قارجى داعدارىسىنىڭ كەسىرىنەن اپشىسى قۋىرىلعان كوپتەگەن مەملەكەتتەردەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر حالىقتى بيلىككە قارسى نارازالىق شارالارىن وتكىزۋگە يتەرمەلەۋدە. ولاردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا ەكونوميكالىق تۇيتكىلدەر ازىرگە مۇمكىندىك بەرەر ەمەس. مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلار ءالى دە جالعاسا بەرەتىن سىڭايلى. ويتكەنى, جاھاندى جايلاعان قارجىلىق قيىندىقتاردى اۋىزدىقتاۋعا باسقاسى بىلاي تۇرسىن, مەن دەگەن الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى دارمەنسىزدىك تانىتۋدا.
اقش حالقى الاڭداۋلى
امەريكالىق كەيبىر كومپانيالاردىڭ جاعدايى تىم ناشار. ولاردىڭ بىرقاتارى قولىنا تاياعىن ۇستاپ, تاقىردا وتىرىپ قالماۋدىڭ قامىمەن جانتالاسىپ جاتىر. ال مۇنىڭ بارلىعى ەل حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزەرى ءسوزسىز. مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى تەحاستىڭ مۇناي-گاز سالاسىنداعى General Electric كومپانياسى ءارى-ءسارى كۇي كەشۋدە. قۇرىلىم الداعى ناۋرىز ايىنان باستاپ جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەرىنىڭ 45 پايىزىن «بوستاندىققا» شىعارىپ سالۋدى جوسپارلاۋدا. كومپانيانىڭ مۇنداي قادامعا بارۋىنا, ارينە, قارجى تاپشىلىعى ءماجبۇر ەتىپ وتىر. بۇدان بولەك, اقش-تاعى ەلەكترونيكا ونىمدەرىن ساتۋمەن شۇعىلداناتىن كومپانيالار دا توتەپ بەرە الار ەمەس. ماسەلەن, سوڭعى كەزدەرى Radio Shack اتتى الپاۋىت بانكروتقا ۇشىرادى. سونىڭ سالدارىنان 2 400 دۇكەنىن ساتىلىمعا قويدى. ونىڭ 1 500-گە جۋىعىن ەلدەگى Amazon كومپانياسى ساتىپ الۋعا نيەت بىلدىرۋدە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, وراسان شىعىنعا باتقان Radio Shack قۇرىلىمى اكتسيالارىنىڭ قۇنى 90 پايىزعا قۇلدىراعان. بۇل جىل باسىنان بەرى اقش-تىڭ بانكروتقا ۇشىراعان ءىرى قارجى ينستيتۋتتارى مەن تۇرالاعان كاسىپورىندارىنىڭ قاتارى قالىڭداي تۇسكەنىن اڭعارتادى. ارينە, بۇل جاعدايلار مەملەكەتتەگى الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەردىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنە اسەر ەتپەي قويمايدى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, بۇگىنگى اقش-تا ءاربىر بەسىنشى بالا جوقشىلىقتىڭ زاردابىن تارتۋدا. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن تاياۋدا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە كوز جۇگىرتەلىك. 2008 جىلعى قارجى داعدارىسى باستالعاننان كەيىن جارىتىپ تاماق ىشپەيتىن امەريكالىق بالالاردىڭ سانى 2 ەسەگە ارتقان. پەرزەنتتەرىن تاماقتاندىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن اتا-انالار ازىق-ت ۇلىك بانكتەرىنە ۇدايى الاقان جايۋعا ءماجبۇر كورىنەدى. مەملەكەتتەگى حالىق ساناعى بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ەلدە 16 ميلليوننان استام جەتكىنشەك ءبىر ءتىلىم نان تابا الماي, قىسىلىپ وتىرعان وتباسىلاردا تۇرادى ەكەن. قارجى داعدارىسى باستالعان 2008 جىلعا دەيىن ولاردىڭ سانى 9 ميلليوندى قۇراعان. «امەريكاعا ارنالعان دەموكراتيا» ۇيىمىنىڭ قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى ديرەكتورى نيل سروكا «ەلىمىزدە ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى مۇلدە كەرەعار جاعدايدا جۇرگىزىلۋدە. سونىڭ كەسىرىنەن جىلى-جۇمساقتىڭ بارلىعى تەك اۋقاتتى ادامدارعا عانا بۇيىرۋدا. ال كۇندەلىكتى ناپاقاسىن ازەر تاۋىپ جۇرگەن قاراپايىم جۇرتشىلىق ءۇشىن ەشقانداي جاقسىلىق بولماي تۇر. ءتىپتى, كەيبىر سالالار بويىنشا ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيىن. قارا حالىقتىڭ جاي-كۇيىن ويلاپ وتىرعان ەشكىم جوق. امەريكالىقتاردىڭ 1 پايىزى بايىعان ۇستىنە بايىپ جاتىر. بالالاردىڭ 20 پايىزى اشتان ءىلميىپ, ءبىر ءتىلىم نانعا قولى جەتپەۋدە. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنە سويلەسەك, اقش ونەركاسىبى دامىعان 35 ەلدىڭ ىشىندە كەدەيلىك تاقسىرەتىن تارتىپ وتىرعان بالالار سانى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇر. بۇل ماسەلەدە قۇراما شتاتتار تەك رۋمىنياعا عانا جول بەرەدى ەكەن. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا, باي مەن كەدەي تەڭسىزدىگىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن, ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن كوبەيتۋ قاجەت كورىنەدى. بۇعان قوسا, ارتىق جۇمىس ىستەۋگە قاتىستى ەڭبەك كەلىسىمشارتتارىن قايتا قاراعان ءجون. سونداي-اق, ماماندار جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالارعا بالا كۇتىمىنە جاراتاتىن قارجى ءبولۋ جۇيەسىن قۇرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ايتا كەتەيىك, اقش-تىڭ بىرقاتار ساراپشىلارى ەل پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ تاياۋدا ايتقان «ورتا تاپتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ىشكى ساياساتتىڭ باسىم باعىتى» دەگەن سوزىنە وراي كەكەسىنمەن ءۇن قاتۋدا. ولار ەگەر پرەزيدەنت بوس سوزدەن تىيىلىپ, جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزبەسە, وندا مەملەكەتتە قالىپتاسىپ وتىرعان ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك اۋىرتپالىقتار جاقىن ارادا جەڭىلدەمەيدى دەپ سانايدى.
گەرمانياداعى كوڭىلسىز كورىنىستەر
داعدارىس ىزعارى گەرمانيانىڭ بويىن تىتىركەندىرە باستاعان سەكىلدى. ويتكەنى, مۇندا الەۋمەتتى تولعاندىرعان ماسەلەلەر ءجيى-ءجيى قىلاڭ بەرۋدە. بۇل جاعدايلار ەلدەگى ىرگەلى كومپانيالاردىڭ قارجى تاپشىلىعىمەن بەتپە-بەت كەلۋىنەن تۋىنداپ وتىر. نەمىس حالقى ماقتان ەتەتىن ءىرى قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى, ەلەكترونيكا, ەلەكتروتەحنيكا, مەديتسينالىق قۇرالدار, ەلەكتروەنەرگەتيكا ءوندىرىسى سالاسىنداعى الپاۋىتتار قاتارىنداعى Siemens كونتسەرنى قارجىلىق قيىندىقتارعا بايلانىستى قىزمەتكەرلەرىن جاپپاي قىسقارتاتىنى جايلى اشىق مالىمدەدى. بۇگىندە جۇمىستان بوساتۋ جونىندەگى حابارلاما جازىلعان پاراقشالار كومپانيا ارقاسىندا ناپاقا تاۋىپ كەلگەن 7 800 ادامعا تاراتىپ بەرىلگەن. بۇل كونتسەرندەگى بارلىق جۇمىسشىلاردىڭ 2 پايىزىن قۇرايدى. ولاردىڭ 3 مىڭنان استامى گەرمانيا ازاماتتارى كورىنەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە Siemens كومپانياسىنىڭ ەرلانگەن قالاسىندا ورنالاسقان بولىمشەسىندەگى 900 قىزمەتكەر ءوز جۇمىسىنان قول ۇزەدى. جالپى, كومپانيا قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتۋ ارقىلى 1 ملرد. ەۋروعا جۋىق اقشا ۇنەمدەۋدى كوزدەپ وتىر. ۇنەمدەلگەن قارجى يننوۆاتسيالىق جوبالارعا جاراتىلماق. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, قۇرىلىمنىڭ تابىسى جىل وتكەن سايىن 1-2 ملرد. ەۋروعا كەمىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ەل حالقىنىڭ بيلىككە دەگەن وكپەسى قارا قازانداي. قوعامدا ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسكەن ازاماتتار قاتارى وسە تۇسكەن. ماسەلەن, مەملەكەتتەگى «ۆەردي» قاۋىپسىزدىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وداعى نارازىلىق شارالارىن وتكىزەتىندەرىن حابارلادى. بۇل ەرەۋىلگە گامبۋرگ, شتۋتگارت ءجانە گاننوۆەر اۋەجايلارىنىڭ جۇمىسشىلارى دا قولداۋ بىلدىرگەن. مۇنىڭ سالدارىنان 80 مىڭعا جۋىق جولاۋشى زارداپ شەگۋى مۇمكىن. اتالمىش كاسىپوداق قاۋىپسىزدىك سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن ءوسىرۋدى تالاپ ەتۋدە. بىلايعى جۇرتقا گەرمانيادا ءبارى ءوز قالپىندا سەكىلدى كورىنەدى. الايدا, ەلدىڭ سىرتقى جانە ىشكى جاعدايى سونشالىقتى ءماز ەمەس. بۇعان مەملەكەتتىڭ بىرقاتار وداقتاستارىنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتار تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى.
مەكسيكالىق مۇعالىمدەر باس كوتەردى
مەكسيكا استاناسى مەحيكو قالاسىندا مىڭداعان مۇعالىمدەر ەرەۋىلگە شىقتى. ولار ەڭبەكاقىلارىنىڭ ءوز ۋاقىتىندا بەرىلمەي وتىرعانىنا اشۋلى. نارازى توپ ەڭبەك جاعدايىنىڭ تومەندىگى مەن وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋىنە دە قارسىلىق بىلدىرۋدە. ەرەۋىلشىلەر شاھاردىڭ باستى الاڭىندا شاتىر قۇرىپ, جول قوزعالىسىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. نارازىلىق اكتسياسىن ۇيىمداستىرۋشىلار جەرگىلىكتى بيلىك قويىلعان تالاپقا لايىقتى جاۋاپ بەرىلمەسە, ەرەۋىلدى جالعاستىرا تۇسەتىنىن جەتكىزۋدە. مۇعالىمدەر وداعىنىڭ وكىلى رۋبەن نۋنەز: «بارلىق قوعامدىق ۇيىمداردى, جۇمىسشىلاردى, فەرمەرلەر مەن ءۇي شارۋاسىنداعى ايەلدەردى بىزگە قوسىلۋىنا شاقىرامىز. بارلىعىمىز بىرلەسىپ, ەڭبەك ەتۋشىلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى تالاپ ەتۋىمىز قاجەت», دەيدى. مەكسيكا ۇكىمەتى مەملەكەت قازىناسىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جۇمسايدى. بىراق سوعان قاراماستان, مەكسيكالىق وقۋشىلار ساباق ۇلگەرىمى بويىنشا تومەنگى كورسەتكىشكە يە. جالپى, مەكسيكادا الەۋمەتتىك ءتۇيتكىلدەر وتە كوپ. اسىرەسە, قوعامدا ءتارتىپسىزدىك پەن قىلمىستىڭ ءورشىپ تۇرعانى ەل دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.
برازيليادا سۋ تاپشى
بيىل برازيليانىڭ كوپتەگەن قالالارى كارناۆالدان باس تارتاتىن بولدى. بۇعان ەلدە سوڭعى 85 جىلدا بولماعان ەڭ قاتتى قۇرعاقشىلىق نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىر. ەلدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە سۋ تاپشىلىعى ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ بارادى. قۋاڭشىلىقتان, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى زيان شەگۋدە. وعان قوسا, ەلەكتر قۋاتىنىڭ 80 پايىزى گيدروەلەكترستانسالاردان ءوندىرىلەتىندىكتەن, برازيليادا ەنەرگەتيكا تاپشىلىعى دا سەزىلە باستادى. سوعان بايلانىستى ەلدىڭ بىرنەشە شتاتىندا اۋىزسۋدى ۇنەمدەۋ شارالارى جالعاسۋدا. ەل ەكونوميكاسىنا مۇناي نارىعىنداعى داعدارىس تا سوققى بەرۋدە. برازيليا تۇرعىنى پەپە كاراكوسسا: «مەنىڭشە, كارناۆالدى بولدىرماۋ ەشتەڭەنى شەشپەيدى. از عانا ۋاقىتتا اۋىزسۋ تاۋسىلىپ قالمايدى. كارناۆال – برازيليانىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى. جىلىنا ءبىر رەت وتەتىن اسا ماڭىزدى شاراعا تىيىم سالۋ دۇرىس ەمەس», دەيدى. ال مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلى مارسەللو دانيەل: «ءبىز كوشە كارناۆالىن وتكىزبەۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى, شارا بارىسىندا قالالارعا تۋريستەر وتە كوپ كەلەدى. ولاردىڭ بارلىعىنا جاعداي جاساۋ قيىن. اسىرەسە, سۋ تاپشىلىعى قول بايلاپ تۇر», دەيدى. وسىلايشا, برازيليا قالالارىنىڭ جارتىسىندا سۋدىڭ جەتىمسىزدىگى حالىقتى تىعىرىققا تىرەۋدە. ءتىپتى, جۋىناتىن جانە ىشەتىن سۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلەگە اينالعان. بۇعان قوسىمشا, مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى دا مەملەكەتتىڭ احۋالىن ناشارلاتىپ جىبەرگەن. دايىنداعان جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان».
