تاتارستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسشىسى مينتيمەر شايميەۆ, ازەربايجان رەسپۋبليكاسى جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى انار راسۋلوگلۋ رزاەۆ, رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق مادەني ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارنايى وكىلى ميحايل ەفيموۆيچ شۆىدكوي, تۇركسوي باس حاتشىسى سۇلتان راەۆ ونلاين جەلىسى ارقىلى قۇتتىقتاۋ لەبىزىن ايتتى.
ءداستۇرلى جيىنداردان ەرەكشە وتكەن بۇل باسقوسۋدىڭ بەل ورتاسىندا ولجاس اقىننىڭ ءوزى وتىردى, مۇحيتتىڭ ارعى-بەرگى جاعىندا الەمدىك لينگيۆيستيكادان تۇركى ءسوزىنىڭ ىزدەرىن تۇگەلدەپ جۇرگەن دوستارى, جاس دوستارى, ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ ءبىرازى قاتىستى.
وتكەنگە ءسال شەگىنىس جاساساق, اقىننىڭ «ازيا»-سى 1975 جىلى 7 ءساۋىر كۇنى ماسكەۋدەگى «ناۋكا» باسپاسىنان شىقتى, تۇركىلەردىڭ رۋحاني دۇنيەسىنە جان ءبىتىردى, كوشپەلىلەردىڭ ەستەتيكالىق مۇراتتارى جاھاندانۋ زامانىندا ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ەسكەرتتى. لينگۆيستيكا سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرى ويدىڭ كەرەمەت سۇلۋلىعىن تەوريالىق تەرەڭدىكپەن ۇيلەستىردى, لينگيۆيستيكاداعى تۇركىلىك ءىزدىڭ جاڭعىرىعىنا نازار اۋدارتقىسى كەلدى, ەجەلگى رۋس مادەنيەتى وقشاۋلانباعان جاعدايدا ءومىر سۇرگەنىن, ونداعى قىپشاق, كوشپەلىلەردىڭ داۋىستارىنا دەن قويدى. سۇلەيمەنوۆتىڭ ءىنى دوسى باقىتجان قاناپيانوۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, تاريحي سۋبەكتىلەردىڭ تەڭدىگى, ەۋرازيا كەڭىستىگى جابايىلاردىڭ مەكەنى ەمەس, تاريحي ۇدەرىستىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى دەگەن كوزقاراستى عىلىمي اينالىممەن ينتەگراتسيالاعىسى كەلدى. «رەسمي قۋدالاۋ بولعان جوق, بىراق اشىق پىكىرتالاس تا بولعان جوق. 15 مىڭ دانامەن شىققان كىتاپتىڭ ءبىرازى تارالىپ ۇلگىردى. شىعارما تۋرالى باسپاسوزدە بىردە-ءبىر پىكىر بولمادى. جاريالانعان جوق. «تەك جاسىرىن تىيىم سالۋ: دايەكسوز كەلتىرمەۋ, تالقىمالاۋ, قولداۋ كورسەتپەۋ» ءتارىزدى ارەكەتتەر اسا قۇپيا جاعدايدا ءجۇرىپ جاتتى. ءورىستىلدى قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىندا جالپىادامزاتتى ۇلتتىق تەرەڭ ءتۇسىنۋ ارقىلى كورسەتەتىن بولسا, الەمدىك ادەبيەتتىڭ يگىلىگىنە اينالاتىنىن كسرو يدەولوگتەرى تۇسىنگىسى كەلمەدى», دەيدى باقىتجان قاناپيانوۆ.
جيىندى اشقان ولجاس اقىننىڭ ايتۋىنشا, 70-جىلدارى ءپاتريوتيزمنىڭ كەمشىندىگى ساتقىننىڭ تاڭباسىمەن تەڭەستىرىلدى. مۇنداي جاعدايدا جىندىحاناعا كۇشتەپ جاتقىزۋ, بولماسا, كسرو ازاماتتىعىنان ايىرىپ شەتەلگە كەتىرۋ جولى تۇردى. وسى كەزدە ولجاس سۇلەيمەنوۆ قازاقستان باسشىسى د.قوناەۆقا جازعان «اشىق حاتىندا» وزىنە دە, كىتاپتى جاريالاۋعا اتسالىسقان جولداستارىنا دا قاۋىپ-قاتەر تونگەنىن, جاعداي كومەك سۇراۋعا ماجبۇرلەگەنىن جازدى. كسرو باسشىسى ل.ي.برەجنەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان ديماش احمەت ۇلى اقىن تاعدىرىنا ارالاسىپ, برەجنەۆكە ءبارىن ءتۇسىندىردى. اقىندى قۋدالاۋدىڭ ءجونسىز ەكەنىنە كوزىن جەتكىزىپ, قاۋىپ-قاتەردەن امان الىپ قالۋ ءۇشىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە قابىلدادى.
1975 جىلى 9 شىلدەدە «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە سۆەتلانا شتەينگرۋد پەن راشيدا زۋەۆانىڭ «كىپشاق سوزدەرى سلاۆيان جولىنا ءتۇستى» اتتى ماقالاسىندا «ازيا»-نى اشىق قولدادى دەگەندى بۇرىن سىرتتاي ەستىگەنبىز.
وسى جيىنعا يزرايلدەن ات ارىتىپ كەلگەن سۆەتلانا شتەينگرۋد بىزبەن اڭگىمەسىندە اقىننىڭ كەيدە پارادوكسالدى بولىپ كورىنەتىن قيسىندى باتىلدىعى مەن بەيتاراپتىعى تاڭعالدىراتىنىن, اقىندى زەرتتەۋ, ونى ءوز دەڭگەيىندە ءتۇسىنۋ وسى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا نەمەسە كەلەر عاسىرلاردىڭ ەنشىسىنە وتە مە دەپ قاۋىپتەنەتىنىن ايتتى. سەبەبى الەم لينگۆيستيكاسىنان تۇركى تىلدەرى ىزدەرىن ىزدەۋ ءالى ءبىر جۇيەگە تۇسكەن جوق. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونى تالداۋعا ءتىسى باتپاي, اقىننىڭ اۋەسقويلىعى دەپ جىلى جاۋىپ قويعىسى كەلەتىندەر دە بارشىلىق. «تيۋركي ۆ دويستوري», قازاقشاسى «اتامزامانعى تۇركىلەر» دەگەن كىتابى «ازيا»-نىڭ جاڭعىرىعىنداي ەڭبەك ەكەنىنە كۇمان كەلتىرە الماسا دا, از تالداندى. سەبەبى اقىن ادامزات تاريحىنىڭ ءتۇپ نەگىزىنە كوز جىبەرۋ ارقىلى تۇركىنىڭ دە ءتۇپ توركىنىن ىزدەدى. بىراق بۇل باعىتتا تالپىنىس ءالى ازىرگە تىم ءالسىز. «ونىڭ جاڭالىعىنا قيسىندى قارسىلىق بىلدىرگەن عالىمدى ءالى كەزدەستىرگەن جوقپىن. مۇمكىن, اقىندى تۇركى تەكتەس ەلدەر تاريحى دەڭگەيىندە زەرتتەۋدى قولعا الۋ كەرەك شىعار. بۇل باستاماعا قازاقتار مۇددەلى بولۋى كەرەك», دەيدى سۆەتلانا شتەينگرۋد.
جيىنعا قاتىسقان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, و. سۇلەيمەنوۆ 60-جىلداردىڭ باسىندا كسرو پوەزياسىنا الەمىنە قۇبىلىس بولىپ ەندى, تۇركى تىلىنەن ەنگەن سوزدەردى الەمدىك ادەبيەت اينالىمىمەن ينتەگراتسيالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, «ازيا» داۋىرمەن شەكتەلمەيتىن مادەني قۇجاتتىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ۇلگىسىنە اينالدى. مۇنى اكادەميالىق ورتالاردا پىكىرتالاس ەمەس, مادەني سۋبەكتيۆتىلىك اكتىسى, ۇلتشىلدىق ەمەس, تەڭگەرىمدى قالپىنا كەلتىرۋ, تانۋ ەمەس, مويىنداۋ دەپ قابىلداۋ كەرەك. «ولجاس ازيا-عا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلدى. 1962 جىلى «كوچەۆنيكي ي رۋس» دەگەن ماقالاسى سول كەزدەرى «پروستور» جۋرنالىندا جاريالاندى. ارادا جىلدار وتكەندە وسى تاقىرىپقا قايتا ورالدى, دۇنيەگە «ازيا» كەلىپ, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ لينگيۆيستيكاعا قاتىستى قاساڭ پىكىرىن تاس-تالقانىن شىعاردى» دەيدى مەرەكە قۇلكەنوۆ.
مەرەكە قۇلكەنوۆ ايتىپ وتكەندەي, ولجاس شىعارمالارىن, ونىڭ ىشىندە «ازيا»-نى مەكتەپ باعدارلامالارىنا اكادەميالىق ءپان ساباعى رەتىندە ەنگىزەتىن كەز كەلدى. سول كەزدە عانا بولاشاق ۇرپاق «ازيا»-نى ۇلتتىق رۋحتىڭ قاينار كوزى دەپ تانيدى.
الماتى
