سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالدى
جاقىندا قىزىلوردا وبلىسىنداعى كوكارال بوگەتىندە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى سامەح ۆاحبامەن كەزدەسىپ, سولتۇستىك ارال تەڭىزىن ساقتاۋعا ارنالعان جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە قاتىستى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەنى (تەن) ازىرلەۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا جاقىن. وندا كوكارال بوگەتىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە بالتىق جۇيەسى بويىنشا تەڭىز دەڭگەيىن 44 مەترگە دەيىن كوتەرۋ, سونداي-اق قىزىلوردا وبلىسى ارال اۋدانىنداعى اقشاتاۋ جانە قامىستىباس كولدەر جۇيەلەرىندەگى سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن امانوتكەل اۋىلى ماڭىندا گيدروتوراپ سالۋ قاراستىرىلعان. ناتيجەسىندە سولتۇستىك ارالدىڭ سۋ ايدىنىنىڭ اۋدانى 3 913 شارشى شاقىرىمعا دەيىن ۇلعايىپ, سۋ كولەمى 34 تەكشە شاقىرىمعا جەتەدى. تەڭىزدىڭ بۇل دەڭگەيگە دەيىن تولۋى ءۇشىن 4-5 جىل قاجەت. تەڭىزدى ساقتاۋدىڭ بۇل نۇسقاسى 1913 جىلدان 2019 جىلعا دەيىنگى سىرداريا وزەنى باسسەينىندەگى سۋدىڭ ورتاشا كوپجىلدىق اعىنىن تالداۋ مەن باعالاۋ ناتيجەلەرى, سونداي-اق سۋ قويمالارىنىڭ فيزيكالىق سيپاتتامالارى نەگىزىندە تاڭدالعان. كوكارال بوگەتىن كوتەرۋ جانە نىعايتۋ جونىندە مەليوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىنعى ءمينيسترى ناريمان قىپشاقباەۆ تا ۇسىنىس جاساعانىن ەسكە سالا كەتەيىك.
– جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن قارادىق. ەڭ ءتيىمدى شەشىمدى تابۋ ءۇشىن وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ قىزىلوردا وبلىسى مەن ارال اۋدانى اكىمدىكتەرىنىڭ وكىلدەرىمەن بىرقاتار كەڭەس وتكىزىلدى. سونىمەن قاتار مينيسترلىگىمىزدىڭ ماماندارى جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن جانە قوعامدىق ۇيىمدارمەن بىرنەشە رەت كەزدەستى. ايماققا جۇمىس ساپارى بارىسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ, جوبالاۋشىلاردىڭ, سۋ شارۋاشىلىعى سالاسى ارداگەرلەرىنىڭ جانە باسقا دا مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن ازاماتتارمەن كەزدەسۋ وتكىزدىم. كەزدەسۋدە ارال اۋدانى مەن ارال قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ ۇسىنىستارى تىڭدالىپ, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. تاڭدالعان نۇسقا مەرزىم مەن ناقتى جاعدايلاردى, سونىڭ ىشىندە سىرداريا وزەنى باسسەينىنىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ەڭ قولايلى شەشىم رەتىندە انىقتالدى, – دەدى ن.نۇرجىگىتوۆ.
ال س.ۆاحبا دۇنيەجۇزىلىك بانك سولتۇستىك ارالدىڭ ساقتالۋىنا الداعى ۋاقىتتا دا قاتىسۋعا مۇددەلى ەكەنىن جەتكىزدى. وسى ورايدا حالىقارالىق قارجى ۇيىمى جوبانىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىرلەۋگە گرانت بولگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
– بۇگىن ءبىز بالىق وڭدەۋ زاۋىتىن ارالاپ, جوبانى جۇزەگە اسىرعاننان كەيىن وڭىردە قانشاما جۇمىس ورنى اشىلاتىنىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلىعى جانە تۋريزم سياقتى باسقا سالالاردا دا جۇمىسپەن قامتۋ مۇمكىندىكتەرى پايدا بولادى. وسىلايشا, بۇل جوبا بۇكىل ءوڭىر ءۇشىن جاڭا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋ جوباسى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى, ويتكەنى ول بۇكىل الەمگە تۇتاس ءبىر ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ ناقتى ۇلگىسىن كورسەتەدى, – دەدى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى.
مينيسترلىك ازىرلەگەن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە بويىنشا ساراپتاما قورىتىندىسىن الۋ مەرزىمى 2025 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا جوسپارلانعان. سولتۇستىك ارالدى ساقتاۋ جوباسى تەڭىزدەگى سۋ كولەمىن ارتتىرۋعا جانە ساپاسىن جاقسارتۋعا, سىرداريا وزەنىن قالپىنا كەلتىرۋگە, ارال تەڭىزى تابانىنان تۇز شوگىندىلەرىنىڭ جەل ارقىلى تارالۋىن ازايتۋعا, سولتۇستىك ارال تەڭىزىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋگە, قىزىلوردا وبلىسىنداعى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا جانە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان.
اتالعان جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ ناتيجەسىندە سولتۇستىك ارالداعى سۋ كولەمى 42%-عا ارتتى, تەڭىز سۋىنىڭ تۇزدىلىعى شامامەن 4 ەسەگە تومەندەدى, جىل سايىنعى بالىق اۋلاۋ كولەمى 8 مىڭ تونناعا جەتتى. سونداي-اق تەڭىزدىڭ قۇرعاعان تابانىنىڭ 870 شارشى شاقىرىمى سۋعا تولىپ, جەل ارقىلى تۇزداردىڭ تارالۋى ازايدى.
ورتاق بايلىق – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك
جالپى, دۇنيەجۇزىلىك بانك ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋعا بەلسەندى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – وسى ايدا تۇرىكمەنستاننىڭ اشحاباد قالاسىندا وتكەن ورتالىق ازياداعى كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەلەرى جونىندەگى كونفەرەنتسيا. ورتالىق ازيانىڭ ايماقتىق ەكولوگيالىق ورتالىعى (CAREC) ۇيىمداستىرعان اۋقىمدى جيىندى دۇنيەجۇزىلىك بانك ورتالىق ازياداعى سۋ جانە ەنەرگيا باعدارلاماسى (CAWEP) باعدارلاماسى ارقىلى قولدادى. بۇل كونفەرەنتسيا ارال تەڭىزىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن ونىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ ماسەلەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كوتەرۋدىڭ ءبىر الاڭى رەتىندە كورىندى دەۋگە بولادى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءتۇرلى ساراپشىلارمەن پىكىر الماسىپ, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ۇستانىمى مەن ۇمتىلىسىن بايىپتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك بەكماعانبەتوۆ وسىنداي كونفەرەنتسيالاردىڭ پراكتيكالىق ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
– قازىرگى ۇرپاق ارالدىڭ بۇرىنعى كەلبەتىن بىلمەيدى. دەمەك, ەكولوگيالىق ساۋاتتى ارتتىرۋ, جاستار اراسىندا ارال پروبلەماسىن ناسيحاتتاۋ – بۇگىنگى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. سەبەبى بۇل – تەك جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ەمەس, حالىقارالىق ماڭىزى بار تۇيتكىل. ەگەر ءار مەملەكەت تەك ءوز پايداسىن ويلاپ, «سۋ – بىزدىكى, بەرسەك – بەرەمىز, بەرمەسەك – جوق» دەگەن كوزقاراسقا بوي الدىرسا, جاعداي ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. بىزگە كەرەگى – ءوزارا تۇسىنىستىك پەن تۇراقتى ديالوگ. ارالدى قۇتقارۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى – كىشى ارالدى ساقتاپ قالۋىمىز. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ تاراپىنان قولعا الىنعان ماڭىزدى قادام. ارال ماڭىندا اعاش وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە سەكسەۋىل مەن وزگە دە تۇرلەرىن ەگۋ قولعا الىنعان. كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار قاناتقاقتى جوبالار ارقىلى قولداۋ كورسەتىپ جاتىر, – دەدى س.بەكماعانبەتوۆ.
ال حالىقارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ (IWMI) وزبەكستانداعى وكىلى جانە ورتالىق ازيا بويىنشا وڭىرلىك وكىلدىك كەڭسەسىنىڭ باسشىسى باربارا يانۋش-پاۆلەتتا قازاقستان سۋ ساياساتىنىڭ كوشباسشىسى بولۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
– ورتالىق ازيا كليماتتىق «ىستىق نۇكتەلەردىڭ» ءبىرى رەتىندە تانىلعان. مۇندا كليماتتىڭ وزگەرىسى اسا سەزىمتال. بۇل جاعداي سۋ رەسۋرستارىنىڭ قالىپتاسۋىمەن قاتار, ونى پايدالانۋعا دا اسەر ەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا جانە حالىقتىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرى وسى سۋعا تىكەلەي تاۋەلدى. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋ باعىتىندا قازاقستان اۋقىمدى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى. 2026 جىلى قازاقستاندا كليماتتىق سامميت وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل تەك ۇلتتىق نەمەسە وڭىرلىك ەمەس, جاھاندىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى وقيعا بولماق. اتالعان ءىس-شارا اياسىندا حالىقارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ينستيتۋتى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, كەڭ كولەمدى عىلىمي-كونسۋلتاتسيالىق جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل جۇمىس بارىسىندا ايماقتاعى سۋ ماسەلەلەرى مەن شەشىمدەرى تالقىلانىپ, ورتاق وڭىرلىك كوزقاراس ناقتىلانادى. باستاما شەشىم قابىلدايتىن تۇلعالارعا عىلىمي نەگىزدەلگەن ۇسىنىستار ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ساراپشى.
سونداي-اق باربارا يانۋش-پاۆلەتتا شەكاراارالىق وزەندەردىڭ رولىنە دە توقتالىپ, اۋعانستاندا سالىنىپ جاتقان كوش تەپا كانالىنىڭ ارال تەڭىزىنە اسەرى جونىندە ءسوز قوزعادى.
– اۋعانستان – ارال تەڭىزى الابىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل ەلدىڭ اۋماعىندا ءامۋداريانى تولىقتىراتىن سۋلار قالىپتاسادى. حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا اۋعانستاننىڭ بۇل سۋلاردى پايدالانۋعا قۇقىعى بار, الايدا ول قۇقىقتارمەن قاتار مىندەتتەمەلەر دە جۇرەدى. سونىڭ ىشىندە باسقا ەلدەرمەن كەڭەسىپ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ قاجەت, اسىرەسە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار وڭىردەگى ەلدەرگە اسەر ەتۋى مۇمكىن بولعان جاعدايدا وتە ماڭىزدى. وسى تۇرعىدا ديالوگ الاڭدارىن قۇرۋ كەرەك. بۇل باعىتتا قازاقستان ەرەكشە ءرول اتقارا الادى. ەل اۋماعىندا بۇۇ اياسىندا قۇرىلعان ورتالىق ازيا مەن اۋعانستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنا ارنالعان وڭىرلىك ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. ەگەر قازاقستان اۋعانستانمەن ىنتىماقتاستىق ساياساتىن جالعاستىرا بەرسە, وندا بۇل ورتالىق ەكىجاقتى ماسەلەلەر بويىنشا, سونىڭ ىشىندە كانال قۇرىلىسىنا قاتىستى ءتيىمدى شەشىمدەر تابۋعا ارنالعان ماڭىزدى الاڭعا اينالۋى مۇمكىن, – دەدى IWMI وكىلى.
وسى ورايدا بىزگە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءبولiمىنiڭ باس ساراپشىسى ءمۇسىلىم جيەنباەۆ ارال تەڭىزىنىڭ احۋالى جونىندە كەڭىنەن مالىمەت بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ارال ءبىر كەزدەرى دۇنيە جۇزىندە كولەمى جاعىنان ءتورتىنشى ورىنداعى ءىرى كول رەتىندە تانىلعان ەدى. الايدا كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا سۋ شارۋاشىلىعىن دۇرىس ۇيلەستىرمەۋ سالدارىنان 1960 جىلداردان باستاپ تەڭىز دەڭگەيى كۇرت تومەندەدى. بۇل ماسەلە 1985 جىلدان باستاپ قانا قوعام نازارىنا ىلىنە باستادى. ال وعان دەيىن اقپارات تەك جەرگىلىكتى حالىق پەن ارنايى مينيسترلىكتەر – سول كەزدەگى مەليوراتسيا مينيسترلىگى دەڭگەيىندە عانا بەلگىلى بولدى.
– ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدارى ارال ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. 1993 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى كەزدەسىپ, ارال تەڭىزىنىڭ بۇرىنعى كولەمىن قايتارۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن مويىنداپ, ونى تۇراقتى, الايدا كىشى كولەمدە ساقتاۋعا كەلىسىپ, ارال تەڭىزى مەن ارال ماڭى پروبلەمالارىن شەشۋ, ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ جانە ارال ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. اتالعان كەلىسىمدەگى مىندەتتەمەلەرگە سايكەس قازاقستان ناقتى ارەكەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزدى, ياعني كىشى ارالدى تولىققاندى سۋ نىسانى رەتىندە ساقتاپ قالدى. 2005–2008 جىلدارى كوكارال بوگەتى تۇرعىزىلىپ, ناتيجەسىندە سولتۇستىك ارالدىڭ سۋى ارال قالاسىنا 19 شاقىرىمعا جاقىندادى. بۇرىن بۇل اراقاشىقتىق 180 شاقىرىم بولسا, بوگەت سالىنعان سوڭ 18-25 شاقىرىم ارالىعىندا تۇراقتادى. بوگەتتىڭ كولەمى باستاپقىدا 27 ملرد تەكشە مەترگە تولتىرىلعان بولسا, كەيىنگى جىلدارى قۇرعاقشىلىق سالدارىنان 22 ملرد تەكشە مەترگە تومەندەدى. كوكارال بوگەتىن سالۋ جۇمىستارىنىڭ 80 پايىزى دۇنيەجۇزىلىك بانك قارجىلاندىرۋىمەن جۇرگىزىلدى, ال 20 پايىزى قازاقستان بيۋدجەتىنەن ءبولىندى. بۇل جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بولدى. جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە تەڭىز دەڭگەيىن كوتەرۋ ارقىلى ارال قالاسىنىڭ شەكاراسىنا سۋدىڭ جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ازىرلەنگەن. الايدا 2010 جىلدان بەرى بۇل قۇجات بويىنشا ءوزارا كەلىسىلگەن (جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان, جەرگىلىكتى حالىقپەن جانە ۋاكىلەتتى اتقارۋشى ورگان اراسىندا) ناقتى شەشىم قابىلدانعان جوق. قازىرگى تاڭدا بىرنەشە نۇسقا قاراستىرىلىپ جاتىر. مەملەكەتتىك ساراپتامادان كەيىن ۋاكىلەتتى اتقارۋشى ورگان ناقتى شەشىم قابىلداۋعا ءتيىس, – دەدى م.جيەنباەۆ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, 1993 جىلعى كەلىسىم اياسىندا قازاقستان كىشى ارالدى ساقتاۋدى ءوز مىندەتى دەپ سانايدى, ال وزبەكستان ءامۋداريا وزەنىنىڭ ساعاسىندا شاعىن كولدەر جۇيەسىن ساقتاپ وتىر.
– ارال تەڭىزىنىڭ سۋ دەڭگەيىن تۇراقتى ۇستاۋ – قازاقستاننىڭ باستى مىندەتى. مىسالى, سىرداريا وزەنىنەن نورماتيۆكە سايكەس قازاقستانعا جىل سايىن 12 ملرد تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ كەلۋگە ءتيىس بولسا, سونىڭ 3 ملرد تەكشە مەترى ارالدىڭ ناقتى بەكىتىلگەن ۇلەسى بولىپ سانالادى. الايدا كەيىنگى جىلدارى ارالعا ونىڭ بەكىتىلگەن ۇلەسىنىڭ تولىق كولەمدە بەرىلمەۋى ورىن الىپ وتىر. بۇل رەتتە شاردارا سۋ قويماسىنا تۇسەتىن سۋ كولەمىنىڭ 12 ملرد تەكشە مەتردەن تومەن بولماعانىن ايتاتىن بولساق, ۋاكىلەتتى اتقارۋشى ورگاننىڭ بىرقاتار تۇيتكىلدى ماسەلەنى شەشۋگە كۇش سالۋى كەرەك ەكەنى اڭعارىلادى. ءوز كەزەگىندە وزبەكستان مۇمكىندىكتەرىنە ساي ارالدىڭ كەپكەن ۇلتانىنا اعاش ەگۋ, شاڭ-توزاڭنىڭ تارالۋىن ازايتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. قازاقستان دا كەيىنگى جىلدارى سەكسەۋىل جانە باسقا اعاش تۇرلەرىن ەگۋدى قولعا الىپ, بۇل باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتىپ جاتىر. بۇل شارالار ارالدى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن بولماعانىمەن, ونىڭ ەكولوگيالىق زاردابىن ازايتۋعا باعىتتالعان. ارال تەڭىزىنە كەلەتىن سۋ كولەمى تاجىكستان مەن قىرعىزستان اۋماعىندا قالىپتاساتىن وزەندەردىڭ سۋلىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل رەتتە ارال تەڭىزى باسسەينىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدا مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعى كومميسياسىنىڭ جۇمىسىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ – ءبىرىنشى كەزەكتەگى وزەكتى ماسەلە, – دەدى م.جيەنباەۆ.
قورىتا ايتقاندا تابيعي بايلىعىمىز ارال جاعدايى – ايماق ەلدەرى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك. بىراق گەوگرافيالىق تۇرعىدان ەڭ ۇلكەن سالماق – قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ موينىندا. ارالدى بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس, الايدا ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ جانە ەكولوگيالىق زاردابىن ازايتۋ – بارشامىزدىڭ ورتاق بورىشىمىز. بۇل ءۇشىن سۋ ساياساتىن ءتيىمدى جۇرگىزىپ, حالىقارالىق ارىپتەستىككە اشىق بولۋ ماڭىزدى.
