مىسالى, مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردى ۋاقتىلى انىقتاۋ ءۇشىن پەدياتريالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ ستاندارتىنا سايكەس العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ۇيىمدارىندا ەرتە ارالاسۋ جانە دامۋ ورتالىقتارى قۇرىلادى. اتالعان ورتالىقتاردا بالالاردا ءاۋتيزمدى ەرتە انىقتاۋ ءۇشىن موديفيكاتسيالانعان «M-CHAT-R» سكرينينگتىك تەستى جۇرگىزىلەدى.
بۇدان باسقا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا ەلىمىزدىڭ 12 وڭىرىندە (اباي, اقمولا, اقتوبە, اتىراۋ, جەتىسۋ, جامبىل, باتىس قازاقستان, پاۆلودار, تۇركىستان وبلىستارى, سونداي-اق الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالالارىندا) ءىرى وڭالتۋ ورتالىقتارىن سالۋ جوسپارلاندى. ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى ءتورت وڭالتۋ ورتالىعى پايدالانۋعا بەرىلدى: سەمەي جانە تاراز قالالارىندا (ارقايسىسى 150 ورىندىق), ال 2024 جىلى – كەنتاۋ (200 ورىندىق) جانە ورال قالالارىندا (150 ورىندىق). بۇدان باسقا, قازىرگى ۋاقىتتا اقتوبە, اقمولا جانە اتىراۋ وبلىستارىندا ورتالىقتاردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە, ونى 2025-2026 جىلدارى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانۋدا. قالعان وڭىرلەردە جەر ۋچاسكەلەرى انىقتالىپ, قۇرىلىس بويىنشا ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىس-شارالار جۇرگىزىلۋدە.
سونىمەن قاتار, 2025 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورىمەن, «قامقورلىق قورى», «Samruk-Kazyna Trust» قورلارىمەن جانە اكىمدىكتەرمەن بىرلەسىپ, 7 قالادا (شىمكەنت, پاۆلودار, وسكەمەن, تالدىقورعان, تاراز, قوستاناي جانە اقتوبە) اۋتيزم سپەكترلى بۇزىلۋى بار جانە وزگە دە اقىل-وي كەمىستىگى بار بالالارعا ارنالعان كۇندىزگى ورتالىقتار اشتى.
سونداي-اق, 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالاردى كەشەندى قولداۋدى رەتتەيتىن جاڭا زاڭ ازىرلەۋ جوسپارلانۋدا.
ءومىرىنىڭ العاشقى ايلارىنان باستاپ دامۋ قاۋپى بار جانە كەمىستىگى بار بالالاردى كەشەندى قولداۋدىڭ نەگىزگى قۇرامداستىرىنىڭ ءبىرى دامۋ سكرينينگتەرىن, سونداي-اق بالالاردىڭ دامۋىن مونيتورينگتەۋ بويىنشا جاڭا نۇسقاۋلىقتى ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. قازىر رەسپۋبليكادا «العاشقى 1001 كۇن» جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا, ونىڭ شەڭبەرىندە جاس بالالاردىڭ تىركەلىمى ازىرلەنىپ, ەنگىزىلۋدە. بۇل قۇرال تۋىنداعان پروبلەمالارعا جاۋاپ بەرۋدەن ولاردى ەرتە ەسكەرتۋگە كوشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىلايشا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دامۋ ەرەكشەلىكتەرى بار بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان انالار ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءار ءتۇرلى نىساندارى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل شارالار وتباسىلارعا وسىنداي بالالاردى كۇتۋ مەن تاربيەلەۋدەگى قيىندىقتاردى جەڭۋگە كومەكتەسۋگە, سونداي-اق قاجەتتى قىزمەتتەر مەن تولەمدەرگە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان (مىسالى, مۇگەدەك بالالاردىڭ اتا-انالارىنا ارنالعان اي سايىنعى جاردەماقى, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك ساراپتاما جانە ت.ب.).
بالالاردى قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ول ءۇشىن ەلىمىزدە وسى باعىتتاعى زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق شارالار دايەكتى تۇردە قابىلدانۋدا. مىسالى, قازاقستان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى بارلىق نەگىزگى حالىقارالىق-قۇقىقتىق قۇجاتتاردى, ونىڭ ىشىندە 30 جىل بۇرىن قول قويىلعان بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالادى.
2024 جىلدىڭ ساۋىرىندە مەملەكەت باسشىسى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتى كۇشەيتەتىن ايەلدەر قۇقىقتارى مەن بالالار قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭعا قول قويدى. بۇل جاڭالىقتار قازاقستاندىق قوعامدى جاڭعىرتۋعا, وتباسى ينستيتۋتىن جانە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
بۇدان باسقا, بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ جانە ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن سالاماتتىعىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى 2023 – 2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار بەكىتىلدى, وعان بىرقاتار ماڭىزدى باستامالار كىردى. توتەنشە جاعدايلاردا بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا دەن قويۋ الگوريتمدەرى بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەندى. سونداي-اق, اعىمداعى جىلدىڭ باسىندا پرەزيدەنت «قازاقستان بالالارى» كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى ارنايى باعدارلاماعا باستاماشى بولدى.
بۇدان باسقا, بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدىڭ 20 وڭىرىندە بالالار قۇقىقتارى جونىندەگى وڭىرلىك ۋاكىلدەر تاعايىندالدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ جانىنان كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ىستەرى جانە ولاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. وسىعان ۇقساس 235 كوميسسيا جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە جۇمىس ىستەيدى.
سونداي-اق رەسپۋبليكا بويىنشا «111» تاۋلىكتىك جەلىسى قولدانىلادى, وندا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەشەندى كومەك كورسەتەتىن پسيحولوگتار مەن زاڭگەرلەر جۇمىس ىستەيدى.
وسىلايشا, قازاقستاندا زاڭنامالىق شارالاردى, ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەردى جانە شۇعىل پسيحولوگيالىق كومەكتى قامتيتىن بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدىڭ كەشەندى جۇيەسى دايەكتى تۇردە قالىپتاستىرىلۋدا.
قازاقستاندا انا مەن بالانى الەۋمەتتىك كومەك پەن الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسى جۇزەگە اسىرىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا بالالارى بار وتباسىلارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردىڭ 5 ءتۇرى جانە مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ قورىنان, سونداي-اق جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ 2 ءتۇرى تولەنەدى.
2023 جىلى قابىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكس شەڭبەرىندە مۇگەدەك بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى ۇلعايتىلدى. ەگەر وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ تابىسى بەلگىلەنگەن كەدەيلىك شەگىنەن تومەن بولسا, مەملەكەت وتباسىنا قوسىمشا اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتەدى. 1 جاستان 6 جاسقا دەيىنگى بالالارعا قوسىمشا كومەك كورسەتىلەدى.
2025 جىلدىڭ باسىنان باستاپ مەملەكەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6,5%-عا ۇلعايدى. اعىمداعى جىلى تۋىلعان ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بالاعا – 38 اەك (149 416 تەڭگە), ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالاعا – 63 اەك (247 716 تەڭگە) تولەنەدى. بۇدان باسقا, مەملەكەت بالا 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىن وعان كۇتىم جاساۋ بويىنشا جاردەماقى بولەدى (بالالار سانىنا بايلانىستى 5,76-دان 8,90 اەك-كە دەيىن). بۇدان باسقا, ماسق-دان جۇكتىلىگى جانە بوسانۋى بويىنشا دەمالىستىڭ بارلىق كۇندەرىنە جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا جۇكتىلىككە جانە بوسانۋعا, جاڭا تۋعان بالانى (بالالاردى) اسىراپ الۋعا بايلانىستى تابىسىنان ايىرىلۋ جاعدايى بويىنشا الەۋمەتتىك تولەم تاعايىندالادى.
بۇعان قوسا, كوپ بالالى انالاردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن «كۇمىس القا» جانە «التىن القا» القالارىمەن ماراپاتتالعان ايەلدەرگە تابىسىنا قاراماستان تولەنەتىن ءومىر بويعى اي سايىنعى مەملەكەتتىك جاردەماقى دا تاعايىندالادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2021 جىلدان باستاپ ەلىمىز بويىنشا قازاقستاندىقتارعا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن بارىنشا قاراپايىم, قولجەتىمدى جانە قاۋىپسىز الۋعا ارنالعان «الەۋمەتتىك ءاميان» تسيفرلىق جوباسى قولدانىلادى. بۇل قۇرال اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك قۇرالدارىن ازىق-ت ۇلىك پەن ءدارى-دارمەك ساتىپ الۋ نەمەسە مەكتەپتەردە ىستىق تاماق الۋ سياقتى قاتاڭ بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي پاكەت ءال-اۋقاتتىڭ نەگىزگى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى جانە بالالار كەدەيلىگى قاۋپىن ازايتادى.
جىل سايىن تجم جىلىتۋ ماۋسىمى باستالعانعا دەيىن رەسپۋبليكالىق ءورت قاۋىپسىزدىگى ناۋقانى شەڭبەرىندە وتەۋسىز نەگىزدە ورناتۋ ءۇشىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنىڭ (ونىڭ ىشىندە كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ) جەكە تۇرعىن ۇيلەرىن گاز بەن جانۋ ونىمدەرىنىڭ قاۋىپتى شوعىرلانۋىن ايقىنداۋ داتچيكتەرىمەن جاراقتاندىرۋ دەڭگەيىنە مونيتورينگ جۇرگىزەدى.
