جاز ماۋسىمى باستالىسىمەن جاسىباي دەمالىس ايماعىنا جان-جاقتان تۋريستەر اعىلادى. تاۋلى ولكەنىڭ تابيعاتىنا سۇقتانىپ, تاۋ-تاسىنان كۇش-قۋات الىپ قايتۋدى ءجون كورەتىن جۇرتشىلىق كوپ. تۋريستەردى قابىلداپ الۋعا اسىق دەمالىس ۇيلەرىنىڭ ءبىرازى بيىل ەرتە باستان قامدانىپ جاتقانى بايقالادى. ساپارلاپ كەلۋشىلەر سۇلۋ ولكەنىڭ كوز تويماس تابيعاتىن تاماشالايدى. الايدا كول جاعاسىنا كەلگەن كوپشىلىك جاسىبايدىڭ جاعاسى جۇدەپ تۇرعانىن بىردەن اڭعارعانى انىق. دەمالىس ايماعىنا بارۋشىلار ەڭ اۋەلى ورتالىق جاعاجايداعى قوعامدىق دارەتحانانىڭ جۇمىس ىستەمەيتىنىنە نارازى. قاشان بارساق تا ەسىگى ق ۇلىپتالىپ تۇرادى, قاجەتىمىزدى وتەيتىن جەر تاپپايمىز دەپ قىنجىلادى.
– بالالارىمدى الىپ, كول جاعالاپ سەرۋەندەدىك. كىشكەنتايلارىم دارەتحاناعا بارسا, ەسىگى جابىق تۇر ەكەن. قۇرىعاندا بىرەۋى ىستەپ تۇرعان شىعار دەپ, بارلىق دارەتحانانىڭ ەسىكتەرىن تارتىپ بايقادىق, كىلتتەۋلى تۇر. امالسىزدان ءوزىمىز توقتاعان سوناۋ جەردەگى دەمالىس ءۇيىنىڭ بازاسىنا بارۋعا تۋرا كەلدى. مۇنداي ماسەلە جاسىبايدا عانا كەزدەسەدى. كوكشەتاۋداعى بۋرابايعا كۇن سالقىن كەزدە دە بارىپ كوردىك. كوپشىلىك دارەتحانا جونىندە قيىندىق جوق. باياناۋىل باسشىلىعى نىسانداردىڭ جۇمىسىن جىل ون ەكى اي بويى توقتاتپاۋى كەرەك. بولماعان جاعدايدا ادامدار قاجەتىن كەز كەلگەن جەرگە وتەپ, ءار بۇتانىڭ تۇبىنە سارىپ كەتە بەرسە, كورىكتى ولكەنىڭ نەسى قالادى؟ – دەپ كۇيىنەدى ەكىباستۇزدان كەلگەن وتاعاسى كاركەن اشۋباەۆ.
بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن دا جاسىباي كولىنىڭ جاعاجايىندا قوعامدىق دارەتحانا دەگەن ۇلكەن ماسەلە بولاتىن. اقىر سوڭىندا كوپشىلىكتىڭ تالاپ-تىلەگى بار, كاسىپكەرلەردىڭ ءوتىنىشى قوسىلىپ, كول جاعالاۋىندا دارەتحانالار تۇرعىزىلدى. بيۋدجەت قاراجاتىنا سالىنعان سانيتارلىق نىساندار جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرىلدى. كەيىنگى جىلدارى ول جازعى تۋريستىك ماۋسىمدا ۇزبەي جۇمىس ىستەۋگە كوشكەنىمەن, قىستى ايتپاعاندا, كوكتەم مەن كۇزدە ەسىگى جابىق تۇرادى.
– جاسىبايعا جىل سايىن كەلەمىز. بۇل جەردىڭ تابيعاتى اسا كوركەم, سۋى ءموپ-ءمولدىر ايدىن كول كوڭىلىمىزدەن شىعادى. تەك ءبىزدى قىنجىلتاتىنى, زامانعا ساي ينفراقۇرىلىمدار, ساۋلەت نىساندارى, ءتۇرلى مۇسىندەر جەتىسپەيدى. جاعاجاي اينالاسىندا قاراپايىم تروتۋارلار دا از. بيىلعى تاعى ءبىر كوڭىلسىز كورىنىس – جاعاجايعا جاقىن جەردەگى جازعى ءدامحانانى, بالمۇزداق پەن سۋسىندار ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەردى الىپ تاستاپتى. ەندى جاعاجايدا تىنىعىپ جاتقاندار ورتالىقتا ورنالاسقان دۇكەندەرگە بارۋعا ءماجبۇر. جاعاجايعا جاۋاپتىلار كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي تۋدىرۋدىڭ ورنىنا, ودان سايىن قيىنداتا ءتۇسىپ وتىر, – دەيدى تاعى ءبىر دەمالۋشى, استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى ساۋلە قاناعاتوۆا.
باياناۋىل اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەركىن ارىستانبەكوۆ باياناۋىل ۇلتتىق پاركىنىڭ باسشىلىعى كاسىپكەرلەردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر دەگەن پىكىردە. «جاسىباي كولىنىڭ جاعاجايىن اۋدان اكىمدىگى جىل سايىن جالعا الادى. تابيعات قورعاۋ زاڭنامالارىنا سۇيەنگەن ۇلتتىق پارك باسشىلىعى بيىل جاعاجاي ماڭىن ەرەكشە رەتتەۋگە كوشتى. نەگىزى بۇل جەردە بىرەر جىل بۇرىن قوعامدىق دارەتحانالار ورناتىلعان. ولاردىڭ جۇمىسى تۋريستىك ماۋسىم اشىلعاندا, ياعني ماۋسىم ايىنىڭ ورتا شەنىندە باستالاتىن. بيىل كوپشىلىكتىڭ ءوتىنىشىن ەسكەرىپ, دارەتحانالار مامىر ايىنان ىستەي باستادى. بىراق نىساندارعا قىزمەت كورسەتۋشى كاسىپكەر ولاردى ادامدار كوبىرەك جينالا باستاعان ۋاقىتتا, ياعني كۇندىز ساعات 11-لەردە اشادى. كەيبىر ادامدار مۇمكىن ەرتە ۋاقىتتا بارعاندا ەسىگى جابىق تۇرۋى مۇمكىن. جازعى ۋاقىتتا ول بۇرىنعى كەستەگە كوشەدى. ۇلتتىق پارك جاعاجاي ماڭىنان الىپ تاستاعان ساۋدا دۇڭگىرشەكتەرى دارەتحانانى ۇستاپ وتىرعان كاسىپكەرگە تيەسىلى بولاتىن. كاسىپ يەسى قۇر دارەتحانامەن تابىسقا كەنەلمەيتىنى انىق, ول الگى نىساندار ارقىلى ناپاقاسىن ايىرىپ كەلگەن. 2017–2018 جىلدارى ازىرلەنگەن جاعاجاي جوباسىندا بۇل دۇڭگىرشەكتەر كورسەتىلگەن ەدى», دەيدى ول.
ۇلتتىق پارك دەمالىس ايماعىنا كىرگەنى ءۇشىن ءار تۋريستەن ەكولوگيالىق الىم الادى. سونىڭ ەسەبىنەن كۇل-قوقىس جينالاتىن كونتەينەرلەر ۇستالعان. اۋدان اكىمدىگى بيىل بيۋدجەت قاراجاتىنا قوسىمشا كونتەينەرلەر ساتىپ الىپ, جاعاجاي ماڭىنا ورنالاستىرماق. بۇعان قوسا بىلتىر جاعاجاي ماڭىندا كۇننەن قورعايتىن قالقالار, شەزلونگتار, باسقا دا قۇرال-جابدىقتاردىڭ قۇرىلىسىنا اۋدان بيۋدجەتىنەن 17 ملن تەڭگە بولىنگەن. بيىل جاعالاۋداعى جارىق جۇيەسىنىڭ شامدارىن جاڭارتىپ شىعۋعا قازىنادان 19 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. بىلتىرعى ماۋسىمدا تەك ءبىر عانا جاسىباي دەمالىس ايماعىنا 164 مىڭداي ادام كەلگەن.
«باياناۋىلداعى تۋريستىك ماۋسىم تەك ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىنا قاراي باستالاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. سەبەبى تۋريستەردىڭ كوبى سۋعا شومىلۋعا كەلەدى. وعان دەيىن كول سۋى سالقىن. مامىر ايىندا دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ۇلتتىق پارك بىزبەن كەلىسىمشارتتى ۇزارتسا, وندا جاقىن جىلدارى سابىندىكول جاعاسىنداعىداي كەڭ اۋقىمدى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى دەپ جوسپارلاعانبىز. ۇلتتىق پارك باسشىلىعى كەدەرگى كەلتىرمەسە, ول جەردە تۋريستىك نىساندار سالۋعا سۇرانىپ وتىرعان ءىرى ينۆەستورلار بارشىلىق. بىراق ايرىقشا قورعالاتىن اۋماق بولعاندىقتان, شەكتەۋلەر بار. ونىڭ ۇستىنە ءار كاسىپكەرلىك نىسانىنان اۋداننىڭ بيۋدجەتىنە از دا بولسا سالىق ءتۇسىپ تۇرادى. بۇل ءارى-بەرىدەن سوڭ ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جۇمسالاتىن قاراجات», دەدى ە.ارىستانبەكوۆ.
انىقتاعانىمىزداي, جاسىباي جاعاجايىندا مەملەكەت قارجىسىنا سالىنعان 7 دۇڭگىرشەك بولعان. اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا 12,8 ملن تەڭگە قاراجات جۇمسالىپتى. الايدا ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرى ولاردى بيىل تولىعىمەن ورنىنان الىپ, دەمالىس ايماعىنان تورايعىر اۋىلىنا شىعار جولدىڭ بويىنا تاستاي سالعان. ميلليونداعان قازىنا قاراجاتىنا سالىنعان كاسىپكەرلىك نىساندارى وسىلايشا سۇراۋسىز كۇيدە, كۇرەسىندە جاتىر. دۇڭگىرشەكتەردى, دارەتحانانى كاسىپكەرلىك تۇرعىسىنان پايدالانۋ قۇقىعىن 2023 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «سۇلەيمەنوۆا» جەكە كاسىپكەرلىگى تەندەردە ۇتىپ الىپ, 3 جىل مەرزىمگە كەلىسىمشارت جاساعان ەكەن. الايدا ارادا ءبىر جىل وتكەندە بيزنەسى ويلاماعان جەردەن توقتاپ قالاتىن ءتۇرى بار.
– پارك اكىمشىلىگى زاڭسىزدىققا بارىپ وتىر. قاراۋىمىزعا العان بيزنەس نىساندارىن ەشبىر ەسكەرتپەستەن بۇزىپ, لاقتىرىپ تاستادى. كەلىسىم بويىنشا اتالعان 7 دۇڭگىرشەكتى كاسىپكەرلىك ماقساتتا پايدالانىپ, سودان تۇسكەن قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن جاعاجايدىڭ تازالىعىن, دارەتحانالاردىڭ تۇراقتى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك ەدى. ءبىر عانا دارەتحانادان تۇسەتىن ازىن-اۋلاق اقشا ونىڭ شىعىنىن جابا المايدى. بىلتىرعى ماۋسىمدا 10 ادامدى جۇمىستا ۇستادىق. ولار جاعاجاي ماڭىن كۇندەلىكتى تازارتىپ, كۇل-قوقىستى شىعاردى. تازالىقشىلار دارەتحانا ءىشىن قالىپقا كەلتىرىپ وتىردى. بيىل مۇنداي مۇمكىندىكتەن ايىرىلعان سوڭ ادام جالداي الماي قالدىق, جاعاجاي ماڭىن بالالارىممەن شىعىپ ءوزىم تازالاپ جاتىرمىن. وسىنىڭ سالدارىنان دارەتحانا دا دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇر. كۇنارا سەپتيكتەن الىنعان سۋدى توگەتىن ارنايى كولىكتىڭ ءار رەيسىنە 40 مىڭ تەڭگە, ەلەكتر جارىعىنا قىرۋار اقشا تولەيمىز. ونىڭ ۇستىنە اي سايىن وسى نىسانداردى جالعا العانىمىز ءۇشىن بيۋدجەتكە 200 مىڭ تەڭگە ۇزبەي تولەپ كەلدىك. تولەم قىستا دا ۇزىلگەن جوق. تۋريستەردىڭ قاراسى ۇلعايىپ بارا جاتقانى سەبەپتى بيىل جاعاجايداعى قىزمەت كورسەتۋ سەرۆيسىن ارتتىرامىز دەپ جوسپارلاعان ەدىك. وكىنىشكە قاراي, قازىر كاسىبىمىزدى ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى ماسەلەگە اينالىپ تۇر, – دەيدى كاسىپ يەسى ايگۇل سۇلەيمەنوۆا.
باياناۋىل مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ باسشىسى اجدار ءجۇسىپوۆ كاسىپكەرلىك نىساندارىن الىپ تاستاۋ تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىنا سايكەس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتادى. بۇعان دەيىن جاسىبايداعى كوپتەگەن دەمالىس ۇيلەرىنىڭ اۋماقتارى, قۇرىلىس نىساندارى زاڭسىزدىقپەن جۇمىس ىستەپ كەلگەن كورىنەدى.
– ونداعان كافە-پاۆيلوندار, دۇكەندەر, وزگە دە كاسىپكەرلىك نىساندارى جەردى زاڭسىز يەلەنىپ العان. ولارمەن سوتتاسىپ, ءبىزدىڭ پايدامىزعا وڭ شەشىمدەر شىعارىلىپ جاتىر. الايدا كوبى ءالى كۇنگە ورىندارىن بوساتپاي وتىر. سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ەسەبىنشە, الگىندەي الىنىپ تاستالۋعا ءتيىس نىساندارعا بۇگىندە 1,8 ملن تەڭگەنىڭ ايىپپ ۇلى سالىنعان. «ارقاندى ساياباق» دەپ اتالاتىن ورىننىڭ وزىنە سوت ۇكىمىن ورىنداماعانى ءۇشىن 1,2 ملن تەڭگەگە ايىپپۇل كەسىلگەن. «شاتەر» ءدامحاناسىنا 360 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان ەدى, ولار جاقىندا نىساندى الىپ ۇلگەردى. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس, قازىردە دەمالىس ايماعىن زاڭسىز قۇرىلىستاردان تازارتىپ جاتىرمىز. سونىڭ ءبىرى – «سۇلەيمەنوۆا» جك يەلەنىپ كەلگەن 7 دۇڭگىرشەك. اكىمدىكپەن جاساعان كەلىسىمشارتتا دۇڭگىرشەك تۋرالى ءبىراۋىز ءسوز جوق. كاسىپكەر تەك دارەتحانانى ۇستاۋعا, جاعاجايدى اباتتاندىرۋعا, تازارتۋعا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. بۇعان دەيىن دارەتحاناعا قىزمەت كورسەتكەن كاسىپكەر دۇڭگىرشەكسىز-اق جۇمىس ىستەگەن, – دەيدى ا.ءجۇسىپوۆ.
دەمالىس ايماعىندا تاعى 5 دۇڭگىرشەك, بىرنەشە دۇكەن, ءدامحانا ورنىنان الىنىپ تاستالعان. قازىر بىرنەشە كاسىپكەرلىك نىسانىن سىرىپ تاستاۋعا قاتىستى سوت ىستەرى جالعاسىپ جاتىر.
«جاسىباي اۋماعىنا قۇرىلىس نىساندارىنان جۇكتەمە وتە كوبەيىپ كەتكەن. ولاردىڭ اراسىندا زاڭسىز سالىنعاندارىن العىزىپ تاستاۋ – ءبىزدىڭ مىندەت. ماسەلەن, «بەرەزكا» دەمالىس ءۇيى 0,77 گەكتاردى زاڭسىز يەلەنسە, «زولوتىە پەسكي» كول اينالاسىنا ءوز بەتىمەن جاعاجاي سالعان. ولاردى الىپ تاستاۋ جونىندە سوتتىڭ وڭ شەشىمى بار. وكىنىشكە قاراي, زاڭدى ورىنداۋ تەتىكتەرى ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزدە قاراستىرىلماعان, تەك سوت ورىنداۋشىلارى ارقىلى ارەكەت ەتەمىز. قازىر دەمالىس ايماعىندا 54 دەمالىس ءۇيى, 12 دۇكەن-ءدامحانا ورنالاسقان. دەمالىس ۇيلەرىنە جالپى سانى 2600-دەي عانا ادام سىيادى. جاڭادان دەمالىس ۇيلەرىن سالۋعا جەر جاعدايى كوتەرمەيدى. سوندىقتان سابىندىكول مەن تورايعىر كولىنىڭ اينالاسىنا ينۆەست جوبالار تارتۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. سابىندىكولدە 6 گا, تورايعىردا 40 گا جەر قۇرىلىسقا ارنالعان», دەيدى ا.ءجۇسىپوۆ.
ماسەلەنىڭ ىزىمەن وڭىرلىك دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت باسقارماسىنا حابارلاستىق. باسقارما باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دياس جاكەنوۆ:
– باياناۋىلداعى دەمالىس ايماعى – وبلىستاعى ەڭ تارتىمدى ءارى قىسى-جازى كىسى ۇزىلمەيتىن جەر. قازىرگى ماسەلە بىزگە جاقسى تانىس. ونى شەشۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. اۋدانعا بارىپ, بىرنەشە جۇمىس وتىرىستارىن وتكىزدىك. نەگىزگى تۇيتكىل – اۋدان اكىمدىگى مەن ۇلتتىق پاركتىڭ كەلىسە الماۋى. سەبەبى ول جەرلەردەگى كەيبىر جەر تەلىمدەرىنىڭ ماسەلەسى شەشىلمەگەن, زاڭسىز قۇرىلىستار بولعان. قوعامدىق دارەتحانالاردىڭ جۇمىسى دا سول سەبەپتى رەتتەلمەي تۇر, – دەپ مالىمدەدى.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, باياناۋىلدى جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە دە جۇمىس ىستەيتىن تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ءالى كۇنگە ارمان. وبلىس, اۋدان باسشىلارىنىڭ بۇل ىسپەن اينالىسپاعانى جوق. ءار جاڭا اكىمنىڭ بۇل ماسەلەگە كەلگەندە جۇمىستارى جۇرمەي قالاتىنى بار. كوبىنە جوبا-جوسپارلارى تاۋداي بولىپ كەلىپ, ءىس اياعى قىلداي بولىپ اياقتالىپ قالىپ جاتادى. كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي تۋدىراتىن جوبالار ىلگەرى باسپاعان سوڭ, مۇندا سوڭعى جىلدارى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق جاڭالىق تا جوق.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
