اقتوبە وڭىرىندە توقسانعا جۋىق ۇلتتىڭ وكىلدەرى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. 2014 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا بەرىلگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ شامامەن 81 پايىزىن قازاقتار, 12,5 پايىزىن ورىستار, 2,9 پايىزىن ۋكرايندار, 1,1 پايىزىن تاتارلار جانە 2,5 پايىزىن باسقا ەتنوس وكىلدەرى قۇرايدى. ورىستار مەن ۋكراينداردىڭ دەنى وبلىس ورتالىعىندا, ايتەكە بي, العا, قارعالى, قوبدا جانە حرومتاۋ اۋداندارىندا تۇرادى. تاتارلار مارتوك, حرومتاۋ جانە مۇعالجار اۋداندارىندا قونىستانعان. بەلارۋستەر مەن كارىستەردىڭ باسىم بولىگى وبلىس ورتالىعىنا تابان تىرەگەن. نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى اقتوبە قالاسى مەن مارتوك, قارعالى اۋداندارىندا ءومىر سۇرۋدە. العا اۋدانىنداعى بولگاركا اۋىلىندا بۇدان ءبىر عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن نەگىزىنەن بىرىڭعاي بولگارلار ءتۇتىن تۇتەتىپ, تىرشىلىك كەشكەن. جالپى, ءوڭىردى مەكەندەيتىن وسىنشاما ۇلت ءوزارا ارالاسىپ, اعايىن-دوستىعىن نىعايتتى, تاتۋلىقتىڭ تامىرىن تەرەڭگە جىبەرىپ, ءوزارا قۇداندالى بولىپ كەتكەندەرى دە جەتەرلىك.
جولداس نۇرشين,
اقتوبە وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.
ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ, ءوزارا دوستىقتىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان تۇعىرىن بەكىتە ءتۇستى. 2015 جىلدى پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جىلى دەپ جاريالاۋىندا ۇلكەن ءمان بار. مۇنى ەلىمىزدەگى ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتى, دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى بۇرىنعىدان گورى دە تەرەڭدەتە ءتۇسۋدىڭ قادامى دەپ باعالاۋعا ابدەن بولادى. باستى يدەيا – «مەنىڭ ەلىم – ماڭگىلىك ەل» قاعيداسى بولۋى دا زاڭدى. ەلىمىزدى مەكەندەگەن بارلىق ۇلتتىڭ باستى ۇستانىمى دا وسى «ماڭگىلىك ەل» بولۋ ەكەنى ءسوزسىز. ماڭگىلىك ەل – اقيقاتتى بىلدىرەتىن يدەيا, بۇل ءبىزدىڭ ناقتى جوسپارلاردى ءىس-جۇزىنە اسىرۋ ارقىلى ۇنەمى العا باسۋعا باعدارشام ىسپەتتى ماعىنالى ماقسات.
وسىدان 20 جىل بۇرىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وبلىستىق فيليالى اشىلىپ, ايماقتاعى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى ءوز انا ءتىلىن, سالت-ءداستۇرى مەن تاريحىن زەردەلەپ, ۇلتتىق مادەني شارالارىن وتكىزۋگە مۇمكىندىك الدى. بۇل ءىستى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى جانىنان «دوستىق ءۇيى» ۇيىمداستىرىلدى. ال 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە اقتوبەدە «دوستىق ءۇيىنىڭ» سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە ەلباسىنىڭ ءوزى قاتىسۋىن اقتوبەلىكتەر ءالى كۇنگە ماقتانىش سەزىمىمەن ەسكە الادى.
«دوستىق ۇيىندەگى» ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ قاتارى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى, ولاردىڭ كوركەمونەرپازدىق شىعارماشىلىق اياسى كەڭەيە تۇسۋدە. مۇنداعى «دوستىق» بالالار شىعارماشىلىعى ستۋدياسىندا مۋزىكالىق, تەاتر, قولونەر, حورەوگرافيالىق ۇيىرمەلەر جۇمىس ىستەيدى جانە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ شىعارماشىلىق ۇجىمدارى – حور, ءان-بي انسامبلدەرى, حورەوگرافيالىق توپتار, درامالىق توپ, فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق انسامبلدەر حالىققا قىزمەت ەتەدى. تاتار-باشقۇرتتاردىڭ «يازگى موڭنار» حالىقتىق ءان-بي ءانسامبلى, نەمىستەردىڭ «فايلحەن» حالىقتىق حورى, ۋكراينداردىڭ «وكسانا» حالىقتىق حورى, «بارۆينوك» ۋكراين ۇلگىلى بالالار فولكلورلىق ءانسامبلى, كارىستەردىڭ «چحينسون» حالىقتىق بي ءانسامبلى, ورىستاردىڭ «رادۋگا-پرەستيج» حالىقتىق بي ءانسامبلى جانە «رۋسسكايا پەسنيا» حالىقتىق حورى, قازاقتاردىڭ «دوستىق سازى» حالىقتىق فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى جانە «جاستىق» حالىقتىق بي ۇجىمى قاشاندا مادەني شارالاردىڭ ءسانىن كەلتىرىپ, سالتاناتىن ارتتىرادى.
دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ جانە تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرى الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بارىپ, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق فەستيۆالدارعا, كونفەرەنتسيالارعا, فورۋمدارعا, سەمينارلارعا, ترەنينگتەرگە جانە شەبەرلىك-سىنىپتارىنا قاتىسادى. مىسالى, «شەكارالاس ايماقتار فەستيۆالى», «مادەنيەت ۇندەستىگى», «درۋجبا بەز گرانيتس», «تاتار موڭنارى», قازان قالاسىنداعى «سابانتۋي» دۇنيەجۇزىلىك تاتارلار كونگرەسى, قوستاناي قالاسىنداعى ۋكراين شىعارماشىلىعى فەستيۆالى, ورال قالاسىنداعى ساروچينسكي جارمەڭكەسى, «ايماقتار الامانى», «يرتىش موڭى», كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «پويۋششايا پولونيا» بايقاۋلارى جانە باسقا رەسپۋبليكالىق تەلەجوبالار ەتنوستار دوستىعى مەن تاتۋلىعىن ناسيحاتتاۋعا ىقپال ەتۋدە.
جالپى, ونەر ۇلتقا, حالىققا بولىنبەيدى. جوعارى اتالعان ونەر ۇجىمدارىنىڭ رەپەرتۋارلارىندا قازاق اندەرىنە باسىمدىق بەرىلەدى, وزگە ۇلتتاردىڭ اندەرى مەن بيلەرى ورىندالادى. ونەر حالىقتى جاقىنداستىرادى. ارينە, بۇل باعىتتا تەك ونەر سالاسىنداعى ءىس-شارالارمەن عانا شەكتەلىپ قالۋعا بولمايدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ ەرلىگىنە 70 جىل تولۋى قارساڭىندا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اراسىندا «دوستىق الەمدى ساقتايدى» اتتى وبلىستىق فەستيۆال ءوتكىزىلدى. «مەملەكەتتىك رامىزدەر – تەڭدىگىمنىڭ ايعاعى» تاقىرىبىندا وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ جاستارعا بەرەر تاعىلىمدىق ءمانى مول بولدى. دوڭگەلەك ۇستەلدە ءاربىر ازاماتتىڭ رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىن ءبىلىپ, قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى ەكەندىگى جاستاردىڭ جادىنا سالىندى. سونداي-اق, «ەكسترەميزم, تەرروريزم – كوپشىلىككە زيان» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلىپ, وندا قازىرگى تاڭدا الەمدە تۇبەگەيلى زەرتتەلمەگەن وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن ەكسترەميزم تۋرالى كەڭىنەن تالقىلاندى.
«دوستىق ۇيىندەگى» 19 ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ جەتەۋىندە «جەكسەنبىلىك» مەكتەپتەر جۇمىس ىستەيدى. «جەكسەنبىلىك» مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءتىل وقىپ-ۇيرەنۋىنە بارلىق جاعدايلار جاسالعان. مۇعالىمدەر وقۋشىلارعا ءتىل ۇيرەتۋى ءۇشىن جىلما-جىل قاجەتتى وقۋلىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ وتىرادى. وقۋشىلاردىڭ رۋحاني مۇمكىندىكتەرىن اشۋ, ينتەللەكتىسىن بايىتۋ, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن, قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرۋ, جەكە شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن دامىتۋ وسى مەكتەپتەر جۇمىسىنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالىپ وتىرعانىن ايتۋ ءلازىم.
جاستار – تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى, ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى. سوندىقتان, جاستار ساياساتى ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ ماڭىزدى بۋىنى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق پاتريوتيزم مەن تولەرانتتىلىقتىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلاتىن جاستار ساياساتىن جەتىلدىرىپ, ولاردىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ ماقساتىندا 2014 جىلى جاستارمەن جانە بالالارمەن جۇمىس ءبولىمى اشىلدى. ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋدا جاستاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن ايماقتاعى ەتنومادەني بىرلەستىكتەر اراسىندا ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا چەشەندەردىڭ «سينكەرام», تاتار-باشقۇرت ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ «چاك چاك paty», «وچپوچماك paty», جاستار كەشى, كەزدەسۋلەر جانە تاعى باسقا شارالار وتكىزىلىپ تۇرادى. قوعامداعى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ, سالت-ءداستۇردى ساقتاۋ, ءبىزدىڭ باي تاريحىمىزدى قۇرمەتتەۋگە جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ جۇمىستارىنا باعىتتالىپ ۇيىمداستىرىلاتىن شارالار 19 ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىسىنىڭ التىن ارقاۋى بولىپ تابىلادى.
سونداي-اق, جەتىم بالالار مەن تولىق ەمەس وتباسىنان, كوپبالالى جانە تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردان شىققان بالالارعا ارنالعان «سەن جالعىز ەمەسسىڭ» اكتسياسى اياسىندا وبلىستىق «دوستىق ءۇيى» «كامەلەتكە تولماعانداردى بەيىمدەۋ ورتالىعىندا» مادەني, قامقورلىق شارالارى دا تۇراقتى وتكىزىلەدى. اقساقالدار كەڭەسى جاستاردىڭ رۋحاني-مادەني تاربيەگە ارنالعان جوبالارىن ىسكە اسىرۋ جولىندا سالت-ءداستۇردى, وتباسىلىق مۇرالاردى جانە بەلسەندى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋعا ۇيىتقى بولىپ كەلەدى.
مۇنداي مادەني-كوپشىلىك, تاريحي-تانىمدىق شارالار قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى اياسىندا بۇرىنعىدان دا سالماقتى جانە قىزعىلىقتى ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. وسى ورايدا, الداعى ۋاقىتتا ەمب وكىلدەرىنىڭ اراسىنداعى حVI وبلىستىق «حالىق دوستىعى», «قازاقستان – دوستىقتىڭ مەكەنى» اتتى ءى رەسپۋبليكالىق ەتنوستىق مادەنيەت فەستيۆالدەرىن وتكىزۋ كوزدەلۋدە. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءا.مولداعۇلوۆانىڭ 90 جىلدىعىنا وراي حور ۇجىمدارىنىڭ اراسىندا «پەسني ۆوەننىح لەت» اتتى وبلىستىق فەستيۆال-بايقاۋى ۇيىمداستىرىلماق. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «پەسنيا بەز گرانيتس» اتتى حالىقارالىق ۆوكالدىق بايقاۋىن وتكىزۋدى ويلاستىرۋدامىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلى مەرەكەسى اياسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىنە ارنالعان ەمب شىعارماشىلىق ۇجىمدارى اراسىندا وتكىزىلەتىن «مادەنيەت ۇندەستىگى» اتتى V حالىقارالىق فەستيۆالى دە ءوڭىردى مەكەندەگەن ەتنوستاردى جاقىنداستىرىپ, تاتۋلىق تۇعىرىن بەكىتە تۇسەتىن شارا بولادى دەپ ويلايمىز.
سوڭعى جىلدارى, ءوڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, وبلىستىڭ ەتنوسارالىق قاتىناستارى مەن ەتنودەموگرافيالىق جاعدايلارى سالاسىنا تالداۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن اقتوبە قالاسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارى بازاسىندا وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ عىلىمي-ساراپتاما توبى قۇرىلدى. جىل سايىن تاۋەلسىز زەرتتەۋ ورتالىقتارى مەن قوعامدىق ۇيىمداردى, وبلىستىق قحا-نىڭ عىلىمي-ساراپتاما توبى مۇشەلەرىن تارتۋ ارقىلى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەردى ۇيىمداستىرۋ بويىنشا جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا ءتيىستى قاراجات ءبولىنىپ كەلەدى.
وبلىستاعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىندە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ەتنوساياساتتى جەتىلدىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى ارنالارى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا, مەملەكەتتىلىكتى ورنىقتىرۋعا, قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تاعدىرلاستىعىنا نەگىزدەلگەن ورتاق قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا, جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى يدەيالارىن دايەكتى تاراتۋعا باعىتتالعان. جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك بىرەگەيلىكتى جانە ۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ, ازاماتتاردى پاتريوتيزم, تەڭ قۇقىلىق جانە جاۋاپكەرشىلىك, تولەرانتتىلىق پەن ەل بىرلىگى, مەملەكەتكە سەنىم, ەل ءۇشىن جانە ونىڭ جەتىستىكتەرى ءۇشىن ماقتانىش رۋحىندا تاربيەلەۋگە, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق تاريحى, مادەنيەتى, مەملەكەتتىلىگى, ۇلى دالانىڭ تاريحي مۇراسىنىڭ ساقتالۋى مەن ونىڭ ەۋرازيا تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولى تۋرالى ءبىلىمدى تاراتۋ جانە ەتنوستاردى قازاقتىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىمەن, ۇلتتىق وزىندىك ەرەكشەلىگىن ودان ءارى تانىستىرۋعا ارنالعان ءىس-شارالارى بەلگىلەنگەن.
اسسامبلەيانىڭ 20 جىلدىعى بۇل قۇرىلىمنىڭ مەرەيتويىن اتاپ وتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى, وسى كەزەڭ ىشىندە ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاپ قالۋ باعىتىندا جاسالعان جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى شىعارىلادى, الدىمىزعا جاڭا مىندەتتەر بەلگىلەنەدى دەپ ويلايمىن. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىلى بىزدەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, زور سەنىم جۇكتەيدى.
اقتوبە.
