فوتو: اشىق دەرەككوز
ءدارىس ۇيىمداستىرۋشى ماماندار ەڭ اۋەلى بۇل كۇن – قازاق تاريحىنىڭ قارالى بەتى ەكەنىنە توقتالىپ, اقتاڭداق وقيعالاردى زەرتتەۋشى حالىق جازۋشىسى سماعۇل ەلۋبايدىڭ جۋىقتا ءباسپاسوز بەتىندە جاريالانعان دەرەگىن كەلتىردى. ول قۇجاتتا: «رەسەي يمپەرياسىندا 1897 جىلى وتكەن حالىق ساناعىندا قازاقتاردىڭ سانى 4 ملن 84 مىڭ كىسى دەپ كورسەتىلگەن. سول ساناق بويىنشا وزبەك, قىرعىز, تاجىك, تۇرىكپەن ءتارىزدى كورشىلەرىمىزدىڭ بارىن قوسقاندا قازاقتىڭ جارتىسىنداي عانا بولىپتى. ەندەشە, 1897 جىلعى 4 ملن 84 مىڭ قازاقتى 30-عا كوبەيتسەڭىز 100 ميلليوننان اسىپ ءتۇسىپ, الەمدەگى الىپ ەلدەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىرادى ەكەن. تەك عانا جەر كولەمىمەن عانا ەمەس, حالقىنىڭ سانىمەن دە قازاقتار الەمدەگى الىپ ەلدەردىڭ قاتارىندا, 9-شى نە 12-ءشى ورىندا تۇراقتاۋى زاڭدىلىق ەدى» دەيدى.
-ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الۋىمەن بىرگە, - دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار. – حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن زۇلماتتار اشىق ايتىلىپ, ناتيجەسىندە 1993 جىلى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سونداي-اق بۇل ماسەلەگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتا نازار اۋدارىپ: ء«بىز جىل سايىن 31 مامىر كۇنى وتكەن عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الامىز. ءبىز وتكەن زامانداعى قاسىرەتتى وقيعالاردان تاعىلىم الىپ, ونى ۇلت جادىندا ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. سوندا عانا كەز كەلگەن سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, ادىلەتتى مەملەكەت جانە وركەنيەتتى قوعام قۇرۋ جولىنداعى بيىك بەلەستەردى باعىندىرا الامىز» دەۋى قۇپتارلىق.
ءدارىس بارىسىندا, ستۋدەنتتەرگە وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىق
زارداپتارى جانە ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ اۋقىمى, ناۋبەتكە ۇشىراعان عالىمدار, مادەنيەت قايراتكەرلەرى, جازۋشىلار تاعدىرى جايلى ايتىلدى. سونداي-اق, وسى جىلدارى ەلىمىزگە دەپورتاتسيالانعان ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ قيىندىعى دا ءسوز بولدى.
ءدارىس مۇراعاتتىق ماتەريالدارمەن تولىقتىرىلىپ, وعان قاتىسۋشىلار تاريحي شىندىقتىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى سۇراقتار قويىپ, ءوز ويلارىمەن بولىسۋگە مۇمكىندىك الدى.
