قازاقستان – يتاليانىڭ ورتالىق ازياعا اشىلعان قاقپاسى

اۆتورى: ماتتەو مەلوني,

SpecialEurasia اقپاراتتىق سايتى­نىڭ باس رەداكتورى 

كەيىنگى ونجىلدىقتا يتاليا ايماقتىڭ ەنەرگيا جەتكىزۋشىسى, يتا­ليالىق ەكسپورت نارىعى جانە ەۋرا­زياداعى نەگىزگى ترانزيتتىك حاب رەتىندە قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىن تۇراقتى تۇردە ارتتىردى.

كارى قۇرلىقتاعى بۇل مەملەكەت قازاقستاننىڭ نەگىزگى ەۋرو­پالىق ساۋدا سەرىكتەسى بولدى, 2024 جىلى جالپى ساۋدا كولەمى بويىنشا رەسەي مەن قىتايدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا تۇراقتى, بۇل نەگىزىنەن يتاليانىڭ قازاق­ستان­دىق مۇناي مەن گاز يمپورتىنا تاۋەلدىلىگىنە بايلانىستى. يتاليالىق, اسىرەسە ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى كومپانيالار ەلدىڭ ستراتەگيالىق پوزيتسياسىن جانە مول تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانا وتىرىپ, ورتالىق ازيا­­داعى مۇمكىندىكتەرىن كەڭەي­­تىپ كەلە­دى. ماسەلەن, 2022 جىلى يتاليا وزبەكستانمەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, تەحنولوگيالار ترانس­فەرتى جانە مادەني الماسۋلارداعى ءوزارا مۇددەلەردى اتاپ كورسەتە وتىرىپ, جاڭا ساۋدا-ەكونومي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم­دەرگە قول قويدى. سول سياقتى يتا­ليا قىرعىزستاننىڭ, اسىرە­سە توقىما ونەركاسىبىنىڭ ينۆەس­تي­تسيالىق مۇمكىندىكتەرىن زەرت­تەپ, ايماقتىق نارىققا, سو­­نىڭ ىشىندە قازاقستان مەن رە­سەي­­گە شىعا الاتىن بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن قۇرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.

ءبىز جالپى ەۋروپا وداعىنىڭ ايماقتاعى بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋدا يتاليانىڭ ورتالىق ازيا­داعى ءوسىپ كەلە جاتقان قا­رىم-قاتىناسىنىڭ گەوساياسي ماڭىز­دىلىعىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. وسى جىلدىڭ ساۋىرىندە سا­مار­قاندتا ەۋروپالىق كەڭەس تور­اعاسى انتونيو كوستا جانە ەۋرو­پالىق كوميسسيا توراعاسى ۋرسۋ­لا فون دەر ليايەنمەن بىر­گە قا­زاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستان باسشىلارىنىڭ باسىن قوسقان تۇڭعىش ەو-ورتالىق ازيا ءسام­ميتى ءوتتى. بۇل سامميت ەو-نىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن سايا­سي جانە ەكونوميكالىق سەرىك­تەس­تىك­تەرىن نىعايتۋعا ۇمتىلى­سىن كورسەتەتىن تاريحي ءسات بولدى. ور­تا­لىق ازيانىڭ تابيعي رە­سۋرس­تارىنىڭ مول قورىن ەسكەرە وتىرىپ, بريۋسسەل رەسەيلىك ەنەرگەتيكاعا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋ ءۇشىن بالامالى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ جولدارىن دا­مى­تۋعا ىنتالى. قازاقستان – بۇل تۇرعىدا ماڭىزدى سەرىكتەس. ويت­كەنى ول الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران وندى­رۋشىلەردىڭ ءبىرى جانە ەفيرلىك مۇ­ناي مەن گاز جەتكىزەتىن باس­تى مەملەكەت. ەو سونداي-اق ينفرا­قۇ­رى­لىمدى دامىتۋعا جانە تسيفر­­لىق ترانسفورماتسياعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, ايماق­پەن ساۋدا بايلانىستارىن ارتتى­رۋعا ۇمتىلادى. بۇعان قوسا ايماق­تىق قاۋىپسىزدىككە, اسىرەسە اۋعان­ستانداعى تاليباننىڭ قايتا جاندانۋىنا بايلانىس­تى بريۋسسەل تەرروريزمگە قار­سى جانە شەكارا قاۋىپسىزدىگى سالا­سىنداعى ىن­تىماقتاستىق ارقىلى تۇراق­تىلىقتى نىعايتۋدى كوزدەيدى.

نەگىزى ورتالىق ازيا رەسەيدى اينالىپ ءوتىپ, كاسپي تەڭىزى ارقىلى ەۋروپانى قىتايمەن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى ساۋدا جولى – ورتا دالىزدە شەشۋشى ءرول اتقارادى. ەو-نىڭ بۇل باستاماعا قاتىسۋى ونىڭ ايماقتاعى ەكونو­ميكالىق ىقپالىن كۇشەيتە الادى. ورتالىق ازيا ونداعان جىلدار بويى رەسەي, قىتاي جانە اقش اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ كۋاسى بولدى. كەيىنگى جىلدارى كوپپوليارلى داۋىردە ورتالىق ازيانىڭ گەوساياسي شاحمات تاقتا­سىندا تۇركيا, پارسى شىعا­نا­عىنداعى اراب مونارحيا­لا­رى, ءۇندىستان جانە يران سياق­تى ايماقتىق ويىنشىلار پايدا بولدى. وسى تۇرعىدا ەو-نىڭ ايماقتاعى ءرولى وا ەلدەرىنە ءداستۇرلى سەرىكتەستىككە بالاما ۇسىنا وتىرىپ, گەوساياسي تەپە-تەڭدىكتىڭ وزگەرۋىن كورسەتەدى.

پرەزيدەنت سەردجو مات­تا­رەل­لانىڭ قازاقستانعا ساپا­رى جانە جۋىردا جاسالعان ەكى­جاقتى كەلىسىمدەر مىسالىندا كەلتىرىلگەن يتاليانىڭ قازاق­ستانمەن دامىپ كەلە جاتقان سەرىكتەستىگى ەۋروپانىڭ ورتالىق ازياداعى بەلسەندىلىگىن ارت­تى­رۋدىڭ كەڭ ءۇردىسىن كورسە­تە­دى. بۇل ەو-نىڭ باستى سترا­تە­گيالىق ماقساتتارىنا, اسىرە­سە ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار­دى قام­تاماسىز ەتۋ, ساۋدا قاتى­ناس­­تا­رىن ارتتىرۋ جانە ايماقتىق تۇ­راق­تىلىقتى ىلگەرىلەتۋگە ساي­كەس كەلەدى.

دايىنداعان –

گۇلنار جولجان,

«Egemen Qazaqstan»