ەتنوگرافيالىق ەتيۋدتەر

اقشومشى. كاسىپتىك ايىرباس ساۋدانىڭ ءداستۇرلى جولدارىنىڭ ءبىر ءتۇرى دەسە دە بولادى. ءحVىىى عاسىر سوڭى مەن ءحىح عاسىردا بۇل قازاق ەلىندە كەڭ ءورىس الىپ, ون جىل سايىن كادىمگى داستۇرگە اينالىپ كەتكەن. بۇرىن ارقا دالاسى مال شارۋاشى­لىعىمەن اينالىسسا, قيىر سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك ايماقتار ەگىن شارۋاشىلىعىن كاسىپ ەتكەن. كۇزدە مال سەمىرىپ, قىرمان دانگە تولعان كەزدە مالدى ەلدىڭ ادامدارى نۇرا, شۋ, تالاس, سىر بوي­ىنداعى ەگىندى ولكەلەرگە بارىپ ايىرباس ارقىلى قاپ-قاپ استىق الىپ ونى شوم سالعان (اۋىر زاتتار تۇيەنىڭ ارقاسىنا باتپاس ءۇشىن جاسا­لاتىن جازىنىڭ ءبىر ءتۇرى) تۇيەلەرگە تەڭدەپ كەرۋەندەپ ساپار شەككەن. وسى كاسىپتىك ءداستۇردىڭ “اقشومشى” اتالۋى دا وسىدان شىققان. الامان. قازاقتا “الامانعا دەم بەرىپ” دەگەن ءسوز بار. ياعني قيىن, سىن, جاۋگەرشىلىك جولداردى كوپشىلىك باس قوسىپ جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بولىپ, بىرىگىپ اتقارىلاتىن ەلدىك, ءىس, ىنتىماقتى جول. ەل, ايماق اراسىنداعى شيەلەنىسكەن ءىستى شەشۋ, باسىنعان ەلدەن كەلگەن ۇرىستى توقتاتۋ, ۇشىنعان ءورت, تاسىعان سۋ, بارىمتاعا تۇسكەن ىستەردى شەشۋ سياقتى كوپشىلىكپەن اتقارىلاتىن كۇردەلى ءارى اۋىر جۇمىستاردىڭ شەشىمىن تابۋ جولىنداعى ۇلكەن ماسەلەلەردى “الامان” دەپ اتاعان. اتوي سالۋ. سوعىستاعى ەرلىك ءداستۇرىنىڭ ايبىندى كورىنىسى. ەلگە جاۋ تيگەندە جانە وعان قارسى شاپقاندا ءار باتىر, ءار سارباز ۇران تاستاپ, ارۋاق شاقىرىپ, اللاعا سىيى­نىپ ايبىن كورسەتىپ, ات ويناتىپ ايباتتانا شاۋىپ شى­عادى. اسىرەسە, بۇل سالت جەكپە-جەكتە ەرەكشە كورىنەدى. مۇندا بۇ­رىن­عى اتا-بابا, قاسيەتتى ارۋاقتاردىڭ, اتاقتى ەرلەردىڭ, قاھارمانداردىڭ اتتارى ۇرانعا اينالادى. ساربازدار ءار تۇستان ءبىر-بىرىنە رۋح بەرىپ, ءوز باتىرلارىن قولداپ, جىگەر, كۇش بەرىپ تۇرادى. وسىنىڭ ءبارى “اتوي سالىپ, ات ويناتىپ شىقتى” دەپ دارىپتەلىپ ايتىلادى. اتوي سالۋ ەرلىك, باتىرلىق ءداستۇر بولعاندىقتان ول تەك سوعىس, شاپقىنشىلىق, جاۋگەرشىلىك كەزىندە عانا قولدانىلادى. الاپا. ەل تىنىشتىعىن كۇزەتكەن نەمەسە ەل قورعاعان ساربازدارعا بەرىلەتىن ازىق-ت ۇلىك. بىراق بۇل قاراپايىم حالىق ۇستىنەن جينالاتىن نەسىبە. ەرتە زاماندا ەلىن قورعاعان ەرلەرگە, ونىڭ ىشىندە ءوز ازاماتتارى مەن بالالارى بار حالىق بۇدان باس تارتپاعان. الاپا ەل, جۇرت اۋزىندا ءجيى ايتىلادى جانە ول بىرنەشە ماعىنادا قولدانىلادى. 1) جاۋدان تۇسكەن ولجا, پايدا نەمەسە تاعى باسقا ەڭبەك جولىمەن تابىلعان تابىستار دا وسىلاي اتالا بەرەدى. 2) الىم تۇرلەرى دە وسى اتپەن ايتىلادى. 3) كەي جەرلەردە جول-جورا, ءجون-جوسىقتا بەرىلەتىن سىي-سياپات, كادە تۇرلەرى دە “الاپا” دەپ اتالادى. كوش. كوشپەلى ەلدىڭ كورنەكتى دە كوركەم كورىنىسىنىڭ ءبىرى – كادىمگى كوش. قازاقتىڭ “كوشتىڭ كوركى”, “كوش كەلەدى”, “كوشتىڭ جۇگى”, “كوش جولى” دەگەندەرىندە وسى كوشكە دەگەن تالاپ-تالعامى مەن تاجىربيەسىندەگى زور كوزقاراسى جاتىر. حالىق تۇسىنىگى مەن سەنىمىنە كوشۋ جانە ونىڭ ءسان-سالتاناتى, قونۋ جانە ونىڭ رەتى مەن جولى, جوسىعى ەرەكشە تارتىپتىك قاعيداعا اينالعان. كوشەر الدىندا ءۇيدى جىعۋ, تەڭدى بۋ, تۇيەنى قومداۋ نەمەسە قورشاۋ سالۋ, جاسى جەتكەن قارتتاردى ارباعا وتىرعىزۋ, ءبارى-ءبارى دە ەل اقساقالدارى مەن اعالارىنىڭ, انالارىنىڭ ۇسىنىس, تاجىريبەسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. كوشتەن بۇرىن قوناتىن جەرگە مال اينالادى. ارينە, ول جەرگە جىلقى ەرتە, باسقا مال كەش جەتەدى. بۇل دا ەسەپپەن شارۋاشىلىققا لايىقتالاتىن ىسكەرلىك شارۋا. مۇندايدا كوش قانشا كۇن جۇرەدى, ول دا ەسكەرىلەدى. كوش – ۇلكەن ۇيدەن باستالادى. ونىڭ سوڭىنا جاسى, اتا جولى بويىنشا رەتتەلىپ باسقا كوش ىلەسەدى. “كوش جۇرە تۇزەلەدى” دەپ كەيىن ونىڭ ءبارىن ءبىر ىزگە تۇسىرەدى. كوش باسىندا ۇكىلەگەن تۇيەگە شاڭىراق ارتىلادى. ونى ءساندى كيىنگەن بايبىشە اتپەن جەتەلەيدى. وعان ىلەسە ات-اربا, قورشاۋلى تۇيەدە بالا-شاعا شەشەلەرىمەن وتىرادى. ءار قورشاۋ قىزىلدى-جاسىلدى كىلەممەن جابىلىپ, ونىڭ ءىشى-سىرتىنان جەلباۋ, قۇر سياقتى ويۋ-ورنەكتى, شاشاقتى بۇيىمدار ىلىنەدى. كولىكتە وتىرعاندار ءان سالىپ, ەلدىڭ كوڭىل-كۇيىن كوتەرەدى. كوش جولىندا دا كەزدەسەتىن قىزىقتى ادەت-عۇرىپتار, سالتتار, قىزىقتار دا از ەمەس. كوشكەن ۇزاق جولدا ەرۋ بولىپ ءبىر اۋىلعا قوناتىن بولسا, جولداعى اۋىل ەرۋلىك اكەلەدى. كوشكەن اۋىل “ەرۋلىككە قارۋلىق” دەپ مال سويىپ, جەرگىلىكتى اۋىلدىڭ ازاماتتارىنا قۇرمەت كورسەتەدى. بۇل دا ەل, جۇرت سىيلاستىعى مەن جاراستىعىن كورسەتەتىن يگى ءداستۇر. سول سياقتى قونباي وتەتىن بولسا, جولداعى اۋىل ادامدارى كوش الدىنان سۋسىنىن, ءدامىن الىپ شىعىپ ۇسىنادى. “كوش كولىكتى بولسىن”, دەپ تىلەك ايتادى. بۇل جولدا دا جاسالاتىن كادە, بەرىلەتىن باتا تۇرلەرى تاعى بار. كوشتىڭ تاعى ءبىر قىزىعى, كوشەر ساتتە كوپتەگەن كيىز ۇيدەن تۇراتىن اق شاڭقان اۋىل ۇيلەرى ءبىر ساعاتتا جينالادى دا, قونعان جەردە ءاپ-ساتتە كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ءبىر اۋىل پايدا بولا كەتەدى. مۇنىڭ ءبارى قازاق قاۋىمىنىڭ ومىرگە دەگەن بەيىمدىلىگى مەن شەبەرلىگىن ايتپاي-اق دالەلدەپ بەرەدى. شوبەرە الاقانىنان سۋ ءىشۋ. قازاق ءۇشىن ءومىردىڭ ءبىر قىزىعى – شوبەرە الاقانىنان سۋ ءىشۋ. “ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى”, دەيدى حالىق دانالىعى. دەمەك, بالا ءسۇيۋ, ۇرپاق ءوسىرۋ ءار ادام ءۇشىن قىزىق ءارى كوز قۋانىش. سونىڭ ىشىندە شوبەرە دەپ اتالاتىن ءتورتىنشى ۇرپاق كورۋ كوپ نارسەنى اڭعارتادى. بۇل كەمەلىنە كەلگەن قارتتىق ءومىردىڭ ۇلكەن بەلگىسى. ونىڭ قازاق ادەتىندە ءجون-جوسىعى, قاعيداسى بار. ءجون-جوسىعى – اتا مەن اجەنىڭ جاڭا تۋعان شوبەرەنىڭ الاقانىنان سۋ ءىشۋ. قاعيداسى – شوبەرە قولىنان سۋ ىشكەن ادام بۇل دۇنيەدە باقىتتى, و ءدۇ­نيەدە دە جولى اشىق, جەڭىلدىك بولادى دەيدى ءدىن شاري­عا­تىنىڭ ءبىلىمپازدارى. جول. قازاق حالقىنىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى ادەپتىلىكتى كورسەتەتىن عاجاپ ءداستۇردىڭ ءبىرى جول نەمەسە جول الۋ دەپ اتالادى. جانە وسى قاعيدا ەل ىشىندە ءالى دە قاتاڭ ساقتالعاندىعى بۇل ءتارتىپتىڭ ۇلگىلى قىزمەتىن كورسەتەدى. مىسالى, بىرەۋدىڭ جاسى ۇلكەن بولعانىمەن جولى كىشى بولىپ شىعادى. ياعني, بۇل ونىڭ اكەسىنىڭ جاسى كىشى دەگەن ءسوز. قازاق ادەتىندە جول, ياعني, جوعارى وتىرۋ نەمەسە باس ۇستاۋ, باتا بەرۋ رەتى جولى ۇلكەن بولعاندىقتان جاسى كىشىگە تيەدى. جاسى ۇلكەن وعان تالاسپايدى, ويتكەنى جول سونىكى ەكەنىن ول بىلەدى ءارى مويىندايدى. مۇنداي ادەپ باسقا ەلدىڭ سالتىندا جوق. مۇنىڭ ءوزى قازاق مادەنيەتىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءتارتىپ پەن ادەپتىڭ بيىك كورىنىسىنىڭ ايعاعى ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتا قويماس. اتالعان ءداستۇر تۋىستار اراسىنداعى جولدى كورسەتەدى. جولدىڭ باسقا دا, ادام سىيلاۋ, ادەپتىلىك, كورگەندىلىك تۇرلەرى بار. مىسالى “قىزدىڭ جولى جىڭىشكە” دەپ قىزعا (ايەلگە) ادەپ كورسەتەدى, جولىن بەرەدى. سول سياقتى جاستاردىڭ ۇلكەنگە جول بەرۋى, جاس باتىردىڭ قارت باتىرعا, جاس بالۋانىڭ قارت بالۋانعا, جاس اقىننىڭ قارت اقىنعا جول بەرۋى بەرىك ساقتالعان ادەپ, عۇرىپ ەكەنىن اركىم بىلەدى. سونداي-اق ەلگە, اۋىلعا باسقا ءبىر ەلدەن قۇدا, ناعاشى كەلسە قۇرمەت, ءۇيدىڭ ءتورى سولارعا تيەدى. حالىق ىشىندە قوجا, تورە دەپ اتالاتىن رۋلار دا تۇرادى. بۇلارعا قازاقتىڭ جول بەرەتىن ادەتى بار. مۇنىڭ ءبارى سىيلاستىق پەن قۇرمەتتەۋ ءداستۇرى عانا ەمەس, ادەتتەگىدەي جول ەكەنى دە كوپكە بەلگىلى ادەپ, سالتقا جاتادى. سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى, جازۋشى. ارقالىق.