سانكت-پەتەربوردان ونشاقتى داپتەر دەرەك اكەلدىم
– بالا كۇنىڭىزدەن بەينەلەۋ ونەرىنە جاقىن ەكەنسىز. سۋرەتكە سالۋعا قايدان قۇشتار بولدىڭىز؟
– مەن اقمولا وبلىسى, اقكول اۋدانى ورنەك اۋىلىندا تۋدىم. سونداعى سەگىز جىلدىق قازاق مەكتەبىندە وقىدىم. جوعارى سىنىپتى كەڭەس اۋىلىنداعى ءبىلىم وشاعىندا ءتامامدادىم. بۇل سول جىلدارداعى اۋدان كولەمىندەگى جالعىز قازاق مەكتەبى ەدى. اتا-انام ەرتە دۇنيە سالىپ, ۇلكەن اپام ەكەۋمىز اكەمنىڭ ءىنىسى داۋلەتباي كوكەمنىڭ قولىندا تاربيەلەندىك. ول كىسى ءبىزدى ءوز بالالارىنان كەم قىلماي ءوسىردى. وقىتتى, توقىتتى. بەتىمىزدەن قاقپادى.
كوكەم اۋىلداعى ساناۋلى جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەدى. مەكتەپتە تاريح پانىنەن ساباق بەردى. كەيىن ديرەكتور بولىپ ىستەدى. كىتاپ وقىعاندى جاقسى كورەتىن. ۇيدە باي كىتاپحاناسى بار-تىن. اسىرەسە تاريحي كىتاپتاردى كوپ جينايتىن. ءبىر جاعىنان, تاريحقا جاقىن بولۋىما سول كىسىنىڭ دە ىقپالى ءتيدى. كىتاپقا بايلانىستى ءبىر وقيعا ەسىمە ءتۇسىپ تۇرعانى. وقۋشى كەزىم. بىردە اۋدان ورتالىعىنا بارعاندا كىتاپحانانىڭ الدىندا ءبىر توپ كىتاپ ءۇيىلىپ جاتىر ەكەن. قاراسام, ءبارى دە قازاقشا. ءبىر كىتاپ ءبىر تيىن تۇرادى. قالتامدا ءبىر سوم بار ەدى. سوعان كەلگەنشە ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەت جانە تاعى باسقا قازاق جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن ساتىپ الىپ, ۇيگە كەلدىم. كىتاپقا دەگەن قۇشتارلىق وسىلاي جالعاسا بەردى.
سۋرەتتى جاس كۇنىمنەن سالدىم. ەرجەتكەندە سۋرەتشى بولسام دەپ ارماندادىم. وعان قۇشتارلىعىم تابيعاتقا جاقىن بولعانىمنان شىعار دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تابيعاتى وتە كوركەم ەدى. بۇعان كوكەم دە قارسى بولعان جوق. قايتا, مەنى قولداپ, قاناتتاندىردى. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن اۋىلدا ءبىر جىل جۇمىس ىستەدىم. كەلەسى جىلى سول كەزدەگى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستىم. وندا بىزگە قازاقتىڭ كورنەكتى قىلقالام شەبەرلەرى ءدارىس وقىدى. سولاردىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كوردىك. ءبارى دە ادامگەرشىلىگى بيىك وقىتۋشىلار ەدى. شالعاي اۋىلدان كەلگەندەرگە جاناشىر بولدى. قامقورلىعىن اياعان جوق. ۇنەمى قولدادى. بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتتى. جانرلاردىڭ ەرەكشەلىگىن ءتۇسىندىردى. اسىرەسە قازاقتىڭ بەلگىلى سۋرەتشىلەرى مولداحمەت كەنباەۆ, مۇحيت كاليموۆ سىندى ۇستازدارىما العىسىم شەكسىز. ءوز باسىم بۇل كىسىلەردەن كوپ ءتالىم الدىم. سوڭعى كۋرستا رەسەيدەگى ىرگەلى جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارۋعا جولداما كەلگەندە مۇحيت اعا: «سەنىڭ شىعارماشىلىق ءستيلىڭ لەنينگراد سۋرەتشىلەرىنە ۇقسايدى. ي.ە.رەپين اتىنداعى ساۋلەت جانە ءمۇسىن, كەسكىندەمە ينستيتۋتىنا بار», دەپ اقىل-كەڭەسىن بەردى.
– ءسويتىپ, سانكت-پەتەربوردان ءبىر-اق شىقتىڭىز با؟
– ءيا. وسىندا التى جىل وقىدىم. 3-كۋرستان باستاپ اتاقتى سۋرەتشى, پروفەسسور يۋري نەپرينتسەۆتىڭ شەبەرحاناسىنان ءبىلىم الدىم. قيمىلى جىلدام, ەلگەزەك ادام ەدى. ستۋدەنتتەردى جاقسى كوردى. مۇندا ايگىلى ي.رەپيننەن باستاپ, ورىستىڭ مايتالمان قىلقالام شەبەرلەرى تۇلەپ ۇشقان. شىنىمدى ايتسام, وسىنداي ىرگەلى ءبىلىم ورداسىندا وقىعانىما قۋانامىن.
سانكت-پەتەربور – ەجەلدەن ورىس رۋحانياتىنىڭ ورداسى. ءبىر جاعىنان, تاريحي جانە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەرگە وتە باي شاھار. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتىڭ عيماراتى دا ايرىقشا كوركەم. بۇعان دەيىن مۇنداي ساۋلەتتى نىسان كورگەن ەمەسپىن. العاش كورگەندە تاڭعالدىم. سىرتى عانا ەمەس, ءىشى دە اسەم. قالاداعى مۋزەيلەر مەن كىتاپحانالاردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. ءاربىر دەمالىستى بوس وتكىزبەيمىن. مۇراجايعا بارامىن, كىتاپ دۇكەنىن ارالايمىن. سونىڭ ارقاسىندا بەينەلەۋ عانا ەمەس, تاريح پەن ەتنوگرافيا سالاسىن تەرەڭ تانىدىم. شىعارماشىلىعىمدى جاڭاشا دامىتۋعا باسا ءمان بەردىم. كۋرستىق جوبالارعا تاريحي تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتتىم. ديپلومدىق جۇمىسىمدى دا سوعان ارنادىم. ونى «دابىل» دەپ اتادىم. ەرتەدە الىستان كەلە جاتقان جاۋدىڭ جاقىنداپ قالعانىن حابارلايتىن جاۋشىلار بولعان. ولار ءتۇن ورتاسىندا اۋىل شەتىنە كەلىپ, حالىقتى وياتىپ, دابىل ۇرعان. مەن وسى كورىنىستى بەينەلەدىم. ۇستازدارىم بۇعان ءدان ريزا بولىپ, ديپلومدىق ەڭبەگىمدى جوعارى باعالادى. اتالعان وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن ءوزىم ءبىلىم العان الماتىداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە كەلىپ, شاكىرت تاربيەلەدىم. شىعارماشىلىقپەن اينالىستىم. رەسپۋبليكالىق كورمەلەرگە جۇمىستارىم قويىلدى. ەسىمىم ەلگە تانىلدى. قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعى مۇشەلىگىنە قابىلداندىم.
– قىرىق جىلدان بەرى قارۋ-جاراق سالاسىن زەرتتەپ ءجۇرسىز. بۇعان نە تۇرتكى بولدى؟
– مەنى كونە قارۋ-جاراقتار قاتتى قىزىقتىراتىن ەدى. بىراق بۇل جايىندا اقپارات تىم ماردىمسىز ەكەنىن بايقادىم. مۇلدەم جوق دەسە بولادى. سوندىقتان وسى سالانى تەرەڭدەپ زەرتتەۋىمە تۋرا كەلدى. ونى ستۋدەنت كەزىمنەن باستادىم. الدىمەن سانكت-پەتەربورداعى مۋزەيلەر مەن كىتاپحانالاردىڭ سيرەك قورىنداعى ماتەريالداردى قارادىم. سونداي-اق ءبىزدىڭ وقۋ ورىننىڭ عىلىمي كىتاپحاناسىندا قولعا تۇسپەيتىن تاريحي كىتاپتار مول ەدى. سونى وقىدىم. قىسقاسى, جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ كەلگەندە الماتىعا ون شاقتى قالىڭ داپتەرگە جازىلعان ءبىراز دەرەك جيناپ الىپ كەلدىم.
بابالارىمىز وت قارۋدى XV عاسىردان قولدانعان
– بۇعان دەيىن بۇل سالا زەرتتەلمەگەن بە؟
– سولاي دەسە بولادى. ويتكەنى وعان كەڭەس بيلىگى تاراپىنان قارسىلىق بولعان سەكىلدى. مەن شىعارماشىلىق ادامىمىن. ەركىنمىن. سوندىقتان ماعان ەشكىم كەدەرگى جاسامادى. بۇل تاقىرىپقا تولىق ەنۋ ءۇشىن كوشپەلىلەر تاريحىن زەرتتەدىم. ساق, عۇن, تۇركى داۋىرىنە تەرەڭ بويلادىم. ءبىراز مۇراعات دەرەكتەرىن قوپاردىم. ءسويتىپ, كونە قارۋ-جاراق زەرتتەۋشىسىنە اينالدىم. 90-جىلداردىڭ باسىندا تاۋەلسىزدىك الدىق. اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. ۇلت رۋحى وياندى. تاريحىمىز بەن ءتول مادەنيەتىمىز تۋرالى جازبالارعا سۇرانىس پايدا بولدى. كەزىندە مەرزىمدى باسپاسوزدە مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى ماقالالار جاريالانا باستادى. مەن دە تۋ, بايراق, جالاۋ تۋرالى ماتەريال جازىپ, ونى «انا ءتىلى» گازەتىنە اپارىپ بەردىم. ول باسىلىمنىڭ ايقارما بەتىنە جارىق كوردى. وسى گازەتتە ءبىراز زەرتتەۋىم جاريالاندى. سونىمەن بىرگە بىرقاتار دۇنيەلەرىم «قازاق ەلى» گازەتى مەن «پاراسات» جۋرنالىندا باسىلدى. 1992 جىلى اكادەميك ءابدۋالى قايدار, اقىن مۇزافار الىمباەۆتارمەن بىرگە «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ لاۋرەاتى بولدىم. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت ەدى. وسى ماقالالارىم ەسىمىمدى جۇرتشىلىققا تانىتتى. 1996 جىلى «جاراعان تەمىر كيگەندەر» اتتى كىتابىم شىقتى. تۋىندىمدى تاريحشى ماماندار جوعارى باعالادى. شىندىعىندا, كونە قارۋ-جاراقتاردى زەرتتەۋ تاقىرىبى سان-سالانى قامتيدى. ونىڭ تۇبىنە جەتۋ قيىن. ءتۇپسىز تەرەڭ مۇحيت سياقتى.
– وسى قارۋ-جاراقتارعا توقتالاسىز با؟
– كەيبىر جازبالاردا قازاقتاردا وت قارۋ بولماعان دەپ جازعان. بۇل تۇبىرىمەن قاتە پىكىر. ءبىزدىڭ بابالارىمىز XV–XVI عاسىردان باستاپ, وت قارۋ پايدالانعان. سول داۋىردەگى مىلتىقتاردى قولدانعان. بىراق اتتى اسكەردە وت قارۋدى قولدانۋ ىڭعايسىزدىق تۋدىرادى. ويتكەنى ءشيتى, پىلتە مىلتىقتاردىڭ ءبارى ۇڭعىسىنان وقتانادى. بۇل ۇزاق ۋاقىت الادى. ماسەلەن, ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ, ءسىز ونى وقتاي المايسىز. سوعىستا وت قارۋلاردى جاياۋ اسكەرلەر وتە جاقسى قولداندى. تاريحي دەرەكتەردە XIX عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ەۋروپادا اتتى اسكەرلەر وت قارۋدى از قولدانعان دەپ ايتىلادى. الايدا اسكەري كۇشتىڭ سالماعى ءبارىبىر جاياۋ اسكەردە باسىم بولدى. سوندىقتان جاياۋ اسكەرى بار مىقتى ەلدەر العا شىقتى. قارۋ-جاراق تۇرلەرىن جاڭاشا دامىتتى.
بابالارىمىز كەزىندە اسكەري ونەردى دە جاقسى مەڭگەرگەن, سوعىستا جاۋدى قورشاۋ, اينالدىرا قورشاۋ, قاشا وتىرىپ ۇرىس جۇرگىزۋ, تۇتقيىلدان سوققى بەرۋ سەكىلدى ءتۇرلى اسكەري ءىس-قيمىلدى جاقسى پايدالانعان.
– حالقىمىز «ەر قارۋى – بەس قارۋ» دەيدى...
– ءيا, بۇل ۇعىمنىڭ ءمانى تەرەڭ. بابالارىمىز بەس قارۋعا اتۋ, كەسۋ, شابۋ, تۇيرەۋ, سوعۋ قارۋلارى تۇرلەرىن كىرگىزگەن. ماسەلەن, اتۋ قارۋىنىڭ ءبىرى – ساداق. كەيىن بۇعان مىلتىق قوسىلدى. ساداق اعاش, سۇيەك, ءمۇيىز, قايىڭ قاباعى جانە تارامىس سىندى ماتەريالدان جاسالعان. ونىڭ جەبەلەرىنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بولادى. ۇشى جالپاق ەكى ايىر بولىپ كەلەتىن جەبەنى «قوزى جاۋىرىن» دەسە, ۇشكىر, ءۇش-ءتورت قىرلى جەبە «ساۋىت بۇزار» نەمەسە «كوبە بۇزار» دەپ اتالعان. جەبەلەرى سۇيەكتەن, مۇيىزدەن, اعاشتان جاسالعان «دوعال وقتار» بولعان.
كەسۋ قارۋىنا سەمسەر, قىلىش جانە ساپى دەگەن ءۇش ءتۇرى جاتادى. قىلىش باسىنىڭ قايقىلىعى مەن سابىنىڭ پىشىنىنە وراي بىرنەشە تۇرگە بولىنگەن. مىسالى, ناركەسكەننىڭ قايقىلىعى بىردەن القىمىنان باستالادى, سوندىقتان كەسۋ كۇشى جوعارى بولعان. كەيبىر قىلىشتاردى شاپقاندا اۋىر بولۋ ءۇشىن باسىن ۇلكەيتىپ, جالپاق قىلىپ جاساعان. مۇنداي اۋىر قىلىشتار «الداسپان» دەپ اتالعان. زۇلپىقار دەگەن قىلىش بار. وتكىر. ەكى ءجۇزدى. زۇلپىقار – ارابشا «جاسىن» دەگەن ماعىنا بەرەدى. ول ازىرەت ءالىنىڭ (مۇحامەد پايعامباردىڭ نەمەرە ءىنىسى ءارى كۇيەۋبالاسى, ءتورتىنشى حاليف ءالى يبن ءابۋ ءتالىبتىڭ) اتى اڭىزعا اينالعان قاسيەتتى ەكى باستى قىلىشىنىڭ اتى. وسى قارۋدى دا بابالارىمىز قولدانعان.
ال تۇيرەۋ قارۋى ەكى ءتۇرلى بولعان. جەبەسى جالپاق بولىپ كەلەتىن تۇيرەۋ قارۋىن «نايزا» دەسە, جەبەسىنىڭ ۇشى جىڭىشكە, قىرلى جاسالعان ۇزىن «سۇڭگى» دەپ ايتقان. ول جاۋدىڭ ساۋىتىن تەسىپ سوققى بەرۋگە ارنالعان. قازاق باتىرلارى نايزا مەن سۇڭگىگە بايراق, تۋ, جالاۋشا, شاشاق سىندى بەلگىلەر تاققان. تۋ – جالپى اسكەردىڭ بەلگىسى, بايراق – اسكەرباسىنىڭ دارەجە بەلگىسى.
ەرتەدە بابالارىمىز شابۋ قارۋىنىڭ ءۇش ءتۇرىن پايدالانعان. بۇل قارۋدىڭ ءبىر ءتۇرى – «بالتا». ونىڭ ءجۇزى ورتاشا بولىپ كەلەدى. ءجۇزى اي پىشىندەس ءارى ەندى كەلەتىن بالتانى «ايبالتا» دەپ اتاعان. ءجۇزى سىنا تارىزدەس بولىپ كەلەتىن قارۋدى «شاقان» دەپ ايتقان.
سوعۋ قارۋىنىڭ ەڭ كونە ءتۇرى – شوقپار. ول اعاشتان, اۋىر سويىل تۇرىندە جاسالادى. سوعۋ قارۋىنىڭ ەكىنشى ءتۇرىن «گۇرزى» دەيدى. باسى مەتالدان قۇيىلعان اۋىر شوقپار. سوعۋ قارۋىنىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى – «بۇزدىعان» دەپ اتالعان. بۇزدىعان – باسى التى نە سەگىز قىرلى تەمىردەن جاسالاتىن شوقپاردىڭ جەڭىل ءتۇرى, بىراق سوققىسى وتە قاتتى. ال باسى تەمىردەن, سۇيەكتەن جاسالىپ, سابىنا شىنجىرمەن, قايىسپەن بوس بايلاناتىن سوعۋ قارۋىن «بوسمويىن شوقپار» دەپ اتاعان.
ەلىمىزدەگى بىرقاتار مۋزەيدىڭ تاپسىرىسىمەن وسى قارۋ-جاراقتاردىڭ رەكونسترۋكتسياسىن جاسادىم. سونىمەن قاتار عۇن, قيماق, قىپشاق ءداۋىرى مەن التىن وردا كەزەڭىندەگى اسكەري جاۋىنگەرلەردىڭ كيىمدەرىن, قارۋ-جاراقتارىن قايتا جاڭعىرتتىم. شىن مانىندە, كوشپەلىلەردىڭ سول كەزدەگى شەبەرلەرى قارۋ-جاراق جاساۋدىڭ تەحنولوگياسىن وتە جەتىك مەڭگەرگەن. تاڭعالدىرادى.
كەڭەستىك كەزەڭدە ۇستالىق ونەر اۋەسقويلىق دەڭگەيگە قۇلدىرادى
– زەرتتەۋلەرىڭىزدە قانداي دەرەكتەرگە سۇيەندىڭىز؟
– مەن وسى ەڭبەكتەرىمە 4 عىلىمي دەرەكتەمەنى نەگىزگە الدىم. ءبىرىنشىسى – جازبا دەرەكتەر. اسىرەسە تۇركىلەر تۋرالى ەۋروپا مەن رەسەي ەلىندەگى ارحيۆتەردە كوپتەگەن دۇنيە ساقتالعان. سوعان ءبىراز ءۇڭىلدىم. ودان كەيىن اراب, پارسى تىلىندە جازىلعان مالىمەتتەردى زەرتتەدىم. سونىمەن بىرگە «قورقىت اتا» مەن «وعىزناما» سياقتى تۇركى حالىقتارىنىڭ جازبا دەرەكتەرىنە سۇيەندىم. وسىنىڭ بارلىعىندا كونە قارۋ-جاراق تۋرالى تىڭ دەرەكتەر ايتىلعان. ەكىنشى – اۋىز ادەبيەتى. انىعىندا, قارۋ-جاراقتار تۋرالى قۇندى دۇنيەلەردى اۋىز ادەبيەتىنەن الدىم. اسىرەسە كونە ەپوستاردا, داستانداردا, اڭىز-اڭگىمەلەردە, ەرتەگىلەردە باتىرلاردىڭ ۇستاعان قارۋ-جاراقتارى جايىندا بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ايتىلعان. مۇنداعى دەرەكتەردىڭ دەنى شىندىققا نەگىزدەلگەن. ارينە, شىعارما سيۋجەتىندە كوركەمدىك اسىرەلەۋ بولعانىمەن قارۋ-جاراق تۋرالى كەڭىرەك ماعلۇمات بەرەدى. ءتىپتى قارۋلاردىڭ جاساعان تەحنولوگياسىن دا كەلتىرەدى.
ءۇشىنشىسى – ونەر ەسكەرتكىشتەرى. 1970 جىلدان بەرى ورىستىڭ بەلگىلى قارۋ-جاراق زەرتتەۋشى عالىمى م.ۆ.گورەليك ءار داۋىردەگى ونەر ەسكەرتكىشتەرىندە بەينەلەنگەن كوشپەلىلەردىڭ قارۋ-جاراقتارىن زەرتتەپ, ونى الەمگە تانىتتى. سونداي-اق ول ونەر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ دەرەكتىك ماڭىزىن دالەلدەپ جازىپ, ونىڭ ادىستەمەسىن قولدانۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ايتالىق, ەلىمىزدەگى كونە بالبال تاستاردان جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە بەينەلەگەن قارۋ-جاراق تۇرلەرىن ءجيى كەزدەستىرەسىز. پەتروگليفتەردە دە سولاي. ءبىر جاعىنان, ونەر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جازبا دەرەكتەرىنە قاراعاندا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. ماسەلەن, جازبا ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەگەندە ءتىل ءبىلۋ قاجەت. ال ونەر ەسكەرتكىشتەرى ناقتىلىعىمەن قۇندى سانالادى.
ال ءتورتىنشىسى – ارحەولوگيالىق جانە مۋزەيلىك زاتتىق ەسكەرتكىشتەر.
كەيىن وسى زەرتتەۋلەرىممەن تانىسقان سول كەزدەگى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك ماناش قوزىباەۆ اعامىز ءوزى باسقارىپ وتىرعان عىلىمي مەكەمەدەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋعا ۇسىنىس ايتقان ەدى. بىراق ءساتى تۇسپەدى. كەيىن ورتالىق مۋزەي ديرەكتورى, ەتنوگراف-عالىم نۇرسان ءالىمبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى جاراقتارى: گەنەزيسى, قۇرىلىمى, ۇلتتىق مادەني قىزمەتى» اتتى تاقىرىپ الىپ, تاريح ينستيتۋتىندا عىلىمي ەڭبەگىمدى قورعادىم.
– قازىر ۇستالار جايىندا كوپ ايتىلمايدى. بۇعان نە دەيسىز؟
– بۇعان وتارشىلدىق جۇيەنىڭ سالقىنى قاتتى ءتيدى. ولار قازاقتىڭ عاجايىپ ۇستالىق ونەرىن جويۋعا كۇش سالدى. پاتشا زامانىندا قازاقتارعا تەمىر, كۇكىرت ساتپاۋ تۋرالى قۇپيا جارلىق بولعان ەكەن. ال كەڭەستىك كەزەڭدە ۇستالىق ونەر اۋەسقويلىق دەڭگەيگە دەيىن قۇلدىرادى. مىسالى, وزبەكستاندا حالىق شەبەرلەرىنىڭ دارەجەسى سۋرەتشىلەر وداعى مۇشەلەرىمەن بىردەي سانالدى. ولار مەملەكەتتىك تاپسىرىس الىپ, جۇمىس ىستەدى. ال ءبىز اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلگەن ونەرىمىزدىڭ باعاسىن بىلمەدىك. ونى مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى اۋەسقويلىق ونەرمەن بىرىكتىرىپ قويدى. بۇگىندە ەلىمىزدە التىن قاقتاۋ, كۇمىس بۋلاۋدى بىلەتىندەر جوق. قازىرگى شەبەرلەردىڭ دەنى ەۋروپا ۇستالىق ونەرىنىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ۇيرەنگەن. ال ۇلتتىق ونەردىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن مامان سيرەك.
بۇرىن ەل ىشىندە ۇستالاردىڭ بەدەلى وتە زور بولعان ەدى. XIX عاسىردا قازاق ۇستالارى جايىندا ورىس زەرتتەۋشىلەرى ءبىراز دەرەك قالدىرعان. مۇنداي مازمۇندى مالىمەتتەردى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دا جازبالارىنان دا كەزدەستىرەسىز.
وتكەن عاسىردىڭ 50–60 جىلدارعا دەيىن حالىق اراسىندا تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن عاجاپ ۇستالار ءومىر ءسۇردى. ولاردى جۇرت ەرەكشە سىيلادى. قازاق «جەر استىنىڭ پاتشاسى – ۇستا» دەپ تانىدى. ۇستا دۇكەنىندە ادەپسىز ءسوز ايتىلمايتىن. وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ ءبارى ۇمىتىلدى.
– ءبىر ماقالاڭىزدا «باتىر» دەگەن ۇعىمعا باسقاشا ماعىنا بەرىپسىز. سونى اشىپ ايتاسىز با؟
– ءبىز سوعىستا ەرلىك كورسەتكەندى باتىر دەپ تۇسىنەمىز. ءبىر جاعىنان, بۇعان كەلىسەمىن. ال شىن مانىندە, بۇل ۇعىمنىڭ ءمانى باسقاشا. باتىرلار كوشپەلى قوعامداعى كاسىبي اسكەريلەردىڭ الەۋمەتتىك جىگى. ولار تەك اسكەري ىسپەن عانا اينالىسقان. باتىرلاردىڭ ماقساتى – حالىقتى سىرتقى جاۋدان قورعاپ, ەلدەگى ىشكى ءتارتىپتى ساقتاۋ. ولاردىڭ اۋلەتىندە اسكەري كاسىپ اتادان بالاعا جالعاسقان. اسكەري ءادىس-تاسىلدەردى دە جەتىك مەڭگەرگەن. قارۋلاردى شەبەر قولدانعان. شىن مانىندە, قازاق قوعامىندا اسكەري ونەردىڭ بارلىق ءتۇرى وسى كاسىبي ورتادا ساقتالىپ, دامىپ وتىرعان. باتىرلاردىڭ قوعامداعى باسقا الەۋمەتتىك توپتارمەن قارىم-قاتىناسى دا, ءىس-ارەكەتى دە وزگەشە بولعان. سونداي-اق باتىرلار سوعىستا جاۋىمەن جەكپە-جەك شىققاندى مارتەبە ساناعان. ولىمنەن قورىقپاعان. قايتا, مايدان دالاسىندا ەرلىكپەن كوز جۇمۋعا دايار بولعان. ءتىپتى سوعىستا مەرت بولۋدى ماقتانىش كورگەن. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ دەنى باتىرلارمەن تىعىز بايلانىستى. ولار ەل ىشىندە ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولدى. ەل مەن جەردى جاۋدان قورعاعان باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى رۋ ۇرانىنا اينالدى.
شىعىس بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءباسى بيىك
– سان قىرلى ونەردىڭ يەسىسىز. ءوزىڭىزدى كىممىن دەپ ەسەپتەيسىز؟
– ەڭ الدىمەن, سۋرەتشىمىن. سودان كەيىن ەتنوگراف-قارۋ تانۋشىمىن.
– بىراق سۋرەتشىلىگىڭىز تاسادا قالعان جوق پا؟
– شىنىندا دا, سۋرەتشىلىگىمە از ۋاقىت كوڭىل ءبولدىم. الايدا قىلقالامىمدى تاستاعان جوقپىن. قازىر الاڭسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ جاتىرمىن. ءوز باسىم شىعىس حالىقتارىنىڭ بەينەلەۋ ونەرىن جوعارى باعالايمىن. اسىرەسە جاپون قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ تۇڭعيىق ويعا تارتاتىن ءتۇرلى-ءتۇستى گرافيكالىق تۋىندىلارىن ەرەكشە كورەمىن. سولارعا ەلىكتەپ, ءبىراز جۇمىس ىستەدىم. قىتاي سۋرەتشىلەرى دە ۇنايدى. ولاردىڭ پەيزاجدارىندا سۋ, جارتاس, اعاش بەينەسى ەرەكشە رامىزدىك, فيلوسوفيالىق مانگە يە بولادى. سۋ – تۇراقسىزدىقتىڭ بەلگىسى. اعىپ كەتەدى. تاۋ – ماڭگىلىك, ال اعاش سولاردىڭ ورتاسىندا بيىككە ۇمتىلىپ ءوسىپ كەلە جاتقان كۇش-جىگەر رۋحى رەتىندە بەينەلەنگەن. ءبىر جاعىنان, بۇل – رامىزدىك دۇنيەلەر. بىراق ادامدى فيلوسوفيالىق ويعا جەتەلەيدى.
بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بارلىق جانرىن جاقسى كورەمىن. الايدا پەيزاج بەن پورترەت جانىما جاقىن. كوركەم ادەبي كىتاپتاردى دا بەزەندىرۋمەن اينالىستىم. سوناۋ جىلدارى «جالىن» باسپاسىنان شىققان «قازاق ەرتەگىلەرى» مەن باسقا دا كىتاپتاردىڭ يلليۋستراتسياسىن جاسادىم.
مەنىڭ پەيزاجدارىمدا شىعىس سۋرەتشىلەرىنە ءتان ورنەك-ناقىشتار ءجيى كەزدەسەدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ونەردە ءالى دە بولسا ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس باسىم. ال ماعان شىعىس بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ءباسى بيىك.
– ومىردە وكىنىشىڭىز بار ما؟
– وكىنىشىم جوق. جاس كۇنىمنەن ارمانداعان دۇنيەگە قولىم جەتتى. جوعارى وقۋ ورنىندا وقىدىم. جاقسى ۇستازداردىڭ ءتالىمىن الدىم. قىزمەتتەن دە كەندە بولعان جوقپىن. جاقىن ارالاساتىن سۋرەتشى دوستارىم دا جەتەدى. باستىسى, وتباسىدان دا جولىم بولدى. زايىبىم دا ەلگە تانىمال سۋرەتشى. ءبىراز تۋىندىلارى ەلىمىزدە جانە شەتەلدە وتكەن كورمەلەرگە قويىلعان. جالپى, سۋرەتشىلەردىڭ ءومىرى جەڭىل دەپ ايتا المايمىن. ولار شەبەرحانادان شىقپاي, وزىمەن-ءوزى وڭاشا جۇمىس ىستەگەندى ۇناتادى. جولداسىم ەكەۋمىز وسى جاعىنان ءبىر-ءبىرىمىزدى جاقسى تۇسىنەمىز. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كەمشىن تۇستارى بولسا, تولىقتىرامىز. شىعارماشىلىقتا دا جاقىنبىز. قازىر بالالارىمىز ءوسىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىز.
مەنىڭ ەكى قالامىم بار: ءبىرىنشىسى – قىلقالام, ەكىنشىسى – قاۋىرسىن قالام. وسى ەكى قالامدى قاتار ۇستاپ كەلە جاتىرمىن. سونىڭ ارقاسىندا ومىردە دە, ونەردە دە ءوز جولىمدى تاپتىم.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ازامات ەسەنجول,
«Egemen Qazaqstan»
