سونداي-اق پرەزيدەنت ءوزىنىڭ تاپسىرماسىمەن رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا ەلدى مەكەندەردەگى 500-دەن استام كوشەگە بۇعان دەيىن ەلەۋسىز قالعان جەرگىلىكتى قاھارمانداردىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جەتكىزدى. «بۇل شەشىم – ۇلى جەڭىستى, وعان قاتىسۋشىلاردى قانشالىقتى قادىر تۇتاتىنىمىزدى كورسەتەتىن ماڭىزدى قادام», دەدى ول.
ەلىمىزدە وتان ءۇشىن وت كەشىپ, وققا كەۋدەسىن توسقان, بىراق كەيىنگى جىلدارى ەسكەرۋسىز قالىپ, ۇمىت بولىپ بارا جاتقان ەرجۇرەك ەرلەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – كيەلى سەمەي توپىراعىنىڭ تۋماسى, مايداندا ەلىن قورعاپ, ەرلىگىمەن تانىلعان جۇماي ومارحان ۇلى. ايگىلى اسكەري قولباسشى گەورگي جۋكوۆتىڭ «كۋرسك دوعاسىنداعى شايقاسقا قاتىسقان ءاربىر جاۋىنگەرگە باتىر اتاعىن بەرۋگە بولادى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. ج.ومارحان ۇلى دا – وسى شايقاستىڭ بەلدى قاتىسۋشىسى. كۋرسك تۇبىندە قاھارماندىعىمەن كوزگە تۇسكەن ول «ەرلىگى ءۇشىن» ناگراداسىن كەۋدەسىنە تاققان.
جۇماي 1924 جىلى قازىرگى اباي وبلىسى ماقانشى اۋدانى قابانباي (بۇرىنعى اتى – جاربۇلاق) اۋىلىندا ومىرگە كەلگەن. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا 9-سىنىپتا وقىپ جۇرگەن. كەلەسى جىلى 18 جاسقا تولا سالا ءوزى سۇرانىپ مايدانعا اتتانىپتى. اكەسى ومارحان جار دەگەندە جالعىز ۇلىن سوعىسقا جىبەرۋگە قيماي, كوزىنە جاس الىپ شىعارىپ سالعان دەسەدى. ادەتتەگىدەي اسكەر قاتارىنا جاڭا قوسىلعانداردى الدىمەن 1-2 اي جەدەلدەتىلگەن وقۋ-جاتتىعۋدان وتكىزگەن سوڭ, جۇرەكتى جاس جاۋىنگەر قولىنا قارۋ الىپ, مايدان دالاسىنا اتتانىپ كەتە بارادى.
ونىڭ كەنجە ۇلى مارات جۇماي ۇلى 2018 جىلى اكەسىنىڭ تابانى تيگەن كۋرسك, برەست قالالارىنا, بەلوۆەج توعايىنا بارىپ, سول جاقتاعى ارحيۆتەردەن ءبىراز مالىمەت الىپ قايتقان. اكەسىنىڭ ءوزى دە سوعىس تۋرالى, اسىرەسە كۋرسك مايدانىنداعى شايقاس جايىندا كوپ ەستەلىك قالدىرعانىن ايتادى. «قازىرگى كورسەتىلىپ جاتقان سوعىس تۋرالى كينونىڭ ءبارى وتىرىك», دەيدى ەكەن ول. ويتكەنى شىن مانىندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ العاشقى جىلدارىندا كەڭەس ارمياسىنىڭ جاعدايى وتە مۇشكىل بولسا كەرەك. «كەي كەزدەرى بەس ادامعا ءبىر مىلتىق بەرىلەتىن. بىراق شابۋىلعا ءبارىمىز شىعۋعا مىندەتتىمىز. ءبىر ادام مىلتىقپەن جۇگىرسە, قالعاندارى اعاش, تەمىر سەكىلدى قولىنا تۇسكەن نارسەنى ۇستاپ شابۋىلعا شىعادى. الداعى قارۋ ۇستاعان ءبىر ادام وققا ۇشسا, ارتىنداعى بوس ادامدار سونىڭ قارۋىن ءىلىپ اكەتەتىن. وق دەگەنىڭ جاڭبىرشا جاۋعاندا وكوپتا تىعىلاتىن جەر تاپپايتىن ەدىك. جانىمىزداعى قازا بولعان قارۋلاس جولداستارىمىزدىڭ قانىن كەشىپ جۇرگەن كەزىمىز از ەمەس», دەيتىن ول.
م.جۇماي ۇلى اكەسىنىڭ باسىنان وتكەن مىنا ءبىر وقىس وقيعانى دا بىزگە بايانداپ بەردى. ء«بىر كۇنى ورماننىڭ ىشىندەگى قانقۇيلى شايقاستان كەيىن تۇتاس روتادان ەكى-اق ادام ءتىرى قالىپتى. سونىڭ ءبىرى – اكەم. ەكەۋى اداسىپ جۇرگەندە جانىنداعى جاۋىنگەر: «جۇماي, ءبارى ءبىتتى, مەن نەمىستەرگە بەرىلە سالامىن», دەپ كەرى قايتادى. اكەم ارەڭ دەگەندە ءوز اسكەرىمىزدى تاۋىپ كەلسە, سول جەردەگى كومانديرلەر: «روتاڭ قايدا؟» دەپ تەرگەي باستايدى. ولار بۇنى مايدان شەبىن تاستاپ قاشىپ كەتتى دەپ ويلاسا كەرەك. بۇل ۋاقىتتا قاشقىنداردى بىردەن اتىپ تاستاۋ تۋرالى بۇيرىق بولاتىن. اكەم شايقاستا روتا تۇگەلدەي قازا تاۋىپ, ءوزى عانا ءتىرى قالعانىن قانشا تۇسىندىرسە دە, ولار بۇعان سەنبەي, اكەمدى اتۋعا دايىندالا باستايدى. سول ۋاقىتتا, ابىروي بولعاندا, ورماننىڭ ىشىنەن اكەمنىڭ روتاسىنان ءتىرى قالعان تاعى ەكى ورىس جىگىتى شىعا كەلىپ, بولعان جاعدايدى بايانداعان سوڭ عانا اجالدان امان قالىپتى», دەيدى ۇلى.
قىزىل اسكەر ج.ومارحان ۇلى مارشال ك.روكوسسوۆسكي باسشىلىعىنداعى 70-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 203-اتقىشتار پولكىندە بايلانىس باستىعى قىزمەتىن اتقارعان. قارۋلاس سەرىكتەرى ونى «جورا» دەپ اتايدى ەكەن. كۋرسك دوعاسىنداعى شايقاس تۋرالى ءبىر ەستەلىگىندە وكوپتا قاسىندا 35–40 جاس شاماسىنداعى ەكى قازاق ازاماتى بولعانىن ايتىپتى. ولار: «جۇماي, سەن شابۋىلعا شىققاندا العا تۇسپە. ءبىزدىڭ ارتىمىزدان ءجۇر. سەن ءالى جاسسىڭ. ولسەك, ءبىز ولەيىك, سەن ءتىرى قال», دەپتى. ارتىنشا كەزەكتى شابۋىلدا سول ەكى جىگىت تە وققا ۇشىپ, قازا تابادى.
كۋرسك دوعاسىنداعى شايقاستان كەيىن فاشيستەردىڭ تۇپكىلىكتى تاۋى شاعىلىپ, ارتقا قاراي جوڭكىلە شەگىنگەنى بەلگىلى. ج.ومارحان ۇلى ودان ءارى بەلارۋستى ازات ەتۋگە قاتىسىپ, پولشا جەرىندەگى اۋىر شايقاستىڭ بىرىندە وڭ جاق كەۋدە تۇسىنا وق ءتيىپ, جاراقات الادى. جولداستارى ونى كوتەرىپ الىپ شىعىپ, دالالىق گوسپيتالعا جەتكىزىپتى. بۇگىندە ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ەۆاكۋاتسيالىق گوسپيتالدىڭ 1944 جىلدىڭ 14 تامىزىندا بەرگەن №102 كۋالىگى ساقتالعان. وندا سەرجانت ج.ومارحان ۇلىنىڭ قاي كۇنى, قاي جەردە وق جارىقشاقتارىنان جارالانعانى جازىلعان. ۇلىنىڭ سوزىنشە, اكەسى كەيىنگى ءبىر ەستەلىگىندە دالالىق گوسپيتالدا دارىگەرلەر وق تيگەن جەرىن تازالاعانىن, ول ۋاقىتتا مۇنداي ەمدىك شارانىڭ ءبارى ناركوزسىز جاسالعانىن, سوندىقتان شىداۋ ءۇشىن اۋزىنا قاسىق تىستەپ جاتقانىن ايتىپتى.
وسى جاراقاتىنان كەيىن جاس جاۋىنگەر سوعىسقا جارامسىز دەپ تانىلىپ, ەلگە قايتارىلادى. كەلگەن سوڭ اۋىلداعى ءوزى وقىعان جاربۇلاق ورتا مەكتەبىنە مۇعالىم بولىپ ورنالاسىپ, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پانىنەن ساباق بەرەدى. 1951 جىلى سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, سىرتتاي وقىپ اياقتاعان سوڭ, اتالعان مەكتەپتە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, كەيىن ديرەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان. سەمەيدەگى ينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەندە ءۇمىتحان ومارقىزىمەن تانىسىپ, وتاۋ قۇرىپ, ەكەۋى 7 بالانى ومىرگە اكەلگەن.
ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە جەرگىلىكتى باسشىلار مايدانگەرگە ء«سىز تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتايىق. مەملەكەت تاراپىنان جاردەماقى تاعايىندايىق» دەسە, اكەسى: «ەلىمىز ونسىز دا قيىن كۇن كەشىپ جاتىر. مەملەكەتكە ارتىق سالماق سالىپ قايتەمىن؟» دەپ قارسى بولعان ەكەن.
وكىنىشكە قاراي, ەل مۇددەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا بىلگەن كەيىپكەرىمىزدىڭ دەنساۋلىعى سوعىستا العان جاراقاتىنان كەيىن وڭالماعان كورىنەدى. ءبىر ەستەلىگىندە: ء«بىزدىڭ ءبىر جانىمىز سول مايداندا قالدى. قىسى-جازى وكوپتىڭ ىشىندە ءومىر سۇردىك. شىنايى سوعىستى كورگەن ادامدار ۇزاق ءومىر سۇرمەيدى», دەپتى. كەيىنگى جىلدارى رەنتگەنگە تۇسىرگەندە دەنەسىندە ءالى دە 6-7 وق جارىقشاعى قالىپ قويعانى بەلگىلى بولعان. سونىڭ سالدارىنان شىعار, 1974 جىلى 21 قاڭتاردا ۇيقىعا جاتقان كۇيى ويانباي, ءۇزىلىپ كەتە بارعان. بۇل كەزدە ول بار بولعانى 49 جاستا عانا ەدى...
ءبىر اتتەگەن-ايى, جارتى عاسىرداي بۇرىن ومىردەن وزعان سوعىس ارداگەرىنىڭ ەسىمى بۇگىندە كوپ اتالماي, ۇمىت بولىپ بارا جاتىر. 2005 جىلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا وراي وسكەمەن قالاسىندا جارىق كورگەن «جەڭىس دەپ سوققان جۇرەكتەر» كىتابىنا ەنگەن ەكەن. الايدا وسى ولكەدەن شىققان مايدانگەرلەردىڭ ەسىمدەرى كوشەلەرگە بەرىلگەنىمەن, جۇماي ومارحان ۇلى عانا ەلەۋسىز قالىپ وتىر. بۇگىنگى ۇرپاقتارى قابانباي اۋىلىنداعى ءوزى وقىپ, ءبىلىم العان, كەيىن ۇزاق جىل جەمىستى قىزمەت اتقارعان ورتا مەكتەپكە نەمەسە تۋعان اۋىلىنداعى ءبىر كوشەگە اتالارىنىڭ اتىن بەرۋدى قالايدى.
«ەرىم دەيتىن ەل بولماسا, ەلىم دەيتىن ەر قايدان بولسىن» دەيدى حالىق دانالىعى. بيىل جەڭىسكە 80 جىل تولدى. وسى ۇلى قۋانىشتى ۇرپاعىنا سىيلاعان قاھارمان اتالار قاتارى سيرەپ بارادى. ولاردىڭ ارقايسىسى قانداي قۇرمەتكە بولسىن لايىق. ءسىز بەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى باقىتتى ءومىرىمىز ءۇشىن قولىنا قارۋ الىپ, اجالعا كەۋدەسىن توسقان, سوعىستان دەنساۋلىعىن بەرىپ ورالعان ج.ومارحان ۇلى سىندى ەردىڭ دە ەسىمى ۇلىقتالىپ, قۇرمەت تورىنەن ورىن الىپ جاتسا, قانە...
