رۋحاني جيىنعا ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان جانە بۇرىنعى بەسقالا, بۇگىنگى قاراقالپاقستاننان كەلگەن ونەرپازدار قاتىسىپ, ءوز وڭىرلەرىنىڭ ماقام-سازدارىمەن ءان-جىر ورىندادى.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ باسقارما باسشىسى ريگا تالعاتقىزى مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداپ, ىزگى لەبىزىن ءبىلدىردى.
ء«سىز تەكتى ءسوزدىڭ تۇنىعىنان ءنار الىپ, تاعلىمدى جىرلارمەن تىڭدارمان جۇرەگىنە جول تاۋىپ, جۇرتشىلىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنىپ كەلەسىز. وزەكتىلىگىن ەشقاشان جوعالتپايتىن جىر مۇراسىن بۇگىنگى بۋىنعا جەتكىزۋدەگى ەڭبەگىڭىز ءاردايىم جوعارى باعالانادى. بۇل ءسىزدىڭ تىڭدارمانعا, ۇلت ونەرىنە جاساعان تاعى ءبىر تاعزىمىڭىز, رۋحاني تارتۋىڭىز. الداعى ۋاقىتتا دا ەڭبەگىڭىزدىڭ جەمىسىن كورىپ, مەرەي-مارتەبەڭىز ارتا بەرسىن! سىزگە مىقتى دەنساۋلىق, شىعارماشىلىق تابىس, وتباسىڭىزعا اماندىق پەن باق-بەرەكە تىلەيمىن!», دەلىنگەن ءمينيستردىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
فولكلور زەرتتەۋشىسى, عالىم راحمانقۇل بەردىباەۆ ەجەلگى جىر ماتىندەرىنىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن امان جەتۋىنە بەسقالا جىراۋلارىنىڭ ۇلەسى زور ەكەنىن «جىرشىلىق ءداستۇر» اتتى تولىمدى ەڭبەگىندە جازادى:
ء«بىزدىڭ بايقاۋىمىزشا, بۇل كۇندە جىردى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءوز ماقامىمەن ايتاتىن جىرشىلار, تەرمەشىلەر وتە از. بۇكىل ورتا ازيا مەن قازاقستان بويىنشا, جىرشىلاردىڭ ازىرگە باي جەرى – قاراقالپاقستان. جىرشى-جىراۋلاردىڭ كوبى سىر بويىنان, قاراقالپاقستان جەرىنەن تابىلدى. اسىرەسە, جىرشى-جىراۋلىقتىڭ ءداستۇرى قاراقالپاقستاندا قۋاتتى قالپىندا, وندا جىرشىلىق ونەر وتە قاستەرلى ەكەنى انىقتالدى. قازاق جىرى ساقتالعان جاڭا «ەپيكالىق اۋدان» – قاراقالپاقستان فولكلورشىلار ءۇشىن اسا قىزعىلىقتى, جاندى ماعلۇماتتار بەرەتىن تىڭ ءورىس سەكىلدەنىپ وتىر», دەيدى ر. بەردىباي.
بەسقالانىڭ جىرلارىن تىڭداعاندا تىڭدارمان ارناسىنان اسىپ-توگىلىپ جاتقان جىر تاسقىنىن كورگەندەي بولادى. ونى بۋىن شەڭبەرىنە سىيماي قۇيىلىپ جاتقان تەڭىز تەكتەس سوزدەردەن اڭعارادى. جىرشى دومبىراسىن بەبەۋلەتىپ شىعارما ورىنداپ ەمەس, قۇددى جىردىڭ ءوز ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانداي ءھال كەشەدى. جىرلاپ وتىرىپ, سويلەيدى. سويلەپ وتىرىپ جىرلايدى. تىڭدارمانىن ىستىققا دا, سۋىققا دا سالىپ ءارى-ءسارى كۇي كەشتىرەدى. جىردىڭ قۇدىرەتى دە وسىندا ەمەس پە؟ ءبىر قىزىعى بەسقالادا دۇنيەگە كەلىپ كۇللى الاشتىڭ اقىنىنا اينالعان تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ دە پوەزياسىنان وسى قۇبىلىستى بايقايسىڭ. اقىن تۋعان توپىراعىنان جارالادى دەگەن وسى ەمەس پە؟ قونىس جىرشىنىڭ قوپ-قوڭىر ۇنىنە كىرىپ كەتىپ ويىمىزعا وسى دۇنيە ورالدى. كەشتى جۇرگىزگەن مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى, جىرشى كۇنقوجا قايرۋللانىڭ ايتۋىنشا, بەسقالا جىراۋلىق داستۇرىندە ماقامداردى قولدانۋدىڭ وزىندىك رەتى بار. «بۇل وڭىردە «جىر سارىنى, سازى, ماقامى» دەگەندى «جولى» دەپ ايتادى. كەشەگى حح عاسىرداعى جىرشىلاردىڭ عانا ەمەس, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن جىراۋلاردىڭ دا ماقامدارى مەن جىر-كۇيلەرى بۇگىنگە جەتىپ وتىر. ەل اراسىنان مۇنداي دۇنيەلەردى ءالى دە كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءبىر عانا ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ ءوزى قىرىققا جۋىق ماقاممەن جىرلاعان. سونىڭ ىشىندە جيىرمادان استام ماقامدى ءوز جانىنان شىعارعان», دەيدى زەرتتەۋشى.
مادەني ماجىلىستە وسىناۋ ناۋرىزبەك جىراۋدىڭ تولعاۋى ونىڭ ءتول شاكىرتى وسەرباي سارسەنباي ۇلىنىڭ كومەيىندە بەبەۋلەدى. قايقى دومبىراسىمەن جىر ساباسىن ءپىسىپ-ءپىسىپ جىبەرگەندە كەۋدەدەن كەۋلەگەن ءۇن كۇرپىلدەپ شىعا بەردى.
ال ەدىل باسىعاراەۆ كۇي قاعانى – قازانعاپتىڭ «كۇي شاقىرعىش اقجەلەڭىن» ورىندادى. ونەرتانۋشىلار قازانعاپ «اقجەلەڭىنىڭ» 62 ءتۇرى بارىن جەتكىزەدى. كۇيشىنىڭ الپىس ەكى تامىرىنان كۇركىرەپ اققان وسى كۇي كورەرمەننىڭ كوڭىل ايدىنىندا تاسقىنداپ قۇيدى. حالىق سۋساپ قالعان ەكەن. تاعى سۇرادى. كۇيشى «جەم سۋىنىڭ تاسقىنىن» تارتتى.
ءحىح عاسىردا قازىرگى اقتوبە وڭىرىندە قىزىل دەگەن ءانشى وتكەن. ونەرتانۋشى, كومپوزيتور ءىليا جاقانوۆ «قىزىل ءانشى» دەگەن ماقالاسىندا: «اتىراۋدىڭ ەسكى كونە كوزدەرى: «وي, قىزىل ءانشى دەگەنىڭىز, جايىقتىڭ مىنا ىشكى بەتىندەگى ءبىزدىڭ ەلدىڭ انشىلەرىن شاق كەلتىرمەگەن ءۇنى زور قۇدىرەت ەدى عوي» دەسىپ وتىرادى» دەپ جازادى. سول قۇدىرەت يەسىنىڭ ءانىن قونىس ءجۇسىپتىڭ جۇبايى ىرىستى سۇلەيمەنوۆا ورىنداپ بەردى. قىزىلدىڭ «مەشىن-تاۋىق» ءانىن شىرقاعاندا اشارشىلىق زامانىنداعى قازاق ءحالى باياندالدى. «قازاققا قيىن سوقتى مەشىن-تاۋىق, جىگىتكە اتقا مىنگەن ءتوندى قاۋىپ. الاشتا ءان وزدىرعان قىزىل اعاڭ, ۇيىنەن ىشە الماي ءجۇر كوجە تاۋىپ» دەپ كۇڭىرەنتتى ءان-تاريحتى.
جوعارىدا قازاق دالاسىندا ءارتۇرلى جىر مەكتەپتەرىنىڭ قالىپتاسقانىن ايتقان ەدىك. سونىڭ ايشىقتىسى سىر ءوڭىرى. بىراق ونىڭ دا ءوز ىشىنەن ماقامىنا, مازمۇنىنا, ورىندالۋ ەرەكشەلىگىنە قاراي ءۇش مەكتەپكە بولىنەدى. ونىڭ ءبىرى جيەنباي جىراۋ مەكتەبى, ەكىنشىسى نۇرتۋعان مەكتەبى, ءۇشىنشىسى نارتاي جىر مەكتەبى. ءۇشىنشى اتالعان نارتايدىڭ ءانىن وسى كەشتە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى كلارا تولەنباەۆا شىرقادى.
ارىمەن قاراي جەر-جەردەن جەتكەن جىر جۇيرىكتەرى ءوز ءوڭىرىنىڭ شىعارمالارىن ناقىشىنا كەلتىرىپ شىرقاي بەردى. بەسقالانىڭ بەلدى وكىلى رينات تاجىباەۆ قۇدايبەرگەن جىراۋدىڭ تەرمەسىن ورىنداسا, قىزىلوردالىق مايرا سارسەنباەۆا اتاسى سارسەنباي جىراۋدىڭ جىرىن بەبەۋلەتتى. بۇدان بولەك وردالى ورالدان كەلگەن فارحاد ورازوۆ سارتايدىڭ تەرمەسىن, باتىس جىر مەكتەبىنىڭ وكىلى اقمارال ەرىمبەتوۆا تاستەمىردىڭ ءانىن, جەتىسۋلىق قۇرالاي شاياحمەتوۆا دانەشتىڭ ءانىن سالسا, داۋىسىندا ساحارانىڭ قۇمىنىڭ سۋسىلى بار قايرات كاكىموۆ مۇحيتتىڭ «كىشى ايدايىنا» باستى.
كەشتىڭ قورىتىندى ءبولىمى «باراق باتىر» جىرىمەن اياقتالدى. قونىس ءجۇسىپ كەلگەن قاۋىمعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, جىراۋلىق ونەرگە قولداۋ كورسەتكەن بارشا جانعا العىسىن جەتكىزدى.
