سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
ورەلى وزگەرىس – جايلى كەلەشەكتىڭ كەپىلى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ دۇنيەجۇزىن قاقتىعىستار مەن سوعىس ءورتى جايلاپ بارا جاتقانىنا توقتالدى. بىلتىرعى مالىمەتكە سايكەس, 52 مەملەكەت قارۋلى قاقتىعىس جاعدايىندا تۇرعان. سونىڭ سالدارىنان ەكونوميكالىق شىعىن 19 ترلن دوللارعا جەتتى. بۇل – الەمدىك ءىجو-ءنىڭ شامامەن 13,5 پايىزى.
«دەگەنمەن وسى سانداردىڭ ارعى جاعىنداعى احۋال ودان دا قورقىنىشتى: قازىرگى قاقتىعىستار اناعۇرلىم ۇزاق ءارى كۇردەلى سيپاتقا يە. وعان كوپتەگەن «ويىنشىلار», ءتىپتى, ەشقانداي مەملەكەتكە قاتىسى جوق توپتار ارالاسادى. بۇدان بولەك, مۇنداي قاقتىعىستاردىڭ تامىرىندا ءتۇرلى قايشىلىقتار جاتىر. اتالعان فاكتورلار بەيبىتشىلىكتىڭ بەرىك ورناۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە. ايرىقشا الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن تاعى ءبىر دۇنيە بار. ول – الەمدەگى وسى تەكتەس شيەلەنىستەردىڭ جاھانعا مۇلدەم جاڭا تۇسىنىك پەن قۇندىلىقتار ۇسىنىپ, ادامزاتتى تۇبەگەيلى تۇلەگەن, بىراق ازىرگە بەيمالىم كەلەشەككە باستاپ بارا جاتقان جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋ ترەندىمەن ەش ۇيلەسپەۋى. بۇل ورايدا تاريحي تۇجىرىمدار مەن ساياسي ارازدىققا نەگىزدەلگەن اسكەري قاقتىعىستار مەن سوعىستار مۇلدەم ورىنسىز, ءتىپتى اقىلعا قونبايدى. ءبىز حالقىمىزدى, اسىرەسە جاستارىمىزدى سوعىسقا ەمەس, سانالى ءارى وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا ۇندەۋىمىز كەرەك. ارينە, قاقتىعىستاردىڭ قاي-قايسىسى دا ءجىتى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. ايتسە دە, يادرولىق قارۋدى يەلەنگەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى شيەلەنىسكە ايرىقشا ءمان بەرگەنىمىز ءجون», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇگىندە 9 ەلدىڭ ارسەنالىندا جالپى سانى 13 مىڭ يادرولىق وقتۇمسىق بار. ساراپشىلار ونى قولدانۋ ىقتيمالدىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرتەدى. ءتىپتى بۇعان جازاتايىم قاتەلىك, وقىس وقيعا نەمەسە ەسكالاتسيا سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ, ءبىر عانا جارىلىستىڭ سالدارى جويقىن بولاتىنىن ايتتى.
«عالىمدار اتوم بومباسى تۇسكەن جەرىن كۇل-تالقان ەتىپ قانا قويماي, جاھاندىق اۋقىمداعى كليمات اپاتىنا اكەلىپ سوعۋى, ەگىستىك اتاۋلىنى جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ونىڭ قاسىرەتىن قازاقستان جاقسى بىلەدى. جەرىمىزدە جاسالعان 450 يادرولىق سىناقتىڭ زاردابىمەن ەلىمىز ءالى كۇنگە دەيىن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ءبىز بەيبىتشىلىك ءۇشىن كەڭەس وكىمەتىنەن مۇراعا قالعان يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمىزبەن باس تارتتىق. بۇگىندە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق جانە بيولوگيالىق قارۋدى تاراتپاۋ ۇستانىمىن جاقتايتىن ەلمىز. جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەرگە تەك گەوساياسي سيپات تۇرعىسىنان قاراماۋ كەرەك. مۇنى مويىنداعان ءجون. الەمدەگى قازىرگى احۋال وزگەرىپ جاتىر. مۋلتيلاتەراليزمنىڭ ءۇنى قۇمىققاندا, پروتەكتسيونيزم ءورشيدى. وسىناۋ بەيبەرەكەت كەزەڭدەگى ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ىنتىماقتى قاتاڭ ساقتاۋ, ىدىراعان تۇسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ. قازاقستان قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندى سىندارلى ىقپالداستىق تۇرعىسىنان قاراستىرادى. سىرتقى ساياساتتا جىككە بولىنبەي ديالوگكە كەلۋدى, كەز كەلگەن ەلدىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋدى باسشىلىققا الامىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بەرىك ساياسي جۇيە – وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا نەگىز
پرەزيدەنت وزگە حالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەني ءداستۇرىن مەنسىنبەۋگە جول بەرىلمەۋگە ءتيىس ەكەنىنە, سول سەبەپتى «بىرلىگىمىز – ارالۋاندىقتا» قاعيداتىن قاتاڭ ۇستانىپ وتىرعانىمىزعا دا ايرىقشا توقتالدى.
«ماقساتىمىز ايقىن – بارىنشا ارتاراپتاندىرىلعان, ينكليۋزيۆتى جانە كەلەشەككە باعدارلانعان ەكونوميكا قۇرۋ. ەكونوميكالىق ءوسىم ورنىقتى بولۋمەن قاتار, ونىڭ يگىلىگى ءار ازاماتقا ءادىل بولىنۋگە ءتيىس. ەلىمىزدى تۇبەگەيلى جاڭعىرتىپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋعا كوپ كۇش-جىگەر جۇمساپ جاتىرمىز», دەگەن پرەزيدەنت جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسيامىزعا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, باستى بيلىك ينستيتۋتتارىنا رەفورما جاسالعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسىن باسشىلىققا الىپ, تەجەۋ مەن تەپە-تەڭدىك جۇيەسى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا جولىن تاڭدادى.
«پرەزيدەنت وكىلەتتىلىگى ءبىر رەتتىك 7 جىلدىق مەرزىممەن شەكتەلدى. قازاقستاندا عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ايماقتا مۇنداي شەشىم بۇرىن-سوڭدى قابىلدانباعان. مەنىڭ ويىمشا, بۇل قادام ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن نىعايتۋعا, ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جانە وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا نەگىز بولادى. پرەزيدەنت – حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا جەتى جىلعا جالداعان مەنەدجەرى», دەدى پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار ەلدەگى ىرگەلى رەفورمالاردىڭ گەوساياسي احۋال تۇراقسىز كەزەڭدە قولعا الىنعانىن, سوعان قاراماستان رەفورمالاردى توقتاتپايتىنىمىزدى, باعداردان اينىمايتىنىمىزدى دا اتاپ ايتتى. بىلتىر ەل ەكونوميكاسىنىڭ 5,1 پايىزعا وسكەنىن, شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى رەكوردتىق كورسەتكىشكە جەتكەنىن, ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىمەن تاسىمالدانعان جۇك 62 پايىزعا ارتقانىن دا ءمالىم ەتتى.
كوپجاقتى دامۋعا قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ستراتەگيالىق مۇرات تسيفرمەن عانا ولشەنبەيدى. رەفورمالار اياسىندا ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالىنىپ, جاس مامانداردىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسالۋى كەرەك. باستى مىندەت – ايماقتار اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ مەن ورتا تاپتى نىعايتۋ.
پرەزيدەنت: «سول سەبەپتى تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكتىدەن باستاپ جاسىل ەنەرگەتيكا مەن قوسىمشا قۇنى جوعارى وندىرىسكە دەيىنگى نەگىزگى سەكتورلارداعى الەۋەتىمىزدى كۇشەيتە بەرەمىز. قازىر تسيفرلىق ترانسفورماتسيادا ەلەۋلى تابىسقا قول جەتكىزدىك. ماقساتىمىز – ەۋرازياداعى جەتەكشى IT حابقا اينالۋ. اسىرەسە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرمىز. بىرقاتار شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليالى بار, زەرتتەۋ مەن ازىرلەۋ سالاسىنداعى سەرىكتەستىك جولعا قويىلعان اكادەميالىق جانە يننوۆاتسيالىق حابقا اينالعىمىز كەلەدى. قازاقستان ەڭ قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەردى ىسكە قوسۋعا كىرىستى. قازىردىڭ وزىندە بۇل جۇمىس باستالىپ كەتتى. بۇدان بولەك, ەلىمىز «سryptoCity» دەپ اتالاتىن جاڭا قاناتقاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاعان. مۇندا كريپتوۆاليۋتانى ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋعا, قىزمەت تولەمىنە جانە باسقا دا ماقساتتاردا پايدالانۋعا جاعداي جاسالادى», دەي كەلە, اتوم ەنەرگەتيكاسى ماسەلەسىنە دە توقتالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى ۋران قورىنىڭ 40 پايىزى بىزدە بولعاندىقتان, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ باسىم باعىتى رەتىندە قاراستىرىپ وتىرمىز. ايتكەنمەن كليمات داعدارىسىن شەشپەي تۇرىپ ورنىقتى دامۋعا جول اشۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, ورتالىق ازيا – پلانەتاداعى كليمات وزگەرىستەرىنە وسال وڭىرلەردىڭ ءبىرى. مۇندا عالامدىق جىلىنۋ دەڭگەيى الەمدەگى ورتاشا كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە جوعارى.
«اتالعان قيىندىقتاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن وڭىرلىك تۇرعىدان ۇيلەستىرىلگەن, پراگماتيكالىق باعىتتاعى كليمات كۇن ءتارتىبىن ىلگەرىلەتۋگە بەيىلمىز. ونىڭ اياسىندا ەلىمىز بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىمعا مۇشە بولىپ, كەلىسىمدەرگە قوسىلدى. كەلەسى جىلى قازاقستان بۇۇ-مەن بىرگە وڭىرلىك ەكولوگيالىق ءسامميتىن وتكىزەدى. بۇل الاڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ستراتەگياسىن جاھاندىق ماقساتپەن ۇشتاستىرۋدى كوزدەيدى. قازاقستان ءوزارا قۇرمەت پەن ايماقتىق ىقپالداستىقتى ارقاۋ ەتكەن ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتىلىعى بەرىك, ىنتىماعى بەكەم, بولاشاعى ايقىن بولعانىن قالايدى. ەكى اي بۇرىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى بۇۇ-نىڭ ايماقتىق ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى قاراردى رەسمي تۇردە قابىلدادى. بۇل – ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ كوپجاقتى دامۋعا ۇلەس قوسقان ماڭىزدى جەتىستىگى. اتالعان ورتالىق بىرلەسكەن جوبالارعا قولداۋ كورسەتىپ, تەحنيكالىق ساراپتامالاردى قامتاماسىز ەتەدى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ۇيلەستىرەدى», دەدى پرەزيدەنت.
ماڭىزدى شەشىمدە كوپتىڭ پىكىرى ەسكەرىلۋگە ءتيىس
قاسىم-جومارت توقاەۆ بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەر ترانسۇلتتىق سيپاتقا يە, الايدا وعان قارسى ارەكەتتە بىرىزدىلىك جوق دەپ مالىمدەدى. بۇل رەتتە ول قازاقستاننىڭ ورتا دەرجاۆالار ادىلەتتى ءارى ينكليۋزيۆتى الەمدىك ءتارتىپتىڭ ورناۋىنا مۇددەلى بولۋى كەرەك دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.
«جىل سوڭىنا تامان نيۋ-يوركتە بۇۇ-نىڭ 80 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. 1945 جىلى, ياعني دۇنيەجۇزىندەگى سۇراپىل سوعىستان كەيىن 51 مەملەكەت بىرگە قۇرعان بۇل ۇيىم بەيبىت ءارى قاۋىپسىز الەمدى قۇرۋدىڭ باتىل جولىن ۇسىندى. بۇگىندە ۇيىمعا 193 ەل مۇشە. وسىلايشا, ول الەمدەگى قۇرامى ءارالۋان, كۇردەلى ءارى ءوزارا تىعىز بايلانىسقان قوعامداستىققا اينالدى. ايتسە دە بۇۇ-نىڭ نەگىزگى تارماقتارى, اسىرەسە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مۇلدەم وزگەرگەن جوق. 80 جىل بۇرىن جاسالعان ينستيتۋتسيونالدى قۇرىلىم مەن قازىرگى زامان اراسىندا الشاقتىق كوپ. بۇل ۇيىمعا جانە ونىڭ تيىمدىلىگىنە دەگەن سەنىمگە سەلكەۋ تۇسىرەدى. ميللياردتاعان ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن اسا ماڭىزدى شەشىمدى بىرنەشە ەلدىڭ قابىلداعانى دۇرىس ەمەس. سوندىقتان قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىن كەڭەيتىپ, وعان الەمنىڭ ءار وڭىرىنەن وكىل قوسۋ تۋرالى ۇستانىمدى قولدايدى», دەپ مەملەكەت ۇستانىمىن حابارلادى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, الپاۋىت ەلدەر بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا بەيىل ەكەنىن انىق ءبىلدىرۋى كەرەك. ءارى بارلىق مەملەكەتتىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قورعاۋ تۋرالى ەڭ باستى قاعيداتتان اينىماۋعا ءتيىس. «بارلىق ەل بۇۇ جارعىسىن مۇلتىكسىز ساقتاۋى قاجەت. ونىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىنە ءۇستىرت نەمەسە نەمقۇرايلى قاراۋدان اۋلاق بولۋى شارت. سوندا عانا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ابىروي-بەدەلىنە دەگەن سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى» دەدى.
مازمۇندى ديالوگكە باستايتىن جول
فورۋمنىڭ ءمانى ينتەللەكتۋالدىق ارالۋاندىقتا جاتقانىن جەتكىزگەن مەملەكەت باسشىسى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردىڭ ارقايسىسى ومىرلىك تاجىريبەسىن, وزىندىك دۇنيەتانىمىن, سونداي-اق قۇندىلىقتار ىقپالىمەن قالىپتاسقان كوزقاراستارىن ورتاعا سالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
«الدىمىزدا كەلەشەكتىڭ ءتۇرلى ستسەناريى كۇتىپ تۇر. ءبىرى ءۇمىت ۇيالاتادى, ءبىرى قاۋىپ-قاتەرگە تولى. بارىنە ورتاق وركەنيەت جولىن تاڭدايمىز با, الدە جىككە ءبولىنىپ قۇردىمعا كەتەمىز بە؟ ونى ۇركەردەي توپتىڭ مالىمدەمەسى ەمەس, كوپتىڭ اۋىزبىرشىلىگى شەشۋى قاجەت. استانا حالىقارالىق فورۋمى وسى ىنتىماقتاستىققا قولداۋ ءبىلدىرۋ ءۇشىن قۇرىلدى. اتالعان الاڭ ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن جانە اشىق پىكىرتالاس مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. بيىلعى فورۋم تاقىرىبى – «اقىل-وي قوسۋ ارقىلى كەلەشەكتى باعدارلاۋ» (Connecting Minds, Shaping the Future). بۇل – ءبىزدىڭ ۇندەۋىمىز ءارى قالتقىسىز سەنىمىمىز. جاھاندىق سىن-قاتەردى جالعىز ەڭسەرۋ مۇمكىن ەمەس. ديپلوماتيا رەسمي پروتوكولدىڭ تار شەڭبەرىنەن شىعىپ, اناعۇرلىم تەرەڭ ءارى ادامي قالىپتاعى قارىم-قاتىناسقا ءتور ۇسىنۋعا ءتيىس», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, دۇنيەجۇزىلىك دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىندە ادامدار اراسىنداعى سەنىم, ءبىلىم-تاجىريبەمەن ءبولىسۋ جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ىرگەتاسى قالانادى.
«سوندىقتان ىقپالداستىقتىڭ اياسىن كەڭەيتە بەرۋىمىز كەرەك. قازاقستان يدەيانىڭ كەنى, ارااعايىندىق شەشىمدەردىڭ ارحيتەكتورى جانە ءتۇرلى ءوڭىر مەن مادەنيەتتەردىڭ سەرىكتەسى رەتىندە وسى وزگەرىستەرگە ۇلەس قوسۋعا دايىن. بۇل فورۋم تىڭ ويلار ايتىلاتىن عانا ەمەس, باتىل قادامدار جاسالاتىن الاڭعا اينالسىن. بارشاڭىزدى مازمۇندى ديالوگ ورناتۋعا شاقىرامىن. الداعى پىكىرتالاستار قىزىقتى, فورۋم جۇمىسى ناتيجەلى بولۋىنا تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
استانا حالىقارالىق فورۋمى تەك پىكىر الماسۋ الاڭى ەمەس, بۇكىل الەم ەلدەرى ءۇشىن جاڭا باعىت پەن شەشىمدەردى ۇسىناتىن پراگماتيكالىق ارىپتەستىك ورتالىعى رەتىندە قالىپتاستى. فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا رۋاندا پرەزيدەنتى پول كاگامە, سولتۇستىك ماكەدونيا پرەزيدەنتى گوردانا سيليانوۆسكا-داۆكوۆا, بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى تسيۋي دۋنيۋي, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى الەن بەرسە, جاھاندىق جاسىل دامۋ ينستيتۋتىنىڭ توراعاسى پان گي مۋن ءسوز سويلەدى.
پلەنارلىق سەسسيادا CNN تەلەارناسىنىڭ بۇرىنعى جۇرگىزۋشىسى, جۋرناليست دجۋليا چاتتەرلەي مودەراتور بولدى.
مودەراتور سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن رۋاندا پرەزيدەنتى پول كاگامە ءوز ەلىنىڭ تاريحي جولىنا توقتالىپ, قازاقستانداعى دامۋ مودەلىن ورتالىق ازيا مەن افريكا اراسىنداعى ءوزارا تاجىريبە الماسۋدىڭ جاقسى ۇلگىسى رەتىندە اتادى.
ء«بىز اۋەلدە ءوز تاريحىمىزعا ارقا سۇيەيمىز. ەلىمىزدە بولعان گەنوتسيدتى ەسكە الىڭىز. وزگە ەلدەر بىزدە بولىپ جاتقان جاعدايعا نازار اۋدارماي باسقا جاققا كوز تىگىپ جاتتى. بىراق بۇل بىزگە وزگە ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كەدەرگى بولعان جوق. دوس پەيىلدى ەلدەر مەن سەرىكتەستەرىمىزدەن كوپ قولداۋ الدىق. بىراق بۇل ارقايسىمىز ءوز مىندەتىمىزدى ورىنداماساق, سونشالىقتى ىقپال ەتىپ, پايدالى دۇنيە بولماۋشى ەدى. ءبىز وتكەن تاجىريبەمىزدەن ساباق الدىق. باسقا ەلدەردە بولىپ جاتقان وقيعالاردان كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامۋى ءۇشىن قاۋىپسىزدىك اسا ماڭىزدى ەلەمەنت ەكەنىن اڭعارىپ وتىرمىز. قازاقستانداعى باقۋاتتىلىق – مەملەكەتتىڭ كۇشتى باسشىلىعىنان ءارى تۇراقتى دامۋدان كورىنىس تابادى. بۇل فورۋم ديالوگ ءۇشىن عانا ەمەس, جاھاندىق پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ومىرلىك ماڭىزدى الاڭىنا اينالدى», دەدى پول كاگامە.
ءسوز سوڭىندا رۋاندا باسشىسى ەلىمىزگە احف الاڭى ارقىلى ءار تاراپ الەمدىك ىقپالداستىققا جەكە ۇلەسىن قوساتىنداي مۇمكىندىك ۇسىنعانىنا العىس ايتتى.
ەلىمىز سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ باعىتىندا جوعارى الەۋەتكە يە. بۇل پىكىردى استانا حالىقارالىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (FAO) باس ديرەكتورى تسيۋي دۋنيۋي ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالا ەلدىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعى مەن اگرارلىق دامۋىندا ماڭىزدى ورىن الادى.
«45 جىلدىق جۇمىس تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ جەتە باعالانبايتىنىن ايتقىم كەلەدى. جالپى, الەمنىڭ ەكى ءتۇرلى كارتاسى بار. ءبىرىنشىسى – ەۋروپاعا ورتالىقتاندىرىلعان. ويتكەنى يتاليا, ەۋروپا ءۇشىن قازاقستان, ءتىپتى قىتايدىڭ ءوزى – كىشكەنتاي مەملەكەت. مۇنان بولەك لاتىنامەريكالىق كارتا بار. وندا دا جەر شارىنداعى ءبىزدىڭ بولىك ەسكەرىلمەيدى. ال قازاقستاندا ميلليون شارشى شاقىرىم اۋماق بار. قازاقستان زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن ساياساتتىڭ ارقاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتە الادى. ەگەر ءبىز جەتكىلىكتى ينۆەستيتسيا, يننوۆاتسيامەن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ بىرلەسە جۇمىس ىستەسەك, ۇلكەن جەتىستىككە قول جەتكىزۋگە بولادى. ءتىپتى, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا دا ۇلكەن الەۋەت بار», دەدى.
سونداي-اق ول FAO تاراپىنان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە تۇراقتى قولداۋ كورسەتۋگە باسا ءمان بەرىلەتىنىن ايتىپ ءوتتى.
«2019 جىلى ۇيىمدا العاشقى رەفورمالاردى جۇرگىزە باستادىق ءارى بارلىق قولداۋ شاراسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋداردىق. ءبىز ءاربىر دوللار ناقتى ءبىر اسەر بەرگەنىن قالايمىز. اقش, قىتاي, جاپونيا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, يتاليا, قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان سىندى بارلىق 20 مۇشە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىر», دەدى FAO باسشىسى.
دەموكراتيا قولداۋعا ءزارۋ
ەۋروپا كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى الەن بەرسە استاناداعى حالىقارالىق فورۋمدا جاڭا دەموكراتيانىڭ ءۇش نەگىزىن اتادى.
«دەموكراتيا قانشالىقتى ۇزاق ءومىر سۇرە الادى؟ التى اي ما, ءبىر جىل ما, ەكى جىل ما؟ ءبىز استانادا, باتىس پەن شىعىستىڭ, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىكتىڭ توعىسقان جەرىندە قاۋىپسىزدىك, كليماتتىڭ وزگەرۋى, ەكونوميكا ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا جينالدىق. شىنىمىزدى ايتايىقشى, وسىنىڭ ءبارىن دەموكراتياسىز قامتاماسىز ەتە المايمىز. ەگەر دەموكراتيا كۇيرەسە, بازبىرەۋ ساياسي مۇددەسى ءۇشىن جازاسىزدىقتى قالىپتى دۇنيەگە اينالدىرسا, ەسەپتىلىك مۇمكىن ەمەس دۇنيەگە اينالسا, دەموكراتيا كۇيرەيدى. ونداي جاعدايدا جالعان اقپارات ۇستەمدىك قۇرىپ, شىندىق توتەپ بەرۋ قۇرالى بولۋدان قالادى. سوندىقتان دەموكراتيانى قورعاۋىمىز كەرەك», دەدى ول.
فورۋمنىڭ مارتەبەلى مەيمانى دەموكراتيانى بارىمىزدى سالىپ قورعاۋعا شاقىردى.
«تەرروريزم, كوشى-قون, سىبايلاس جەمقورلىق, كيبەرقىلمىس سياقتى فاكتورلار كۇننەن-كۇنگە وزەكتى بولىپ بارادى. ولارمەن كۇرەسۋ كەرەك. ستاندارتتاردى تەرىسكە شىعارۋ كەرەك. قوسارلى ستاندارتتان قوعام سەنىمى سەتىنەيدى. بىزگە دەموكراتياعا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ بار ەكەنىن ءتۇيسىنۋ كەرەك. بالكىم ونىڭ قاتەرىن تولىقتاي سەزىنىپ جاتپاعان شىعارمىز. سوندىقتان ەگەمەندىك مۇددەسى ءۇشىن كەيبىر تىيىم ەرەجەلەرى جۇمىس ىستەپ تۇرعان شىعار. كەي ادامداردى تىم قاتتى كەتۋگە ماجبۇرلەيتىن زاڭدار قابىلدانىپ جاتادى. سوندىقتان قازىر جاڭا دەموكراتيالىق پاكتىلەر ازىرلەپ جاتىرمىز. بۇل پاكت ءۇش نەگىزگى باسىمدىققا نەگىزدەلگەن. ءبىرىنشىسى – ءبىلىم بەرۋ, ەكىنشىسى – قورعانىس, ءۇشىنشىسى – يننوۆاتسيا. بۇل جاي عانا كەزەكتى ءبىر داعدارىس ەمەس. ەشبىر ەل, ەشبىر ينستيتۋت بۇل داعدارىستى جالعىز ەڭسەرە المايدى. وسىنداي كەزەڭدەردە دەموكراتيا سياقتى قۇندىلىقتاردى كەيىنگە ىسىرا تۇرۋعا بولاتىن شىعار دەگەن ويلار تۋىنداپ جاتادى. بىراق بىزگە الەمدەگى قوزعالىستاردىڭ بەتالىسىن ءتۇسىنۋ قاجەت», دەدى ەۋروپا كەڭەسەنىڭ باس حاتشىسى.
بۇۇ-عا ەلەۋلى رەفورما قاجەت
سولتۇستىك ماكەدونيا پرەزيدەنتى گوردانا سيليانوۆسكا-داۆكوۆا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇۇ جارعىسىن مۇلتىكسىز ساقتاۋعا قاتىستى ايتقان پىكىرىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇۇ قۇرامىنان ءبىراز ەلدىڭ شىعۋ قاۋپى بار.
«الەمدىك قاۋىپسىزدىك, كليماتتىڭ وزگەرۋى, تسيفرلىق ترانسفورماتسيا, سونداي-اق تەڭسىزدىك جاعدايىمەن كۇرەس ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك. جاھاندىق كۇش-جىگەردى جۇمىلدىرۋدىڭ ورنىنا ءبىز كەرى قاراي جىلجىپ بارا جاتقان سياقتىمىز. ياعني ەسكى دۇنيەجۇزىلىك تارتىپكە ءتۇسىپ كەتەتىن سىڭايلىمىز. قازىر ءبىز ءتارتىپ پەن ەرەجەلەر ۇستەم بولعان كەزەڭنەن بيلىك كۇشى سالتانات قۇرعان دەڭگەيگە اۋىسىپ بارا جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز», دەدى گوردانا سيليانوۆسكا-داۆكوۆا استانا حالىقارالىق فورۋمىندا.
سونىمەن قاتار ول قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ جۇيەسىنە قاتىستى پىكىرىن قولدايتىنىن مالىمدەدى.
«ەۋروپالىق ەلدىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە شاعىن مەملەكەتتەر ورتا دەرجاۆالارمەن بىرگە بۇۇ-داعى ءتيىمدى مۋلتيلاتەراليزمدى قولداۋعا ءتيىس دەپ سانايمىن, ياعني بۇۇ وسى ۇدەرىستىڭ ورتالىعىندا بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن ەلەۋلى رەفورما قاجەت. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامى كەڭەيتىلىپ, وسى رەفورمالاردان وتۋگە ءتيىس», دەدى سولتۇستىك ماكەدونيا پرەزيدەنتى.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى لاۋازىمىنا ايەل ادامدى تاعايىندايتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى. جالپى, وسى استانا حالىقارالىق فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ الەم ەلدەرى بۇۇ جارعىسىن مۇلتىكسىز ساقتاۋى قاجەت ەكەنىنە باسا نازار اۋدارعان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ باعدارىنشا, ميللياردتاعان ادامنىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن اسا ماڭىزدى شەشىمدى بىرنەشە ەلدىڭ قابىلداعانى مۇلدەم دۇرىس ەمەس. سوندىقتان ەلىمىز بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىن كەڭەيتىپ, وعان الەمنىڭ ءار وڭىرىنەن وكىل قوسۋ تۋرالى ۇستانىمدى قولدايدى.
كەلەلى كەڭەستە بۇۇ-نىڭ 8-باس حاتشىسى, جاھاندىق جاسىل دامۋ ينستيتۋتى (GGGI) اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى پان گي مۋن ەلىمىزدىڭ ورنىقتى دامۋ ماسەلەسىنە قوسقان ۇلەسى تۋرالى پىكىر ايتتى.
«بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى رەتىندە كليماتقا قاتىستى پاريج كەلىسىمى مەن ورنىقتى دامۋ كۇن ءتارتىبىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتەمىن. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋ مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرىنە قوسقان ۇلەسىنە ەرەكشە قولداۋ بىلدىرگىم كەلەدى. كليماتتىڭ وزگەرۋى, قورشاعان ورتانىڭ ناشارلاۋى جانە تازا ەنەرگەتيكاعا كوشۋ ءىس-قيمىلدارىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن ءبىر ەل ءوزى عانا شەشە المايدى. قانشالىقتى قۋاتتى نەمەسە رەسۋرستارعا باي مەملەكەت بولسا دا وسى اۋقىمدى مىندەتتى جالعىز ەڭسەرۋگە قاۋقارسىز. ويتكەنى مۇنداي سىن-قاتەرلەر ساياسي يدەولوگيالاردىڭ شەكاراسىنان تىس», دەدى پان گي مۋن.
ونىڭ ويىنشا, وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدا وڭىرلەردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرى كەرەك.
«ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ «جاسىل» دامۋعا, وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىققا باسا نازار اۋدارىپ وتىرعانىنا وتە قۋانىشتىمىن. قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جانە ورنىقتى دامۋ ءۇشىن ۇلكەن الەۋەتى بار. بۇل تۇرعىدا قازاقستان تازا ەنەرگيا كوزدەرىنە ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى وتە جاقسى ۇلگى كورسەتىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى تابىستى جانە جارقىن بولاشاق ءۇشىن جاقسى نەگىز بولا الادى», دەدى جاھاندىق جاسىل دامۋ ينستيتۋتى (GGGI) اسسامبلەياسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇعان دەيىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا سايكەس جاڭارتىلعان ۇلتتىق ينديكاتورلار ءتىزىمى بەكىتىلگەن ەدى. ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى 2015 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان قابىلدانعان. بۇل باستاما – كەدەيلىك پەن تەڭسىزدىكتى ازايتۋ, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ مەن جاھاندىق دەڭگەيدە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى ارەكەت جوسپارى.
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
