ساردارلاردىڭ بىلىكتىلىگى قانداي؟

راسىندا دا مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە الىنعان جاس ساربازدار ءۇشىن تىكەلەي باستىقتارى – يىقتارىنا قوس جۇلدىزدى پوگون تاققان وفيتسەرلەردىڭ ءھام ۆزۆود كومانديرلەرىنىڭ بىلىمدىلىگى مەن بىلىكتىلىگى, تالاپشىلدىعى مەن قامقورلىعى وتە ماڭىزدى.

بۇل رەتتە جوعارى اسكەري وقۋ ورىندارىمەن قاتار, ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ (جوو) اسكەري كافەدرالارىنا جۇكتەلىپ وتىرعان مىندەت تە سالماقتى. سەبەبى ارميامىزدا كەشەگى كەڭەس زامانىنىڭ سارقىنشاعىنداي ساقتالىپ قالعان «جارعىلىق ەمەس قاتىناستار» دەپ اتالاتىن الىمجەتتىك پەن تارتىپسىزدىك ماسەلەسى ءالى دە تالاي بوزبالانىڭ بويىنا ۇرەي ۇيالاتىپ, ولار اسكەردەن جالتارۋ امالى رەتىندە اسكەري كافەدراسى بار ۋنيۆەرسيتەتتەرگە وقۋعا ءتۇسىپ جاتىر. مۇنى جاقسى بىلەتىن جوو  باسشىلارى اسكەري كافەدرا اشۋدى قوسىمشا تابىس كوزى سانايدى. كەيىنگى سەگىز جىل ىشىندە 16 جوو-دا اسكەري كافەدرا اشىلعانى – سونىڭ ايعاعى. ستۋدەنتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اقىلى نەگىزدە وقيتىنىن ەسكەرسەك, ۋنيۆەرسيتەتتەر ءۇشىن اسكەري كافەدرالار تالاپكەر سانىن كوبەيتىپ, تابىس تابۋ كوزىنە اينالىپ كەتكەنى انىق. ونىڭ ۇستىنە, اسكەري كافەدراسى جوق جوو-لارعا تۇسكەن جاس جىگىتتەر دە باسقا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اسكەري كافەدرالارىندا اقىلى نەگىزدە وقىپ, اسكەرگە بارماۋدىڭ جولىن تاۋىپ ءجۇر. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە 41 جوو-دا اسكەري كافەدرا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 16-سى – مەملەكەتتىك, 15-ءى – جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەر. ال كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستانداعى جوو-لاردىڭ نەبارى 12-سىندە عانا اسكەري كافەدرا بار ەدى.

الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىندە دە ارميانى نىعايتۋدا ازاماتتىق جوو-لارداعى اسكەري دايارلىق جۇيەسى ەرەكشە ءرول اتقارادى. ماسەلەن, اقش-تا 600-دەن اسا ازاماتتىق جوو-دا نەمەسە بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شامامەن 20 پايىزىندا اسكەري دايارلىق ءپانى وقىتىلادى. اقش قارۋلى كۇشتەرى وفيتسەرلەر كورپۋسىنىڭ شامامەن 70 پايىزى – جوو-لاردىڭ اسكەري دايارلىق كۋرستارىن اياقتاعان تۇلەكتەر. جىل سايىن اسكەري دايارلىق كۋرستارىن بىتىرگەن جاستاردىڭ 50 پايىز­دايى تۇراقتى اسكەري بولىمشەلەرگە اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلادى. اسىرەسە ازاماتتىق جوو-لار دايارلايتىن تار بەيىندى ماماندار – دارىگەرلەر, فيزيكتەر, حيميكتەر, ينجەنەرلەر, سونداي-اق اسكەري بارلاۋ ماماندارى اقش قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاتارىنا ءجيى الىنادى.

اقش-تىڭ ازاماتتىق ءبىلىم ۇيىم­دارىنداعى وفيتسەرلەر دايارلاۋ جۇيەسى بويىنشا كوللەدجدەردە ەكىجىلدىق, ال ۋنيۆەرسيتەتتەردە تورتجىلدىق وقۋ مەرزىمى قاراستىرىلعان. ەكىجىلدىق وقىتۋ بويىنشا رەزەرۆ وفيتسەرلەرىن دايارلاعاندا مەملەكەت ولارعا اقى تولە­مەيدى. تورتجىلدىق باعدارلامامەن ءبىلىم الۋشىلار ستيپەنديا, كىتاپتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ساتىپ الۋعا, كولىك شىعىنىن جابۋعا ارنالعان تولەمدەرمەن, تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇعان ايتارلىقتاي قارجى بولىنەدى. ەگەر كۋرسانت كەلىسىمشارت تالاپ­تارىن ورىنداماسا, وندا ودان وفي­تسەرلەردى دايار­لاۋ جۇيەسى بويىنشا جۇم­سالعان بارلىق قارجى مەملەكەت قازىناسىنا قايتارىلىپ الىنادى. وسىعان ۇقساس جۇيە ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيادا دا ەنگىزىلگەن.

الدىڭعى قاتارلى قارۋلى كۇشتەرگە يە باسقا مەملەكەتتەردىڭ كەيبىرىندەگى جوو-لاردا اسكەري كافەدرا جوق. مى­سالى, رەسەي فەدەراتسياسىندا 2019 جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ اسكەري كافەدرالارى جابىلىپ, ولاردىڭ بازاسىندا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ 33 اسكەري وقۋ ورتالىعى ء(اوو) قۇرىلعان. قازىر ولاردىڭ جالپى سانى 120-عا جەتكەن. ءاوو-لاردا 60 مىڭداي ستۋدەنت وقىپ ءجۇر. ولار جوو-دا ازاماتتىق ماماندىقپەن قاتار اسكەري ماماندىق تا الىپ شىعادى. رف ءاوو-لارىنىڭ ەرەكشەلىگى – ولاردى بىتىرگەن تۇلەكتەرگە كەلەسى ءۇش جىل ىشىندە كەلىسىمشارت بويىن­شا اسكەري قىزمەت اتقارۋ مىندەتى جۇكتەلەدى. وعان كەلىسپەگەن جاعدايدا تۇلەكتىڭ ءاوو-دا وقۋىنا جۇمسالعان قاراجاتتى وتەۋىنە تۋرا كەلەدى. سەبەبى ءاوو-دا وقۋ رف مەم­لەكەتتىك بيۋدجەتىنىڭ ەسەبىنەن تەگىن جۇر­گىزىلەدى.

ءبىزدىڭ ەلدە دە اسكەري كافەدراعا وقۋعا قابىلدانعان ستۋدەنتتەر «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس وفيتسەرلىك لاۋازىمداردا ەكى جىل اسكەري قىزمەت وتكەرۋ تۋرالى مىندەتتەمە قابىلدايدى. اسكەرگە شاقىرىلىپ جاتقان زاپاستاعى وفيتسەرلەر سانى كەيىنگى جىلدارى ءبىرشاما كوبەيتىلدى. ناقتى ايتساق, 2022 جىلى ۇكىمەتتىڭ «زاپاستاعى وفيتسەرلەردى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ تۋرالى» قاۋلىسىنا سايكەس نەبارى 190 زاپاستاعى جاس وفيتسەر اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلدى. 2023 جىلى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلۋعا جاتاتىن زاپاستاعى وفيتسەرلەردىڭ سانى 635-كە جەتكىزىلدى. 2024 جىلى زاپاستاعى 600 وفيتسەر ارمياعا اتتاندى. بيىل بۇل كورسەتكىش 915-كە جەتكىزىلدى. زاپاس­تاعى وفيتسەرلەر, نەگىزىنەن, قارۋلى كۇشتەردە, سونداي-اق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتىندە, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق ۇلانىندا جانە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ اسكەري بولىمشەلەرىندە قىزمەت ەتىپ ءجۇر.

شىنتۋايتىندا, زاپاستاعى وفيتسەرلەر ارميادا جانە وزگە اسكەري بولىمشەلەردە ساردارلار جەتىسپەگەندىكتەن اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلادى. بۇل – اسكەرى­مىزدەگى وفيتسەر لاۋازىمىنىڭ بەدەلى ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەنىمەن دە بايلانىستى كەمشىلىك. مىسالى, ەلىمىزدەگى اسكەري وقۋ ورىندارىنا قۇجات تاپسىرعان تالاپ­كەرلەر سانى 1 ورىنعا 2 ادامنان دا كەل­مەيدى. ال باۋىرلاس تۇركيادا 1 ورىن­عا ورتاشا 450–500 تالاپكەردەن كەلەدى ەكەن. سوندىقتان دا ناپولەون بوناپارت­تىڭ ء«وز اسكەرىن اسىراعىسى كەلمەيتىن حالىق جات اسكەردى اسىرايدى» دە­گەن ايگىلى ءسوزىن جادىمىزدا ۇستاپ, ارميا­مىزدىڭ كۇش-قۋاتىن ارتتىرۋدان, سونىڭ ىشىندە وفيتسەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, بەدەلىن ارتتىرۋدان قارجى اياماۋىمىز قاجەت. جۋىردا سەناتور دارحان قىدىرالى وسى تاقىرىپتا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وندا مەكتەپتەردەگى باستاپقى اسكەري دايارلىق جانە وفيتسەرلەر دايارلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن سىني تۇرعىدان كوتەردى. ۇكىمەتتىڭ وعان بەرگەن رەسمي جاۋابىندا: «اسكەري ءبىلىمنىڭ جوعارى دەڭگەيدە تانىمال بولماۋى ونى الۋ كەزىندەگى قيىندىقتارمەن جانە سىن-قاتەرمەن, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ ءارتۇرلى ساناتى ءۇشىن ەكونوميكادا اناعۇرلىم سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا مەملەكەتتىك جانە جەكە گرانتتاردىڭ بولۋىمەن بايلانىستى. وسىعان بايلانىس­تى اسكەري قىزمەت پەن اسكەري ءبىلىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ اياسىندا جاستارعا اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى (ۇكىمەتتىڭ 24.11.2023 ج. № 1039 قاۋلىسى)» دەلىنگەن. الايدا سەنات دەپۋتاتىنىڭ: «اسكەري كافەدرالار تۇلەكتەرىنىڭ سانى – 120 مىڭ. جىل سايىن 7 مىڭ تۇلەك ءبىتىرىپ شىعاتىنىن ەسكەرسەك, الداعى 10 جىلدا ولاردىڭ سانى تاعى 70 مىڭعا ارتادى. اسكەرگە ادام جەتىسپەيدى دەيمىز, سوندا زاپاستاعى وفيتسەرلەر مەن سەرجانتتار سانى قاتارداعى ساربازدان كوپ بولىپ كەتپەي مە؟» دەگەن ساۋالى جاۋاپسىز قالىپتى. ارينە, بۇل ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, سونىڭ نەگىزىندە عانا  ءتيىستى شەشىم قابىلدايتىن ماسەلە دە بولار.