالشىعىنا... كەلەدى ءوسىپ مەنىڭ ءۇش قاراعىم, ومىردە تىككەن اسەم ءۇش داراعىم. بالا دەپ شىرىلدايدى اكە جانى, جۇرگەندەي جۇزىندە وتكىر ۇستارانىڭ», دەپ اكەلىك جاندۇنيەسىن الدىڭا جايىپ سالادى. بۇل بارلىق اكەنىڭ سوزىندەي ەستىلەرى انىق. ءۇش بالانىڭ اكەسى ءوز اكەسى تۋرالى دا ادەمى وي ايتادى. «اداستىرماس اماناتى اكەنىڭ, جۇرەگىڭنىڭ تورىنە اكەپ قوندىرساڭ», دەپ الادى دا ارتىنان: «سەن دە, اكە, بولشەگىسىڭ ءبۇتىننىڭ, مەن دە, اكە, بولشەگىمىن ءبۇتىننىڭ. تىزە بۇگىپ تاعدىرىمنىڭ الدىندا, دەيمىن ىشتەي: جازعانىڭا شۇكىر مىڭ!» دەگەن ەكەن. ناعاشى تۋرالى ولەڭدەردى وقىپ ءجۇرمىز. ەربولدىڭ «انام ەلى» دەگەن ويلى جىرى بولەكشە ەستىلەدى. «ەركەلەر ساعان كەلىپ, مەن دە ءبىر بالاڭ ەدىم. انامداي ايالاعان, امان بول, انام ەلى. جاقسىنى الاسىڭ قۇپ, جانعا پاك جاراسىم – قۇت. مەنىڭ دە سىنباس ساعىم, سەن باردا, ناعاشى جۇرت», دەيدى. وسى سەگىز جولعا انا بەينەسى دە, ناعاشى مەيىرىمى دە سىيىپ كەتكەن. مۇنى شەبەرلىك دەسە بولادى.
بۇل تومداعى كەسەك تۋىندى «ءان – عۇمىر» اتتى ليريكالىق-فيلوسوفيالىق پوەما. قازاق ونەرىنىڭ تاعدىرلى ءبىر وكىلى ەستاي تۋرالى شىعارمادا جانى ىزگىلىكتى, ىزەتتى سۇيەتىن اقىن شابىتى ەرەكشە كورىنىس تاپقان. ەل, جەر, ەستايدىڭ زامانداستارى, حۇسني-قورلان جايى, تابيعات كورىنىستەرى – ءبارى ۇشتاسىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. شاشاۋ شىققان شۋماق جوققا ءتان. قورىتىندىسى بىلاي تۇيىندەلەدى: «تىرلىكتە تاۋسىلعانمەن تاتار ءدامى, ەستايدىڭ ۇزىلگەن جوق ساپارى ءالى. جول شەگىپ ماڭگىلىككە بارا جاتىر, اتاعىن الىسقا ءالى اپارادى.شىرقالسا, مىڭ قۇبىلعان ءانى ىزگى, تەربەيدى سۇلۋ ىرعاق جانىمىزدى. رۋحىنا باس يەيىك ەستاي اقىن, ارۋاعى ءجۇرسىن قولداپ ءبارىمىزدى». وسى جولداردى ەربولدىڭ وزىنە دە باعىشتاۋعا بولاتىنداي. بۇل پوەما شايمەردەن ۇلىنىڭ قازاق ولەڭىنە سالعان ولجاسى عانا ەمەس, ەكىنشى ءومىرىنىڭ وزەگى دەر ەدىك.
قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى, ەرتەڭگى, كەلەشەكتەگى ۇرپاعى اريستوتەل, ا.مارك, ا.سميت, ۋ.شەكسپير, ءا.ناۋاي, ش.ءۋاليحانوۆ, ا.شپەنگاۋەر, و.بالزاك, ل.تولستوي, و.ۋايلد, ا.كاميۋ, ف.نيتسشە, وزگە دە الەمنىڭ اسقان اقىل-وي يەلەرىنىڭ قاناتتى سوزدەرىنەن تاعىلىم السىن, تاربيە ۇيرەنسىن دەگەن نيەتپەن اقىقتاي ەتىپ ىرىكتەپ جيناعان ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ ەلەۋلى دۇنيەسى ءۇشىنشى تومدى قۇرايدى. بەتاشار ءسوزىن «ازامات اماناتى» دەپ ىزەتتى ىنىسىنە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالامى جۇيرىك, ويى ۇشقىر بەلدى وكىلى, بەلگىلى عالىم ءۋاليحان قاليجان جازىپتى. وي-قازىناسىنىڭ وتىن ۇرلەگەن كەرەمەت فيلوسوفتار مەن قالامگەرلەردىڭ, ويشىلداردىڭ ءار ءسوزى اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق. ءوز ىسىنە ىقتياتتى دا تياناقتى قارايتىن ادەمى ءادىسىن ەربول بۇل كىتاپتى اۋدارىپ, دايىنداۋ جۇمىسىندا دا بۇلجىتپاي ورىنداعان ەكەن. اسىل ءسوز يەسى كىم ەكەن دەمەس ءۇشىن ءار ويشىل, نە قاناتتى ءسوزىن العان اۆتور تۋرالى قىسقا دا نۇسقا مالىمەت بەرىپ وتىرادى. بۇل كىتاپ ويىڭدى وسىرەدى, كوڭىلىڭنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتەدى, كەيدە «قيسايساڭ» «ءتايت» دەگەن ەمەۋرىن تانىتادى. ساناڭا ساۋلە ءتۇسىرەتىن «سيقىرى» دا بار. «وقىپ كورىڭىز... ويلانىپ كورىڭىز» دەيدى ەربول.
ءتورتىنشى توم – بۇرىن قاۋىم جاقسى قابىلداعان, الدەنەشە رەت جۇرت قولىنا تيگەن «اقيقات ايناسى» اتتى فيلوسوفيالىق افوريزمدەردەن جانە «تىڭدا توعىسقان تاعدىرلار» اتتى وچەركتەر جيناعى مەن «ءاز استانا» كىتاپشاسىنان توپتاستىرىلعان ەكەن. بەتاشار ءسوزىن جازۋ پروفەسسور سەرىك نەگيموۆتىڭ ەنشىسىنە ءتيىپتى. ول ەربول شايمەردەن ۇلىنا قۇپتاۋعا تۇراتىن: «...فيلوسوفيالىق افوريستيكا جانرىنىڭ نەگىزدەمەسىن جاساۋشى ساناتكەر» دەگەن باعا بەرەدى. ال وچەركتەر جيناعىن ءسوز ەتكەندە, اۆتوردىڭ زەيىن-زەردەسىنە ەرەكشە توقتالادى.
«اقيقات ايناسىنىڭ» بولمىسىن ەربول ءوزى دە تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ باياندايتىنى بار. «الەمدىك اقىل-وي قازىناسىن ءار قىرىنان يگەرۋ – وركەنيەت كوشىنە ەنۋدىڭ بىردەن-ءبىر دارا جولى. ويتكەنى, كوڭىل كوكجيەگى كەڭەيگەن سايىن ۇلت رۋحىنىڭ ساپالىق سيپاتى جەتىلە بەرەدى. ادامزات تاجىريبەسىنىڭ رۋحاني باعىت-باعدارىن ءجىتى قاداعالاپ, جەتە پايدالانا ءبىلۋ – ماتەريالدىق بولمىس ءبىتىمىن دە بەدەرلەندىرە ءتۇسەدى. ۇلتتىق رۋحاني ورلەۋدىڭ ودان باسقا جولى جوق. وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان جيناقتىڭ دۇنيەگە كەلۋ سەبەبىنىڭ باستى سىرى وسى ايتىلعان ويلارمەن وزەكتەس. ماقسات – قال-قادىرىمىزشە قازاق وقىرماندارىن حح عاسىر ويشىلدارىنىڭ ءبىر توبىنىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراستارىنىڭ كەيبىر قىرلارىمەن, ءومىر جايلى, ادامزاتتىق قۇندىلىقتار تۋرالى ءھام قوعام جايلى ۇستانىمدارىمەن تانىستىرۋعا قولعابىس جاساۋ», دەپتى.
قالاي دەسەك تە, ميلليونداعان ادامداردىڭ تاعدىر-تالايى جاتقان تىڭ يگەرۋدى, ونىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن قازاق تاريحىنان ءمۇلدە سىزىپ تاستاي الماساق كەرەك. تىڭ ولكەسىنىڭ تۇلەگى ەربول بۇل تاقىرىپقا تەرەڭدەپ بارعان. شۇرايلى جەردى, ەڭبەك ادامدارىن ءومىردىڭ وزىندەي ەتىپ باياندايدى. جيىرماعا تاياۋ تاقىرىپتا قاراپايىم ەگىنشىلەردەن باستاپ, ۇلت زيالىسىنا اينالعانداردىڭ بەينەسى كوز الدىڭنان وتەدى.
جاڭا استاناعا قاتىستى ويلارى دا ورامدى. العاشىندا ولەڭ بولىپ قۇيىلىپ, ارتىنان ءان ماتىنىنە اينالعان «ارمان قالا – استانا» ء(انى مارات وماروۆتىكى) جۇرتتىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بولەنگەنى بەلگىلى. وسى ءان اۋەلەي ايتىلعان ساتتە ەربول دوستىڭ بەينەسى بيىكتەي بەرەتىنى ءسوزسىز.
ءبىر زاماندارى كونفۋتسي: «الەمدى نىشاندار مەن رامىزدەر بيلەيدى» دەگەن ەكەن. شىنىندا, وتاننىڭ تۋى, وتاننىڭ ەلتاڭباسى, وتاننىڭ ءانۇرانى – ءبىرىنشى بەلگى ەكەنى اقيقات. وسى ءۇش قاسيەتتى ەرەن كيەلىمىزدى قابىلداۋ كەزىندە, باسى-قاسىندا جۇرگەندەردىڭ قاتارىندا مەملەكەتتىك رامىزدەردى جاساۋ جونىندەگى كوميسسيا حاتشىسى ەربول شايمەردەن ۇلى دا بولعان ەدى. قيلى-قيلى پىكىرلەردى, ءار الۋان ۇسىنىستاردى ۇيلەستىرۋ, الماعايىپ زاماندا وڭاي بولماعانى راس. كوز الدىندا جاسالىپ جاتقان ەلدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ ءاربىر ساتىنە ۇقىپتىلىق تانىتپاساڭ, اي, جىل, ءتىپتى عاسىرلار وتكەن سوڭ, كۇڭگىرتتەنەدى, ۇمىتىلا باستايدى. ءبىزدىڭ ەربول جاڭا جاسالىپ, تالقىدان ءوتىپ قابىلدانعان ەلدىك رامىزدەرىمىزگە العاشقى كۇننەن تەرەڭ ءمان بەرەتىنىنە تالاي كۋا بولدىق. تىنىمسىز ىزدەنەتىن, ءىرگەسى بەرىك جۇرتتاردىڭ نىشاندارىن زەرتتەپ, ونى ءتيىستى ادامدارعا جەتكىزىپ وتىراتىن. وسى ۇمتىلىس ەربولدى ۇلتىمىزدىڭ ءبىرىنشى ءرامىز تانۋشىسى دارەجەسىنە جەتكىزدى. رامىزدەرىمىزدىڭ بولمىسىن كورسەتەتىن ءبىرىنشى كىتاپتى دا ەربول جازدى. ول كىتاپتار تولىعا كەلىپ ورىس, اعىلشىن, وزگە دە تىلدەرگە اۋدارىلدى.
ەربولدىڭ ەلدىك نىشاندارىمىزدى قابىلداۋ كەزىندە, ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا جازعان ماقالالارىن جەتە قاداعالاپ جۇرگەن, قازاق باسپاسوزىنىڭ ايتۋلى وكىلى, ەل بۇگىنشىل, مەنىكى ەرتەڭ ءۇشىن, دەپ احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە حالقىنىڭ بۇگىنىنە قۋانۋمەن قاتار, كەلەشەگىنە ويلى كوزبەن قاراپ, ەرتەڭىنە كەرەكتى ەرتە ەسكەرىپ, ۇرپاعىنا قاجەتتى الدىن الا اتقارۋدى مىندەت ساناعان ءسوز سەمسەرى, جۇزدەگەن جاس شەبەرحاناسىنان شىققان سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ ەندى تالداۋ ماقالالاردى كىتاپ ەتىپ شىعارۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەكەن. وسىنى ەربولدىڭ ءوز سوزىمەن جەتكىزسەك دەيمىز: «1992 جىلى 4 ماۋسىمدا مەملەكەتتىك رامىزدەر قابىلدانىسىمەن ىلە-شالا ءوتىنىش جاساعان جۋرناليستيكاداعى عاجايىپ ۇستازىم, «لەنينشىل جاستاعى» رەداكتورىم, ول كەزدە «بالاۋسا» باسپاسىن باسقاراتىن سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعانىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بار بولعانى بىرەر ايدىڭ ىشىندە ازىرلەنىپ, جەدەل 1993 جىلدىڭ باسىندا بىردەن ەلۋ مىڭ دانامەن (كەيىن تالاي قايتا باسىلىپ شىقتى عوي) جارىق كورگەن «قازاق ەلىنىڭ رامىزدەرى» كىتاپشاسىنىڭ جارىق كورۋى سول ىزدەنىستەردىڭ ارقاسى ەدى» دەيدى.
ءيا, العاشىندا وسىلايشا, پىشاقتىڭ قىرىنداي بولىپ شىققان كىتاپشانى جەتىلدىرىپ, كولەمدى ەڭبەككە اينالدىرعان بولاتىن. بۇل ەڭبەك التى تومدىقتىڭ بەسىنشى تومىن قۇراپ وتىر. بۇل تومنىڭ بەتاشار ءسوزىن, زامانداسى پروفەسسور بۇركىت اياعان تولعاپتى. كىتاپتى پاراقتاپ وتىرعاندا, رامىزدەر تاريحىنا, قازاقتىڭ ۇلتتىق رامىزدەرىنىڭ باستاۋ باسى قايدا جاتىر دەگەندى, بۇگىنگى قۇندىلىعىمىزدىڭ ءبىتىم-بولمىسىن, ەرەكشەلىگىن, ونىڭ اۆتورلارىن وسى كىتاپ ارقىلى تانىپ-بىلەمىز. دۇنيەجۇزىندەگى مەملەكەتتەردىڭ رامىزدەرىنەن دە مول مالىمەت الامىز. قازىر قازاقتىڭ اسپان تۇستەس كوك تۋى تورتكۇل ءدۇنيەنىڭ كەز كەلگەن قۇرلىعىندا جەلبىرەپ تۇر. مۇحيت تولقىنىنداي تولقىعاندا, تاۋبە دەيسىڭ! ءانۇرانىمىز دا اسقاق ەستىلەدى. مەملەكەت باسشىسى شەتەلگە شىققاندا, رەسمي ديدارلاسۋلاردا, قىران قانات, تۇلپار تەكتى سپورتشىلارىمىز قيقۋلاپ جەڭىس تۇعىرىنان كورىنگەندە, تۋىمىز كوتەرىلەدى, ءانۇرانىمىز ورىندالادى. مۇنى ازاتتىق بەرگەن باق پەن باقىت دەمەي كورىڭىز! وسىنىڭ ءبارىن كەستەلى سوزگە ءتۇسىرىپ, الۋان ءتۇرلى سۋرەتتەرمەن تولىقتىرىپ, جۇرتىنا ءبىرىنشى ۇسىنعان – ەربول شايمەردەن ۇلى. بولاشاقتا وسى ەڭبەكتى ۇلت تانۋ وقۋلىعىنىڭ بىرىنە اينالدىرساق, ۇتىلماس ەدىك. وسى جەردە «تاريح – حالىقتىڭ كيەلى كىتابى, ونىڭ تۇرمىسى مەن قىزمەتىنىڭ ايناسى ءھام اتا-بابالارىنىڭ ۇرپاقتارىنا ارناعان وسيەتى بولۋى ءتيىس», دەگەن ن.كارامزين ءسوزى ويعا ورالادى.
«مەيىرىم, ىنساپ, اقپەيىل, ادال ەڭبەك – وسى تورتەۋى كىمنىڭ بويىندا بولسا, سول شىن ادام بولادى», دەپتى فيلوسوف اقىن ءشاكارىم. وسى تورتەۋى دە ەربول شايمەردەن ۇلىنىڭ بويىندا بار ەدى. ول قارىمدى قالامگەر عانا ەمەس, قوعام ومىرىنە ەرتە ارالاسىپ, ءبىراز بەلدى قىزمەتتەر اتقارعان بەلدى دە بەلگىلى ازامات بولاتىن. سونىڭ كەيبىرەۋىن الدا ايتتىق. ءتىل سالاسىنداعى ءتىرشىلىگىمىزگە ءوز ۇلەسىن تابانداپ تۇرىپ قوسقانداردىڭ ءبىرى دە ەربول بولدى. سونىڭ دالەلىندەي, التىنشى تومنىڭ العىسوزىن اكادەميك, قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى وكىلى ومىرزاق ايتباي ۇلىنىڭ قالام تەربەۋى ەدى. عالىم كىتاپقا كىرگەن ساۋاتتى ماقالالاردى جان-جاقتى تالداپ, شاكارىمنىڭ ءتورت قاعيداسىنا ەربول ەڭبەگى ساي ەكەنىن العا تارتادى. اسىرەسە, «ە.شايمەردەنوۆ – ءتول ءتىلىمىزدى شىن مانىندە تولىققاندى مەملەكەتتىك تىلگە اينالدىرۋدى ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى دەپ ەسەپتەدى», دەگەن بايلامى ونىڭ ەڭبەگىنە بەرگەن ۇلكەن باعا دەپ بىلەمىز.
كىتاپتىڭ ارقاۋى ويلى ماقالالار, اسەرلى پۋبليتسيستيكا, سىر-سيپاتى بولەك سۇحبات, وعان قوسا, الىس-جاقىن شەتەلدەردە وتكەن شارالاردا سويلەگەن سوزدەرى, القالى جيىنداردا تالقىعا تاستاعان ويلارى قۇرايدى. بارىندە دە ءوزى كۋا زاماننىڭ ءبىتىم-بولمىسىن بۇكپەسىز ايتادى. ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى باتىل باستامالارى, تىڭ شەشىمدەرى, ناقتى مىسالدارمەن, دالەل دايەكتەرمەن بەرىلىپ وتىرادى. مىسالى, «ەلباسى جانە ەل رامىزدەرى» دەگەن تانىمدىق ماقالاداعى تاريحي كورىنىس كىم-كىمدى دە بەيجاي قالدىرمايدى. «ەربول, سەن ماعان وتكەندەگى الەم رامىزدەرى كاتالوگىن تەز جەتكىزشى. مىنا ءبىر كوپشىلىك ىقىلاسى اۋا باستاعان جوبا باسقا ءبىر ەلدىڭ نىشانىنا ۇقسايتىن ءتارىزدى. بايقاماي «ۇرلاپ» الىپ, ۇياتقا قالىپ جۇرمەيىك, – دەپ شۇعىل تاپسىرما بەردى. «ساباقتى ينە ساتىمەن» دەگەندەي, جول بولعاندا ىزدەگەن كىتاپ كابينەتتە بولىپ شىقتى. ەلباسىنىڭ ءبىر كورگەنىن ۇمىتپاي, ەستە ساقتايتىن زەردەسىنە ءتانتى بولدىم. اشىپ قاراسام – كۇدىگى انىق, تۋرا قولمەن قويعانداي. قاجەتتى بەتتى بەلگىلەپ, جەدەل اپارىپ, ەلباسى قولىنا تاپسىردىم.
– ماعان بۇل دا ۇنايدى, – دەدى ەلباسى. – تەك بولگاريانىڭ ءاسكەري-تەڭىز بايراعىنان اۋماي قالىپتى. مىنە... تۇپ-تۋرا ءوزى. سوندا قازاقستاندا بولگاريانىڭ تەڭىز اسكەرلەرىنىڭ جالاۋىن جەلبىرەتىپ جۇرەمىز بە؟ قيسىندى سوزگە كىم قارسى كەلسىن», دەيدى. ءيا, قازىر ءبارى وڭاي كورىنگەنمەن, كەزىندە ءرامىزدەردى بەكىتۋ ءىسى تالاي تارتىسقا ارقاۋ بولعانىن وسى كىتاپتاعى دۇنيەلەردەن اڭعارۋعا بولاتىن شىعار.
تومداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى ەڭبەك – ءافوريزمدى ءبىراز زەرتتەپ, ايتۋلىلاردىڭ كەمەل ءسوزىن كوركەم تىلىمەن ۇلتىنا جەتكىزگەن ەربول دوس تا ارتىنا ءبىراز ويلى افوريزمدەر قالدىرعان ەكەن. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن بىرەر مىسال كەلتىرەلىك: «قۋلىققا قۋلىق – قۋ ءىسى, ونەرىڭمەن وزۋ – دۇرىسى», «ەسەرگە ەسە جىبەرمە, تۇياق قالماس تىگەرگە», «يىلە بىلگەن – يە دە بىلەدى, كۇيە بىلگەن – سۇيە دە بىلەدى», «كوڭىل كىرى – تۇزاق, دوستىق جىرى – ۇزاق», «زاڭىنا قاراي زامانى, اينالاسىنا قاراي ادامى», «ءتانىڭ اۋىرسا – ءدارى سەپ, جانىڭ اۋىرسا – جارىڭ سەپ» – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ كوزى ءتىرى بۇگىنگى الىبى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماعان عوي. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ەربولدىڭ جولى بولعان. كەزىندە ابەاعاڭ وعان اتاقتى «قان مەن تەرىنە» العىسوز جازدىرىپ, كىتابىنا بەرگەن ەدى. سول «سۋرەتكەر الەمى» اتتى ءوزى جانرىن فيلوسوفيالىق-ەستەتيكالىق ەسسە دەپ كورسەتكەن ەڭبەك سوڭعى تومنىڭ نۇكتەسىن قويعان ەكەن. بۇل دا ءبىر ادەمى شەشىمدەي كورىندى. ماقالانىڭ سوڭىن ەربول شايمەردەن ۇلى: «ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» تريلوگياسىنىڭ سوڭعى پاراعىن اۋدارىپ وتىرىپ, تاعى ءبىر ويعا سىرعا تاعۋعا بولادى. ول – ءسوز باسىندا اڭگىمە بولعان جاھاندانۋ جاعدايىنداعى ادەبي باسەكەلەستىككە قاتىستى. قازاق رومانىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى ۇلتتىق ءسوز ونەرىمىزدىڭ قانداي عالامدىق شاقىرۋلارعا دا لايىقتى جاۋاپ بەرە الاتىندىعىن كورسەتەدى دەگەن كوزقاراس», دەپ اياقتاعان ەكەن. ارتىنا رۋحاني مۇرا ەتىپ قالدىرعان ونىڭ التى تومى تۋرالى ءوز ويىن وزىنە ايتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق بولار.
ەربول شايمەردەن ۇلى الپىسقا جەتپەي كەتتى دەپ جاتامىز. بىراق ونىڭ ارتىنا قالدىرعان مىنا مۇرالارىن زەردەدەن وتكىزگەندە, ماسەلە كوپ جاس جاساۋدا ەمەس, ءىستى اتقارۋدا ەكەنىن ايقىن اڭعاراسىڭ. التى تومدىعىنىڭ بەتاشار ءسوزدەرىن جازعانداردىڭ بەدەل-بيىگىنە قاراپ وتىرىپ-اق ەربولدىڭ وسال ەمەس ەكەنىن سەزەسىڭ. قازاق جۇرتىنىڭ كىلەڭ مىقتىلارى ول تۋرالى ەمىرەنە سويلەپ, ەڭبەگىن تۋ ەتىپ كوتەرەدى. ادامدىعىن, ءبىلىم-بىلىگىن تاراتىپ ايتادى. ومىرگە ىڭگالاپ كەلگەن ءار ءسابي – وسىلاي ازامات بولىپ, ابىروي بيىگىنەن كورىنە الۋدىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە دەيدى. راسىندا, بۇل جاعىنان كەلگەندە ەربول جولى ومىرشەڭ دەۋگە تولىق نەگىز بار. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «قالامىن قولعا ۇستاعان ادام – كوسەمسوز يەسى. ول الدىمەن – قۇداي, ادام, زامان, ەلدىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى كەرەك», دەپتى. وسى جاۋاپكەرشىلىكتى ەربول شايمەردەن ۇلى مۇلتىكسىز ورىنداپ شىقتى. وعان تاۋبە دەرلىك مىنا التى توم كىتاپ دالەل دە, دايەك تە بولارى حاق.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ 13 وڭىرىندە داۋىلدى ەسكەرتۋ جاريالاندى
اۋا رايى • كەشە
الماتى زووباعىندا دۇنيەگە كەلگەن امۋر جولبارىستارىنا ەسىم بەرىلدى
جانۋارلار • كەشە
2026 جىلدىڭ باسىنان بەرى اتىراۋدا 31 كولىك ورتەندى
وقيعا • كەشە
