تۇراقتى دامۋدىڭ سەنىمدى كەپىلى
– الىشەر اسقار ۇلى, وتباسى كۇنى ەلىمىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– وتباسى كۇنى كۇنتىزبەدەگى جاي عانا مەزەت ەمەس, قوعامنىڭ نەگىزىن ەسكە الاتىن ءسات. قازاق داستۇرىندە وتباسى ارقاشان قۇرمەت, قامقورلىق, ءتىل, تاريح بەرىلەتىن ورتا بولدى. وتباسى – مادەني كودىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى. مىقتى وتباسى بار جەردە ءتارتىپ, ۇلكەنگە قۇرمەت, وسكەلەڭ ۇرپاقتى ۇلت رۋحىندا تاربيەلەۋ بار. بۇل پافوس ەمەس, دۇنيەتانىمىمىزدىڭ نەگىزى. وتباسىنسىز ۇلت بولمايدى, ۇلتسىز مەملەكەت جوق.
ءبىزدىڭ تاريحىمىز – وتباسىلاردىڭ تاريحى, قازاق قوعامىنىڭ رۋ-تايپالىق داستۇرلەرى. شىعىس قازاقستاندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ابىرويمەن جەتكىزۋ مادەني نورماعا اينالعان. وتباسى كۇنىندە ءبىز الدىمەن ءوزىمىز, جاقىندارىمىز, ەلىمىز ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ايتامىز.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتباسىنىڭ ماڭىزدى ءرولىن ۇنەمى العا تارتىپ كەلەدى. ءسىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانىمىنان نەنى ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
– پرەزيدەنت «مىقتى وتباسى – ەلدىڭ ۇيلەسىمدى جانە تۇراقتى دامۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلى» ەكەنىن ايتتى. مەملەكەت ءار وتباسىندا ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءمانى مەن بالالاردى تاربيەلەۋدىڭ ماقساتىن سانالى قابىلداعاندا عانا كۇشتى بولادى. وتباسى – ازاماتتىقتىڭ مەكتەبى. ازاماتتىق – ۇلتتىڭ كۇرەتامىرى. قازىردە, الەم كوز ىلەسپەس شاپشاڭدىقپەن وزگەرىپ جاتقاندا ءتۇرلى داستۇرلەر جوعالۋى مۇمكىن. بىراق مىقتى وتباسى بار جەردە, ۇلتتىڭ باعىتىنان اۋىتقىماۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن بەرىك ۇستىن ساقتالادى. مەملەكەت وتباسىنى قۇرمەتتەۋ ارقىلى ادامدى قۇرمەتتەيدى. سول تۇرعىدا وتباسى ينستيتۋتىن قورعاۋ عانا ەمەس, اتا-انالارعا قۇرمەت, بالالارعا قامقورلىق, تەڭ مۇمكىندىكتەردى دامىتۋ ماڭىزدى.
– ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوس بار. بۇل ورتاق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋعا كەدەرگى كەلتىرمەي مە؟
– كەرىسىنشە, كۇشەيتەدى. ءار ۇلتتىڭ ءوز ءداستۇرى بار, بىراق ءمانى ءبىر: اتا-انالارعا قۇرمەت, بالالارعا ماحاببات, ءبىر-بىرىنە قامقورلىق. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 124 ەتنوس وكىلدەرى تۇرادى, ولاردىڭ بارلىعى وتباسىن قاستەرلەيدى. ءدال وسى ارقىلى, بارشاعا تۇسىنىكتى وتباسىلىق قۇندىلىقتار ارقىلى ءبىز شىنايى ءپاتريوتيزمدى قۇرامىز. شقو-دا كوپ ۇلتتى وتباسىلار ءتىلدى, مادەنيەتتى, داستۇرلەردى ساقتاپ وتىر. بۇل – ەل بىرلىگىنىڭ كورىنىسى.
وسكەمەندە ەلىمىزدەگى العاشقى دوستىق ءۇيى اشىلدى. مۇندا ءارتۇرلى ەتنوس وتباسىلارى جاي باۋىرلاستىق ءۇشىن ەمەس, شىنايى, ناعىز ىنتىماقتاستىق ءۇشىن بىرىكتى. وسى جەردەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوزعالىسى باستالدى.
– بۇگىندە وتباسى ءۇشىن قانداي قاۋىپتەر بار, ولارعا قالاي قارسى تۇرۋعا بولادى؟
– ەڭ ۇلكەن قاۋىپ – ۇرپاقتار اراسىنداعى الشاقتىق. بالالار اتا-انالارىن, اتا-انالار بالالارىن تۇسىنبەيدى. وعان تسيفرلىق جۇكتەمەنى, ۇعىمداردىڭ اۋىسۋىن, مەديادا وتباسى بەدەلىنىڭ تومەندەۋىن قوسىڭىز. بۇعان تەك ءبىر جولمەن, جەكە ۇلگىمەن قارسى تۇرۋعا بولادى. ۇراندارمەن ەمەس, تىكەلەي قارىم-قاتىناسپەن: اكە اناعا قۇرمەت كورسەتكەندە, اجە نەمەرەسىنە تەك رەتسەپتتەردى عانا ەمەس, دانالىقتى جەتكىزگەندە. سونداي-اق بىرىكتىرۋشى داستۇرلەر: بىرلەسكەن مەرەكەلەر, وتباسىلىق شەجىرەلەر, تەكتىك شەجىرەلەر ارقىلى. بۇل جاي عانا وتكەنگە ورالۋ ەمەس, قىرىق قۇبىلعان زاماندا جوعالىپ كەتپەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بەرىك قازىقتار.
قولداۋ شارالارى: ءسوز ىستەن الشاق بولماسا
– شقو-دا وتباسىلاردى قولداۋ باعىتىندا قانداي ناقتى شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر؟
– وبلىستا 300 مىڭنان استام تۇرعىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الادى. ونىڭ ىشىندە 13 مىڭنان اسا كوپبالالى وتباسى بار. ء«بىر قاباتتى شىعىس» جوباسى اياسىندا 631 وتباسى باسپانامەن قامتىلدى. 2025 جىلى مۇقتاج ادامدار ءۇشىن تاعى 480 پاتەر ساتىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءبىز تۇرعىن ءۇي, بىلىمگە قولجەتىمدىلىك, مەديتسينا, الەۋمەتتىك تولەمدەر سىندى ماسەلەلەرمەن ناقتىلى جۇمىس ىستەيمىز. 2025 جىلدىڭ العاشقى 4 ايىندا عانا 895 وتباسى, ياعني 4258 ادام اتاۋلى كومەك الدى. حالىقتىڭ وتىنىشتەرى ازايىپ كەلەدى, بۇل قابىلدانعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى.
بۇگىندە ەڭ از مولشەردەگى تولەمدەرمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. ەڭ ماڭىزدىسى, وتباسىلار وزدەرىن سەنىمدى سەزىنەتىن ورتا: جايلى مەكتەپتەر, قولجەتىمدى مەديتسينا, قاۋىپسىز كوشەلەر قۇرۋ. وسى سەبەپتى شقو-دا جىل سايىن جاڭا اۋرۋحانالار, مەكتەپتەر, سپورتتىق نىساندار اشىلادى. بيىل 28 الەۋمەتتىك نىسان, ونىڭ ىشىندە ريددەردەگى گەماتولوگيا ورتالىعى مەن ءىرى اۋرۋحانا كەشەنى ىسكە قوسىلادى.
– مۇنداي قولداۋدىڭ نەگىزگى ءمان-ماڭىزى قانداي؟
– بۇگىنگى قازاقستان – جاڭا الەۋمەتتىك مەملەكەتتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قالىپتاستىرىپ جاتقان ەل. ءبىز «ەڭ تومەنگى كۇنكورىس» قاعيداتىنان «تولىققاندى ومىرگە» نەگىزدەلگەن مودەلگە كوشۋدەمىز. بۇل ادام مەن وتباسى وزدەرىن كومەك نىسانى ەمەس, مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنداعى ازامات رەتىندە سەزىنۋى كەرەك دەگەن ءسوز. الەۋمەتتىك ساياسات ناۋقان ەمەس, جۇيە. مۇندا ءومىر ساپاسى, تەڭ باستامالار, السىزگە قۇرمەت ماڭىزدى.
ەڭ باستىسى, جاڭا الەۋمەتتىك مودەلدە مەملەكەت بۇيىرمايدى, تىڭدايدى. ءبىز كومەكتىڭ تىكەلەي ءتۇرىن ەمەس, كولدەنەڭ ىنتىماقتاستىقتى قالىپتاستىرامىز. ولار – كوپبالالى وتباسىلارعا ارنالعان باعدارلامالار, جالعىزباستى انالاردى جەكە قولداۋ باعىتتارى, ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ازاماتتار ءۇشىن ينكليۋزيۆتى جوبالار. مۇنىڭ ءبارى تەك تەوريادا ەمەس, وڭىردە ناقتى ىسكە اسىپ جاتىر. ايتالىق, الەۋمەتتىك اسسيستەنتتەر قىزمەتى, ءموبيلدى ورتالىقتار, تسيفرلىق پلاتفورمالار ارقىلى كەرى بايلانىس دۇرىس جولعا قويىلدى. مۇنىڭ ءبارى ادام جۇيەدە جوعالىپ كەتپەي, جۇيە وعان قىزمەت ەتەتىنىن سەزىنۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قام-قارەكەت.
– قازىرگى زامانعى الەۋمەتتىك جوبانىڭ ۇلگىسى رەتىندە نەنى ايتار ەدىڭىز؟
– «قوناق وتباسى» جوباسى. بۇل – ءبىلىم, مادەنيەت جانە سەنىمنىڭ بىرىككەن فورماسى. بالا باسقا وتباسىندا تۇرىپ, ءتىل ۇيرەنەدى, داستۇرلەرمەن تانىسادى, ادامدارعا جاقىنداي تۇسەدى. 2024 جىلى بۇل جوباعا 120 بالا قاتىستى, 2025 جىلى 140 بولادى. ءبىز مۇندا تەك ءتىلدى ۇيرەتىپ قانا قويماي, ەتنوستار اراسىنداعى سەنىمدى اتموسفەرانى قالىپتاستىرامىز. مىسالى, جوبا اياسىندا ءورىستىلدى بالالار قازاق ءتىلىن ۇيرەنسە, قانداس بالالار كوپۇلتتى مادەنيەتكە بويلايدى. بۇل – قاراپايىم وتباسىدا جۇزەگە اسقان دوستىق پەن بىرلىكتىڭ مودەلى.
– مۇنداي باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋى قالاي باقىلانادى؟
– وتە قاتاڭ تۇردە. ءبىز «Socium» اتتى تسيفرلىق تىڭ پلاتفورما ەنگىزدىك, ول ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە كىمگە كومەك كورسەتىلگەنىن, ۇەۇ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن, ناتيجەلەر قانداي ەكەنىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبارى اشىق. مىسالى, سوعىس جانە اسكەر ارداگەرلەرىنە كومەك كولەمى بيىل 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتى. كەرى بايلانىس, تسيفرلىق باقىلاۋ, تاۋەلسىز مونيتورينگتىك توپتار بار. بۇل – مۇلدەم جاڭا دەڭگەي: زاماناۋي, ناقتى, جاۋاپتى جۇمىس.
– اعا بۋىندى قولداۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلادى؟
– بىزدە تولىققاندى جۇيە بار. وسكەمەندەگى «بەلسەندى ۇزاق ءومىر» ورتالىعى – ەگدە جاستاعى ادامدارمەن جۇمىستىڭ ەتالونى. 400-دەن استام ادام ۇيىرمەلەرگە, ساباقتارعا, شەبەرلىك-كلاستارعا قاتىسادى. بۇل تاجىريبەنى باسقا اۋداندارعا تاراتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. قاريالار قوعامنان شەت قالماۋى كەرەك – ولار وتباسىنىڭ تىرەگى, رۋحاني كاپيتالى. ءبىز الەۋمەتتىك قىزمەتتەر اياسىن كەڭەيتىپ جاتىرمىز: ينۆاتاكسي, ساناتوريلىك جولدامالار, تسيفرلىق ساۋاتتىلىققا وقىتۋ جولعا قويىلدى. ەگدە جاستاعىلار تەك قامقورلىقتى ەمەس, وزدەرىنىڭ قاجەتتىلىگىن سەزىنۋگە ءتيىس.
– ازاماتتاردى وتباسىلىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا تارتۋ قالاي جۇزەگە اسادى؟
– ەڭ ءتيىمدى تەتىك – مەكتەپ جانىنداعى اتا-انالار كەڭەستەرى مەن قاۋىمداستىقتارى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردى قالىپتاستىرۋعا قاتىسۋى. ادام تەك قىزمەت الۋشى ەمەس, قوعامدىق شەشىمنىڭ اۆتورى بولۋى كەرەك. بيىل ءبىز «سەنىڭ داۋىسىڭ» پلاتفورماسىن ىسكە قوسامىز. بۇل – تسيفرلىق ساۋالناما جۇيەسى, وندا وتباسىلار ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بوس ۋاقىت كەڭىستىگىندەگى باسىمدىقتارعا اسەر ەتە الادى. وتباسى قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ناعىز سەرىكتەستىكتى تۋدىرادى.
جاستار جانە ەل بولاشاعى
– تسيفرلى داۋىردە داستۇرلەردى جوعالتپاي, مىقتى جاستاردى قالاي تاربيەلەۋگە بولادى؟
– جاستار – وتباسىنىڭ ايناسى. ۇيدە قۇرمەت بولسا, بالا سونى وزىمەن بىرگە الىپ شىعادى. تىيىم سالۋ ەمەس, باعىت بەرۋ ماڭىزدى. تاڭداۋ بەرۋ – ءبىر باسقا, بىراق قۇندىلىق تا قاجەت. وتباسى – ناعىز ادام بولۋدى: ۋادەگە تۇرۋدى, كومەكتەسۋدى, ادال بولۋدى ۇيرەتەتىن العاشقى ورتا. مۇنىڭ ءبارى ەكراننان كەلمەيدى, اتا-انانىڭ ۇلگىسىنەن باستالادى. وسى ورايدا ۇلكەندەردىڭ ءرولى شەشۋشى. اتا نەمەرەسىنە تەك «كەرەك» دەپ ەمەس, «نەگە كەرەك» دەپ تۇسىندىرگەن جەردە عانا شىنايى تاربيە ورلەيدى.
– جاستار مۇنداي تاسىلدەرگە قالاي جاۋاپ بەرەدى؟
– بۇگىندە جاستاردىڭ كوبى وتباسى قۇرۋعا ۇمتىلادى, تامىرىن بىلگىسى كەلەدى, ەتنوتۋرلارعا قاتىسىپ, شەجىرە جازىپ ءجۇر. تەك «قاسيەتتى شىعىس» جوباسىنىڭ وزىنە 2025 جىلى 6000-نان استام وقۋشى قاتىستى. جاستار «مەن كىممىن» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيدى. شقو-دا «بولاشاق ماماندارى» جول كارتاسى ىسكە اسىپ جاتىر. ونىڭ اياسىندا مەكتەپ وقۋشىلارى جۇمىسشى ماماندىقتاردى مەڭگەرىپ, شەبەرلەرمەن ارالاسادى, وندىرىستەرگە بارادى. بۇل – ەڭبەك ارقىلى قۇندىلىقتارعا قايتا ورالۋ.
سونىمەن بىرگە كوللەدجدەرمەن بىرلەسىپ «شىعىس مامانى» قاناتقاقتى جوباسى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل – جۇمىسشى ماماندىقتارى يەلەرىنە ارنالعان يپوتەكا. بۇل دەگەنىڭىز سلەسار, دانەكەرلەۋشى نەمەسە IT-مامان تەك ءبىلىم الىپ قانا قويماي, باسپانامەن, جۇمىسىمەن قامتىلادى, قولداۋ تابادى دەگەن ءسوز. شقو جاستارى – اڭعارلى, اقىلدى, ىزدەنىمپاز, بەلسەندى. ولارعا مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك, سوندا مىقتى وتباسىنى وزدەرى قۇرادى.
– وتباسىن مادەنيەت باستاۋى رەتىندە قالاي باعالايسىز؟
– وتباسى – باستاۋ, قاينار كوز. رۋحانيات وسى جەردە قالىپتاسادى, ال رۋحانيات – مادەنيەتتىڭ تامىرى. مادەنيەت تەك كىتاپ پەن مۋزىكا ەمەس. بۇل – ءتىل, ءداستۇر, مىنەز, اقپارات, ەتيكا. بۇگىندە ءبىز تسيفرلىق مادەنيەت تۋرالى ءجيى ايتامىز, بىراق ول دا قولداۋعا مۇقتاج. ەكونوميكا – نەگىز, بىراق ونىڭ ءوزى مادەنيەت ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. ياعني ءار بالا ءوز انا تىلىندە سويلەۋگە, اتا-باباسىن قۇرمەتتەۋگە, قالىپتى ءومىر سۇرۋگە, لايىقتى ەل قۇرۋعا حاقىلى بولۋى كەرەك. شىعىستا ءبىز مادەنيەت پەن تەحنولوگيانى قاراما-قارسى قويمايمىز, بىرىكتىرەمىز. 343 مەكتەپتە IT-سىنىپتار بار, بىراق باستىسى – ساندىق ەتيكانى ۇيرەتۋ. XXI عاسىرعا كەرەك سينتەز وسى.
ءبىز مادەني ينفراقۇرىلىمدى: جاڭا كىتاپحانالار, تەاتر ستۋديالارى, كرەاتيۆ ورتالىقتاردى دامىتىپ جاتىرمىز. وتكەن جىلى «Shygys creative hub» اشىلدى. مۇندا جاسوسپىرىمدەر مۋزىكا, مۋلتفيلم, كىتاپ جاساۋدى ۇيرەنەدى. بۇگىندە مادەنيەت – ەلدى تانىمال, قۇرمەتتى, سۇيىكتى ەتەتىن قۋاتتى قۇرال.
– بولاشاق كوشباسشى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى وتباسىلىق قاسيەتتەر قانداي؟
– شىنشىلدىق, جاۋاپكەرشىلىك, تىڭداي ءبىلۋ قابىلەتى. بالا وتباسىندا ءار ارەكەتتىڭ سالدارى بار ەكەنىن تۇسىنەدى. سىي-قۇرمەتتى تالاپ ەتپەي, ونى جەڭىپ الۋ كەرەك ەكەنىن ۇعادى. بولاشاق كوشباسشى – داۋىسقا سالىپ سايرايتىن ەمەس, ارقا سۇيەۋگە بولاتىن ادام. ەگەر بالا كەزىندە قيىندىقتى وتباسىمەن بىرگە ەڭسەرسە بولاشاقتا دا ۇجىمدى, قوعامدى, مەملەكەتتى ءدال وسى قاعيدامەن قۇرادى. شىن كوشباسشىلىق داستارقان باسىنداعى تالىمنەن باستالادى.
– وقىرماندارعا ايتار تىلەگىڭىز؟
– جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ: «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن. ۇلت بولعىڭ كەلسە, بەسىگىڭە قارا. مىنانى ايتار ەدىم: وتباسىڭدى قورعاي بىلسەڭ, ەلىڭدى دە قورعايسىڭ. ءاربىر جاڭا تۋعان بالا وسى ومىرگە كەلگەندە مىنانى ءبىلسىن: ونى كۇتىپ وتىرعان شاڭىراق بار. سول جەردە ول ادام بولۋدى ۇيرەنەدى. مىنە, وسى ماقساتتا ءومىر ءسۇرۋ قاجەت. تۇپتەپ كەلگەندە, مەملەكەتتەر وتباسى دەگەن ۇعىمدى ساقتاۋ ءۇشىن قۇرىلادى. سەبەبى وتباسىندا ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىقتار: ماحاببات, ابىروي, جاۋاپكەرشىلىك بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جومارت وسپان,
«Egemen Qazaqstan»
