مەملەكەتتىك ءتىل جانە ەلباسى

بۇل تاقىرىپتا اڭگىمە قوزعاۋ ەركىن ويلى وقىرماننىڭ كوڭىل-كۇيىن ءارالۋان ساققا جۇگىرتۋى ىقتيمال. مۇنىڭ ءوزى ءبىر ەسەپتەن تاققا تابىنۋ, ۇلىققا جاعىنۋ, پاتشانىڭ كوزىنە ءتۇسۋ سياقتى بولىپ تا كورىنۋى عاجاپ ەمەس. كىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق قويا الاسىڭ. ەگەر جۇرت نە ايتادى, قالاي قارايدىمەن جۇرە بەرسەڭ, ءادىل ويىڭ مەن ادال ءسوزىڭدى ايتۋدان قالمايسىڭ با؟ مەن ەكى ءتۇرلى سەبەپتى العا سالا وتىرىپ, وسى ماسەلەگە بارىپ وتىرمىن. ءوز ويىمدى ەشبىر بۇكپەسىز ورتاعا سالعىم كەلەدى. ءبىرى – قۇردىمعا كەتە جازداعان قازاق ءتىلىنىڭ قالاي ەڭسە كوتەرگەنى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلىنە قالاي اينالعانى بولسا, ەكىنشىسى – وسى ۇلى دا كەسەك ارەكەتتەردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, انا ءتىل الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن وتەپ كەلە جاتقان ەلباسىمىز – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ازاماتتىق بولمىسى, ادام-پەندە رەتىندەگى كەسكىن-كەيپى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ. ارينە, بۇگىنگى كۇن, بۇل ءداۋىر دە وتەر, ءتۇر-تۇلعاسى باسقا ءبىر زامان دا جەتەر. تاريح دوڭگەلەگى ءبىر ورىندا تۇرماس. كەلەر ۇرپاق ءبىز جايىندا, ءبىزدىڭ زامان جايىندا, كەزەڭنىڭ ق ۇلى بولعان ادام-پەندە جايىندا باسقاشا پىكىر وربىتەرى دە مۇمكىن. وعان بيلىكتى تەك قانا تاريح ايتار. ايتسە دە ءار زاماننىڭ, ءار قوعامنىڭ ءوزى تۋدىرعان ءىس-ارەكەتى, وزىنە ساي ازا­ماتى, ادامى بولماق. سوعان لايىقتى با­عا­­سى دا بەرىلمەك. ياعني ادام مەن قوعام­­نىڭ كەسكىن-كەيپى, بولمىس ءبىتىمى, حال-قارەكەتى ءوزىنىڭ زامانىنا سايكەس قالىپ­تاسادى, ادامىنا قاراي سومدالادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ءبىزدىڭ زاماننىڭ دا كەلەشەك ۇرپاققا بەرەرى مەن ايتارى جەتەرلىك. تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت حالقىمىز عاسىرلار بويى اڭساعان ارمانىنا جەتىپ, دەربەس مەملەكەتكە اينالدى, وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭەستى. تاۋەلسىزدىكتى ايشىق­تايتىن نىشانداردىڭ ءبارى جاسالىپ, ەكونوميكاسىن, مادەنيەتىن, عىلىمىن, ءبىلىمىن, ت.ت. باعزى بىرەۋلەرگە جالتاق­تاماي-اق ءوز بەتىنشە وربىتەرلىك ەركىندىككە يە بولىپ وتىر. قۇداي بۇيىرتىپ تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىزدى تاققا كوتەردىك. ول حالىق الدىندا تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە انت بەردى. ءسويتىپ ءتىل تۋرالى قۇجاتتا (1989 ج.) زاڭداستىرىلعان, كونستيتۋتسيا­مىزدا (1995) بەكىتىلگەن مەملەكەتتىك ءتىلىمىز ەلباسىمەن بىرگە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارعى مىنبەسىنە كوتەرىلىپ, ءوزىنىڭ مارتەبەسىن ايگىلەدى. ءتىپتى ەلباسىن پرەزيدەنت تۇعىرىنا كوتەرگەن قازاق ءتىلى دەسە دە بولادى. ەگەر ول قازاق حالقىنىڭ ۇلى بولماسا, ونىڭ ءتىلىن جەتىك بىلمەسە, سونىمەن بىرگە ونىڭ تىلگە, ەلگە, جەرگە ادال قىزمەت ەتىپ, كوسەگە كوگەرتەر ىنتاسىنا سەن­بەسە, وعان ەلدىڭ داۋىس بەرەر-بەرمەسى نەعايبىل ەدى. وعان ەل سەندى, جىگەرىنە, تالابىنا, تالانتىنا, قاجىر-قاي­راتى­نا سەندى, ۇلتىمىزدىڭ ناعىز ۇلى دەپ سەندى. ەل جۇگىن ەڭسەرىپ اكەتەر ىسكەر­لىگىنە, جۇرتتى ءۇيىرىپ اكەتەر جالىندى سوزىنە, شەشەن تىلىنە ۇيىدى. العا سۇيرەر جاقسىلىقتى دا, ەتەكتەن تارتار جاماندىقتى دا ۇمىتپايتىن جادىنا تاڭداندى. كۇندىز-ءتۇنى تىنىم تاپپاي­تىن كۇش-قايراتىنا سۇيەنىپ, تاعدىرىن سەنىپ تابىستادى. بۇل – ۇلكەن سەنىم, ۇلى ءۇمىت جانە ءبىر ادامنىڭ قولىنا جيناقتالعان ۇلى كۇش. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرىپ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز سايلانعاندا جۇرتپەن بىرگە جۇرەك جارىلارداي قۋانىشقا بولەندىك. بۇل قازاققا اللا بۇيىرتقان عاجايىپ ءسات ەدى. ءتىلدىڭ مارتەبەلەنگەنىنە 19 جىلدان استى, پرەزيدەنتتىڭ سايلانعانى دا سول شاماعا تاياۋ. بۇل قاراپايىم جاننىڭ ولشەمىنە سالساڭ ونشا كوپ ۋاقىت ەمەس, ال ەل تاريحىندا ورىن تەپكەن وقيعالار سالماعى تۇرعىسىنان عاسىرعا تاتىرلىق مەرزىم. وسى مەرزىم ىشىندە ءبىز قوزعاپ وتىرعان سالا بويىنشا ەل ءۇمىتى اقتالدى ما, پرەزيدەنتكە دەگەن سەنىم جۇگىنىڭ ءتۇيىنى قانشالىقتى دارەجەدە شەشىلدى؟ گاپ وسىندا. ەگەر ماقساتى قارالاۋ مەن داتتاۋدان تۇراتىن كەيبىر اعايىننىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەر بولساق وڭعان تىرلىك شامالى, ء“بارى قيراعان, قۇرىعان, تۇزەلەر سيقى جوق قۋ تىرلىك ەلدى جۇدەتىپ بىتكەن, اشتىق پەن جوقشىلىق جايلاعان جۇرتتىڭ ەڭسە كوتەرەر ءتۇرى جوق. ازاماتى كەتىپ قاڭىراعان اۋىل, جۇمىسسىزدىق جايلاپ جۇدەپ بىتكەن قالا سيىقسىزدىقتىڭ گوي-گويىن شەرتەدى”. مۇنداي بەرەكەسىزدىكتىڭ كەيبىر جەردە كەزدەسەتىنى راس. بىراق وسىنىڭ سەبەبىن انىقتاپ, زەرتتەپ بىلمەي جاتىپ, سونىڭ بارىنە ءبىردى عانا كىنالى ەتۋ شىندىققا جاناسا قويمايدى. نارىققا تاجىريبە جيناقتاماي-اق بىردەن اسىعىس قويىپ كەتكەن قازاق ءارالۋان قيىندىقتارعا جولىعىپ, اۋەلگىدە توز-توزى شىعا باستاعانى حاق. الايدا جەردىڭ, مالدىڭ جايىن, ەڭبەكتىڭ قادىرىن تەرەڭىرەك تۇسىنگەن جاندار ارەكەتى مىنا زامان سوققىسىنا توتەپ بەرىپ قانا قويماي, قارسى قاجىرلى ارەكەتتەرگە بارا باستاعانىن دا بايقاتادى. بۇل جونىندە پرەزي­دەنتىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا تالداۋ جاساپ, باعا بەرۋ مەنەن گورى وسى سالانى عىلىمي تۇرعىدا قاراستىراتىن ماماندارىنا قاتىستى بولعاندىقتان, بۇعان تەرەڭدەي المايمىن. تەك ءاربىر وقيعا-قۇبىلىستىڭ سەبەپ-سالدارى بولا­تىنىن ەسكە ۇستالىق دەمەكشىمىن. قازاقستان تاريحىندا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبە الۋ جايى, شاماسى, ەستە قالارلىق وقيعالار قاتارىندا باعالانار. قازاق ءتىلىنىڭ كەيبىر تۇستا كوڭىل كونشىتپەيتىن وگىز اياڭىنا رەنىش بىلدىرگەنمەن, شۇكىرانا­­لىق سەزىمگە جەتەلەيتىن تۇستارى دا جەتەرلىك. ءتىل تۋرالى زاڭدار مەن باع­دار­ل­امالار, كونستيتۋتسيا, ءتىل كوسەگەسىن كوگەرتۋگە باعىتتالعان بۇدان دا باسقا يگى شارالار مەن قۇجاتتاردىڭ ءبارى وسى جىلدار جەمىسى. ونىڭ ۇستىنە ەلدىڭ ەكونوميكاسى, شارۋاشىلىعى, مادە­نيەتى, عىلىم-ءبىلىمى, ساياساتى جونىندە وتكەن بىردە-ءبىر جيىندا ەلباسى قازاق تىلىنە سوقپاي كەتكەن ەمەس. ول قيسىنى كەلگەن جەردىڭ بارىندە قازاق ءتىلىن تىلگە تيەك ەتىپ كەلەدى. ۇلت قايراتكەرى رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ قامىن جەپ, قارەكەت ەتپەگەن تۇسى شامالى. ءتىپتى كەشەگى كولبين كەزىندەگى ءبىر ءجايتتى كەلتىرە كەتەيىك: قازاقستانعا العاش كەلىسىمەن-اق القىن-جۇلقىن ارەكەت­تەرگە باسقان گ.كولبين ءبىر جولى “كەلەسى پلەنۋمدا قازاقشا سويلەيمىن” دەپ ءبوستى. قاشاندا جاعدايدى سارالاپ الىپ, سالماقتى وي ايتۋعا داعدىلانعان ن.نازارباەۆ: “قازاقتىڭ جادى مىقتى حالىق, ۋادە بەرۋگە اسىقپاڭىز”, (گ.تولماچەۆ. ليدەر. دوكۋم. پوۆەست. الماتى, 2000 گ.) دەگەن اقىل بەرەدى. بۇل قازاق ەلى مەن ءتىل تاعدىرى ەگىز ەكەنىن, ءبىرىنسىز ءبىرىنىڭ كۇنى جوق ەكەنىن تولعاپ, سونى تىعىرىقتان شىعارۋدىڭ ءارالۋان جولىن قاراستىرۋ ۇستىندە جۇرگەن تۇسى بولاتىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ. جالپى ءار ىسكە ءبىر ۇرىنىپ, ۇش­قالاق­تىق تانىتىپ جۇرگەن گ.كولبيننىڭ توڭىرەگىندە سول كەزدە ن.نازارباەۆ, ءو.جانىبەكوۆ سىندى ەل جايىن, حالىق كۇيىن تەرەڭ بىلەتىن ىسكەر دە ويلى تۇلعالار بولماسا ماسەلە بۇدان ءارى شيەلەنىسە تۇسەر مە ەدى, الدە قايتەر ەدى دەگەن ويدان جۇرەك شوشيدى. قازاقستان جايىن بىلمەيتىن بۇرىنعى ۋليانوۆ وبكومىنىڭ حاتشىسى قازاقتىڭ مىنا­داي ىسكەر دە كورەگەن ۇلدارىمەن ەسەپتەسپەي تۇرا الماعان سياقتى. ولار بىرتىندەپ كولبين باعىتىن جولعا سالىپ وتىرۋعا تىرىستى. قىلىشتى قىنابىنان سۋىرتاتىن دا ءتىل, قايتا سالدىرتاتىن دا ءتىل ەكەنىن جاقسى بىلەتىن ن.نازارباەۆ سول كەزدىڭ وزىندە-اق قولعا الار ماسەلەنىڭ ءبىر دە بولسا بىرەگەيى ءتىل ەكەنىن ءتۇسىندى, ءتۇسىندىردى. كەزىندە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى جونىندە الا-قۇلا وي ءوربىپ, ەل ءبىر باتۋاعا كەلە الماي جاتقان تۇستا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەت­تىك ءتىلى تەك قانا قازاق ءتىلى بولۋ كەرەك دەگەن پىكىر جاعىندا بولۋىنىڭ ءوزى ەلباسىنىڭ ەل مۇددەسىمەن بىرگە ەكەنىن تانىتادى. “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسە عانا!..” مۇنى ايتقان ن.ءا.نازارباەۆ. ەل بيلىگىن تاعدىر سىيىنداي قابىلداعان ەلباسى وسىلاي ايتۋعا ءماجبۇر بولدى. نەگە؟ تاۋەلدىلىكتەن تاۋەلسىزدىككە جەتۋ ارالىعىندا ءبىزدىڭ بەينەتكەر مومىن قازاقتىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە كەتپەدى. ءبارىن كوردى. ءبارىن باسىنان وتكىزدى. كورگەنىنە تاۋبە دەدى, اشتى-توقتى تىرلىگىنە شۇكىر دەدى. زامانى الدان توسقان ءىستىڭ بارىنە ارالاستى. قاتارىنان قالعان جوق, پارتيا دەدى, كەڭەس دەدى, ۇكىمەت دەدى. سوتسياليزم جولىنداعى ءىس-ارەكەتتىڭ بارىندە تەر توكتى. كەڭەس وكىمەتى مەن پارتيا نەنى تاپسىردى, سونىڭ ءبارىن ادال ورىنداۋعا تىرىستى. ەڭبەكشىنىڭ تۇپكى ماقساتى – كوممۋنيزم دەگەن مامىرايحان زامان دەدى. سوعان جەتۋ ءۇشىن نەبىر قۇرباندىقتارعا دا بارۋعا تۋرا كەلەتىنى ناسيحاتتالدى. قازاق بۇدان دا قايمىقپادى. كوكەيىنە ۇيالاتقان لەنيندىك يدەيادان اۋىت­قىماۋعا تىرىستى. تابيعاتتىڭ ادال ۇلى بارىنە سەندى, بارىنە كوندى. ءتىپتى الگى قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرت­قالايتىن الىس بولاشاققا بارلىق حالىق تەك ءبىر تىلمەن عانا بارا الادى ەكەن, ول ءتىل – ورىس ءتىلى دەگەنگە دە يمانداي سەندى. ءسويتىپ قازەكەڭ قاتارىنان قالماۋعا تىرىستى. كەرەك دەسەڭىز قاتارىنان وزا شاپتى. ءوزىنىڭ تابيعي تالانتىنىڭ ناتيجەسىندە ءتىل ۇيرەنۋدىڭ كەرەمەت ۇلگىسىن تانىتتى. از عانا جىلدار ىشىندە بۇكىل قازاق دالاسى ورىسشا سايراپ شىعا كەلدى. حالقىمىز­دىڭ بۇل عاجاپ ەرلىككە سايار ەرەكشە قابىلەتىن عىلىمي تۇردە تالداپ, تاراتىپ بەرگەن ءالى ەشبىر ەڭبەك جوق. بۇل كەزەكتەگى اشەيىن شارۋا ىسپەتتى بولىپ تاريحتا قالدى. مۇنىڭ ءبارىن ماقتانىشپەن اڭگىمە ەتە وتىرىپ, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا قاتتى اسەر ەتكەن ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعىن قوزعاۋ­دى ماقسات ەتىپ وتىرمىن. بۇل مادەني تاريحىمىزدان ويىپ ورىن الىپ وتىرعان وتە كۇردەلى دە كۇرمەۋى كوپ ماسەلە. مۇنىڭ سالالانىپ كەتەر سان ءتۇرلى قاتپارى بار. مۇنىڭ ءبارىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. سول الۋان ماسەلەلەردىڭ قاق ورتاسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ازاماتتىق, قايراتكەرلىك, قاھارماندىق تۇلعاسى انىق ايقىن كورىنەدى. شىم-شىتىرىق شيەلەنىسكەن ارەكەتتەردەن تۇراتىن بۇل تۇلعانىڭ قازاق حالقى مەن قازاقستاندىقتار ءۇشىن اتقارعان ءىسىنىڭ ءمان-ماڭىزى مەيلىنشە زور. وزگە ءتىل, وزگە مادەنيەت ۇلگىلەرىنە قۇلاي بەرىلۋ ناتيجەسىندە قازاق ءوز ءتىلىن ەكىنشى قاتارعا ىعىستىرىپ الدى. ونىڭ كۇندەلىكتى قولدانىس اياسى تارىلا باس­تادى. ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگى كومەسكىلەنە بەردى. ءسويتىپ قازاقشا بىلەتىندەردەن گورى ورىس ءتىلىن بىلەتىندەر مارتەبەسى جوعارى, ءارى قاي قىزمەتتە دە ءوتىمدى بولدى. سودان بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انا كو­كەيىندە ورىس تىلىندە وقىعانداردىڭ عانا ومىردە جولى بولادى ەكەن دەگەن سەنىم ۇيالاي باستادى دا, ۇرپاعىن جاپ­پاي ورىسشا وقىتۋعا ۇم­تىلدى. قازاق ءتىلىنىڭ ءالى كۇنگە قانات جايا الماي, ەنتىگە تىنىس الىپ كەلە جاتۋىنىڭ تۇپكى سەبەبى الدەنەشە ون جىلعا سوزىل­عان وسىنداي سولاقاي ساياسات سالدارىنان ەدى. كەزىندە حا­لىقتى ءوز نەگىزى­نەن ايى­رىپ, كەڭەستىك ۇلگىدەگى ورىس­تاقى تاربيە­نىڭ كەرە­مەت جۇرگىزىلۋى بارىسىندا قازاق قازاقپەن تەك ورىسشا سويلەسىپ بارىپ تۇسىنىسەتىن دارەجەگە جەتتى. حالقىمىز­دىڭ وسى مۇشكىل ءحالىن كۇن­دەلىكتى كورىپ كۇيىنگەندىك­تەن دە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز جوعارىداعىداي ۇرانعا تا­­تىرلىق ءسوز تاستاۋىنا تۋرا كەلدى. ءيا, تىم بول­ماسا وزىڭمەن ءوزىڭ قازاقشا ءسوي­لەسسەڭشى, قازاق, دەدى ول. جالپى نۇرسۇلتان ءابىش­­­ ۇلى ەل ءومىرىنىڭ قاي سالا­سىندا دا قازاق ءتىلىن جادى­نان شىعارعان ەمەس. ول مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشى­سى جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت بولىپ ساي­لانعان العاشقى كەزەڭدەردە ۇنەمى ورىسشا سويلەپ ءجۇر­دى. ەل ونىڭ وسى قىلى­عىنان تىكسىندى, بىراق ءۇمىت ۇزگەن جوق. ولاي بولاتىنى وتكەن عاسىردىڭ 80-جىل­دارىنىڭ ەكىنشى جارتى­سىندا قازاق ءتىلىنىڭ تاع­دىرى تالقىعا ءتۇسىپ جاتقان كەز بولاتىن. گ.كولبين ءتىل ماسەلەسىن الدەنەشە بۇلتالاققا سا­لىپ, قازاق زيالىلارىنىڭ ورتاسىنا وي تاستاپ الەك بولىپ جۇرگەندە قازاق قاۋىمى ەل كوزىندەگى ايتۋ­لى تۇلعالاردان پىكىر كۇت­كەنى راس. ۇلتتىق مۇددەنى الدىڭ­عى كەزەككە قوياتىن قازاق زيالىلارىنا دا قارايلادى. ءتىل باسىنا كۇن تۋعان وسىنداي اۋمالى-توك­پەلى كەزەڭدە ۇلت كو­كەيىن­دەگى ءسوزدى كولبين الدىندا تايسالماي ايتقان ءتىلشى-اكادەميك ءا.قاي­­دار سىندى عۇلامانى قۋاتتاپ, قولداۋ كورسەتكەن ادامداردىڭ الدىڭعى ساپىندا عانا ەمەس, باسى-قاسىندا ن.نا­­زارباەۆتىڭ بولعانىن ەل ەلجىرەي ەسىنە الادى. سونىمەن بىرگە ايگىلى اقىن-جازۋشىلار س.شايمەر­دەنوۆ, ج.مول­داعاليەۆتەردى ايرىقشا اتايدى. سونداي-اق قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىن قۋاتتاپ, دۇرىس شەشىم قابىلدانۋىنا سەپتىك جاساعان ءو.ءجانى­بەكوۆ پەن ونىڭ ۇزەڭگىلەس ىنىلەرى ءا.كەكىلباەۆ, م.جول­داسبەكوۆ, س.قاسقا­باسوۆ, ت.ابدىك تە ەل ەسىندە. ءسويتىپ ەل مۇددەسىن ويلايتىن باسشىسى بار, بەرەكە-بىرلىك, ىنتىماق قاسىنان تابى­لار قوسشىسى بار قازاق ەلى نەشە الۋان سىلكىلەسكەن تالاس-تارتىستان سوڭ تۇڭ­عىش رەت ءتىل تۋرالى زاڭعا يە بولدى. ونى 1989 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندە قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى بەكىتىپ, زاڭداستىردى. بۇل ەلىمىزدىڭ تاريحىن­داعى ەڭ ءىرى وقيعانىڭ ءبىرى ەدى. قازاق ءتىلى­نىڭ مارتەبەسىن وسىنداي مەملەكەت­تىك دەڭگەيگە كوتەرگەن وقيعا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاۋەل­سىزدىككە بەت تۇزەۋ­دىڭ العىشارتىنداي بۇل زاڭنىڭ تاريحي ءمانى اسا زور ەكەنى ءمالىم. ولاي بولاتىنى… عاسىرلار بويى اتا-بابامىز ارمان ەتكەن ەركىندىكتىڭ وسىلايشا ىسكە اسۋى عاجاپ ەمەس. 1990-1991 جىلدارى دوك­تورلىق ديسسەرتاتسيامەن اۋرەلەنىپ, الماتىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى 2-ءشى دەمالىس ۇيىندە جاتقان بولاتىنمىن. قازاق ەلى پرەزيدەنتىنىڭ سايلانعانىن سوندا جاتىپ ەسىتتىم. شاتتاندىم, سوزبەن جەتكىزە الماس اسەردە بولدىم. نە دەگەن باقىت. قازاقتىڭ ءوز الدىنا ەل بولىپ, وزگە ەلمەن تەرەزە تەڭەستىرۋى, تۇڭعىش ءوز پرەزيدەنتىن سايلاۋى تاريحي ۇلى وقيعا ەدى. ەڭسە كوتەرەر ەلىم ءۇشىن, اۋىرلىق اتاۋلىنىڭ ءبارىن كوتەرىپ كەلە جاتقان ەلىم ءۇشىن, حالقىمىزدىڭ اسىل مۇراسىن ساقتاي بىلگەن ءتىلىم ءۇشىن الاقايلاعىم كەلدى. كەۋدەنى كەرنەگەن سەزىم الاۋىن باسۋ وڭاي بولعان جوق. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە جول بولسىن دەي وتىرىپ, تىلەك-ناز ايتقىم كەلدى. سونى بۇگىن قايتالاپ ەسكە ءتۇسىرىپ, ەلباسىنا ەل سەنىمى زور ەكەنىن بىلدىرگىم كەلدى. ول مىناۋ: ءسۇيىنشى, حالقىم, ءسۇيىنشى اق تۇيەنىڭ قارىنى اقتارىلار كۇن بۇگىن. اق كيىزدىڭ ۇستىنەن تاق تابىلار كۇن بۇگىن. ءبىزدىڭ قازاق مومىنعا باق دارىعان كۇن بۇگىن. ەجەلگى ارمان, ءۇمىتى اتقارىلار كۇن بۇگىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى حاق تانىعان كۇن بۇگىن! ەلىمنىڭ ەرەك سۇلتانى, بايگە بەرمەس تۇلپارى, اۋەلەپ ۇشقان سۇڭقارى, بۇگىنگى ايتار ءسوز مىناۋ: كوپتىڭ كۇتكەن ىڭكارى. جارقىراي بەرسىن حالىقتىڭ ارايلاپ اتقان بۇل تاڭى. * * * ريزىق تىلەپ ەلىڭە رياسىز ەڭبەك ەتەسىڭ. سايىسقا كىرىپ سان ءتۇرلى قايتاردىڭ ەلدىڭ ەسەسىن ەلىڭنىڭ ەرەك مۇددەسىن وت-جالىن بولىپ قورعايسىڭ. دۇشپاننىڭ جارىپ كۇردەسىن, دوسقا ۇگىلگەن بوردايسىڭ. تۇسىنەر سەنىڭ جايىڭدى جەتىلمەي جاتىر ازامات. قينايدى سول جانىڭدى الۋان وي مازالاپ. ەرتەڭىن قامداپ ەلىڭنىڭ تىنىمسىز بەينەت شەگەسىڭ ىڭىرسىپ جاتقان جەرىمنىڭ جاراسىن ەمدەپ كەلەسىڭ. قايتارىمى از اششى تەر جۇدەتىپ ءبىتتى حالقىڭدى.. جەتپىس جىل كورگەن تاۋقىمەت قىسىپ تۇر بۇگىن القىمدى. ەر دەگەن ەلدىڭ قانشاسى تارازىعا تارتىلدى. ساعان دا سىناي قارايدى سالماقتاپ بارىپ نارقىڭدى “ساقتاسىن, – دەيدى, – ماڭگىگە, “تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق” – دەگەن اتا سالتىڭدى وشپەگەندى تىلەيدى بويداعى ۋىت, قارقىندى. تاعى ءبىر ەسكە سالارى – “شالقايعانعا شالقايعىن, پايعامباردىڭ ۇلى ەمەس. ەڭكەيگەنگە ەڭكەيگىن, اكەڭنەن قالعان قۇل ەمەس”. بۇدان بىلاي وزگەگە, جالتاقتاۋىڭ ءجون ەمەس, ويلاپ تۇرساق الدى-ارتى ۇلىقتىقتىڭ بۇل ەمەس, ەلىڭە قۇل بولماساڭ, وتىرعان ءتورىڭ ءتور ەمەس, “ ۇلىق بولساڭ كىشىك بول” حالىقتان ەشكىم ءور ەمەس. * * * كەلىمسەكتەر شەرۋى توقتاماي تۇر ەلىڭدە, كوبى سونىڭ مەكەنى كوگالىڭ دا, كولىڭ دە. باۋىرىڭ سىرتتا قاڭعىپ ءجۇر, باتا الماي ەلگە كەلۋگە. ەل مەن جەردىڭ بايلىعى كەتپەسىن دەسەك تەگىنگە, قازاعىڭنىڭ كۇيىنە ۇڭىلگەيسىڭ تەگىندە. ول بەيباق نە كۇي شەگۋدە ءوزىنىڭ تۋعان جەرىندە. قولبالا بولىپ قالماسىن جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە. ۇستاعايسىڭ ەلىڭدى داناگوي اقىل, ەبىڭمەن. ۇستاعايسىڭ ءبارىن دە وزىندىك ورە جونىڭمەن. ەل باسشىسى سۇرىنسە, ەتپەتتەپ قۇلار جۇرتىڭىز. كەڭەسپەن ءىستى شەشكەيسىز, جەتىلسىن دەسەك ۇلتىمىز. * * * سەنەدى ەلىڭ وزىڭە, سەنەدى جالىن سوزىڭە. قالماسىن دەپ تىلەيدى كەزدەيسوق جايعا كەزىگە. ويلاعانىڭ تاق ەمەس, قازاقستان تاعدىرى. قينايدى سەنى ەلىڭنىڭ كوپ نارسەدەن ءماجبۇرى. ويلاعان ادام باس قامىن, ويلاماس جايىن باسقانىڭ. سويلەپ ۇلكەن مىنبەدەن وداققا سالماق تاستادىڭ. * * * انادان تۋعان سەندەي ۇل انا ءتىل جايىن تولعانار. قادىرى كەتكەن ءتىلىمدى كىم سەندەي ۇعىپ قولعا الار. ءتىلىڭدى كيە تۇتپاساڭ, باق دەگەنىڭ سور بولار. ەلىنىڭ قامىن جەمەگەن, تۇبىندە باسشى قور بولار. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرسەڭ, اتاعىڭ, داڭقىڭ زور بولار. سوندا عانا, نۇرەكە, قازاعىڭ دا بار بولار. بۇلعاقتاعان بۇل زامان, بارىمىز دەپ قولدا بار, قۇلقىنعا قۇل بوپ كەي نادان. تويىنىپ ءوزى قوڭدانار. بويىڭدى بۇدان اپ قاشساڭ, ءىسىڭدى قۇداي وڭعارار. سودان دا بارىپ, نۇرەكە, مارتەبەڭىز زور بولار. وزىڭدەي ەرەن ەستىدەن ۇرپاققا ۇلگى جول قالار. باسىڭدا كوپ تاۋقىمەت: تۇرمىس, داۋلەت, وردالار, انا ءتىل, تاريح, ونەرىم. ەل دوستىعى – ول دا بار. وسىنىڭ ءبارىن كوتەرەر وزىڭدەي الىپ نار بولار! ەل سەنىمىن اقتاساڭ, الار العىس مول بولار. الالاماي حالقىڭدى, ادىلدىك قۇرساڭ قول بولار… ەلىڭ بەيبىت كۇن كەشسە, ناعىز باقىت سول بولار. وسىناۋ قيىن ساپاردا قۇداي جولىڭدى وڭداسىن, ارۋاقتار قولداسىن. وزىڭە دە, وزگەگە قيانات, ءسىرا بولماسىن! 1 جەلتوقسان, 1991 ج. سودان بەرى ەلىمىزدىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە وتپەدى. نەبىر قيىن كەزەڭدەردى باستان كەشىردىك. حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامى 1992 جىلى ءوزىنىڭ ەكىنشى قۇرىلتايىن وتكىزدى. ن.ءا.نازارباەۆ قۇرىلتاي جۇمىسىنا ارنايى كەلىپ, ءسوز سويلەدى. بۇل مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلگەن قازاق تىلىنە قارسى پىكىرلەردىڭ ءالى باسىلا قويماعان كەزى بولاتىن. حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامى جەرگىلىكتى ۇيىمدارىن قۇرىپ, قۋاتتانا باستاعان تۇسى بولعانمەن, الگىندەي نەگىزسىز قارسىلىقتاردىڭ قاراسى كوپتەۋ ەدى. وسىنداي كەزەڭدە ەلباسىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تىلگە, “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسىپ, كوزقاراسىن اشىق ءبىلدىرۋى ۇلكەن دەمەۋ بولدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەسىن نىقتاپ, تۇعىرىن بەكىتە ءتۇسۋ ءتىپتى دە وڭاي بولعان جوق. شەكارانى ايقىنداپ, ەلىمىزدىڭ ءال-قۋاتىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ەلباسى سان الۋان تاسىلدەرگە باردى. ەل ىشىندەگى تۇتاستىق, بىرلىك, ىنتى­ماقتاستىقتىڭ جولى دا جەڭىل بول­مادى. ءوز بيلىگى وزىنە تيگەن ەلىمىزدىڭ ەڭسە كوتەرۋى قيلى-قيلى جولدارعا اپاردى. بىردە كوڭىلدى كوتەرەتىن, بىردە كوڭىلدى تومەندەتەر وقيعالار بولدى. 1989 جىلى قابىلدانعان ءتىل تۋرالى زاڭىمىزدىڭ جاڭا ءومىردىڭ, ياعني تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا سويكەس كەلە بەرمەيتىن تۇستارى بايقالا باستادى. ونى قايتا قاراپ, قازىرگى جاعدايعا سايكەس ءتۇزۋ قاجەتتىگى تۋدى. ءسويتىپ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆ 1997 جىلى شىلدەنىڭ 11-ىندە “قازاقستان رەسپۋبليكاسىن­داعى ءتىل تۋرالى” زاڭعا قول قويدى. بۇل قۇجاتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ەلباسىنىڭ تىكەلەي ارالاسىپ, ءوز قاداعالاۋىندا بولۋى. سوندىقتان دا بولار ايتۋلى ماماندارمەن كەڭەسە وتىرىپ, ول زاڭ باپتارىن نەگىزىنەن ءوز قولىنان وتكىزدى دەسە بولادى. ەلىمىز قانشاما قيىن كەزەڭدەردى باستان وتكىزىپ, بىرتىندەپ ەڭسە كوتەرىپ كەلە جاتتى. مەملەكەتتىك ءتىلىمىز دە ەلمەن بىرگە جەتىلىپ, قولدانىس اياسىن كەڭەيتە ءتۇستى. ونىڭ ءاربىر ساتىسىنان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولتاڭباسىن كورۋگە بولادى. ەگەر ونى تاراتىپ, تالداپ ايتار بولساق, ۇلكەن ءبىر كىتاپقا تاتىر ەڭبەك بولار ەدى. ءبىز ونىڭ كەيبىر تۇستارىن عانا ءتيىپ-قاشىپ اڭگىمەلەپ وتىرمىز. كەڭىرەك اڭگىمە بولاشاقتىڭ ۇلەسىندە. دەگەنمەن, تاۋەلسىزدىك تىرەگىنىڭ بىردە بولسا بىرەگەيىنە اينالعان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بۇكىل حالىقتىق سيپاتقا يە بولا الماي وتىرۋىنا نە سەبەپ دەگەن ساۋال كوپتىڭ كوكەيىنەن كەتپەي كەلەدى. نەگە؟ كەۋدەنى كەرنەپ تۇرعان ءبىر ارمان بار. ول قانداي ارمان؟ ول ناعىز قازاقى مىنەز-ق ۇلىقپەن جىمداسىپ جاتقان وزىمىزگە ءتان ەجەلگى قىلىق. وزىندىك بولمىستى ۇمىتارلىققا دەيىن كەرەمەت ەلىكتە­گىشتىك. ءبىز بۇل كۇنگە وسىنداي كەرەمەت “قابىلەتپەن” جەتتىك. جانە ءوز بويى­مىزداعى وسالدىقتى باسقا بىرەۋگە جابۋعا بەيىم تۇراتىنىمىز بار. ەگەر ەلباسى كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتىندە, سان الۋان ۇلت وكىلدەرىمەن قارىم-قاتىناسىندا تەك قانا قازاقشا سويلەيتىن بولسا, ءوز ەرىكتەرىمەن مەكتەپتەرىنە بەرىپ ورىسشا تاربيەلەپ جاتقان ءۇرىم-بۇتاقتارىنىڭ ءبارى ءبىر كۇندە قازاقشا سايراپ شىعاتىنداي كورەدى. بۇل نارسە انىقتاپ ايتىلما­عانمەن, اعايىننىڭ كوبىنىڭ كو­كەيىندە تۇرادى. ءوز بويىنداعى وسال­دىقتى وزگەدەن كورۋ – ەجەلدەن قالماي كەلە جاتقان كەسەل. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەلەنۋىنە بايلانىستى ايتقان ويلارى مەن ءىس-ارەكەتتەرىن سانامالاپ ايتىپ شىعۋدىڭ ءوزى ارنايى ەڭبەككە ۇلاسىپ كەتەر ەدى. اسىرەسە, نۇرەكەڭنىڭ پرەزيدەنتتىلىككە ۇمىتكەرلەر قاتارىندا انا ءتىلىنىڭ الدىنا كەلىپ, ەكى رەت ەمتيحان تاپ­سىرۋعا تاۋەكەل ەتكەنىنىڭ ءوزى ەرلىكپەن بارابار ءىس بولاتىن. لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ 5 مۇشەسى قازاق ەلىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان ادامنىڭ بىلىك-بىلىمىنە, ساۋات-قارىمىنا, الەمدىك دەڭگەيدى اۋقىمداپ جاتقان ەرۋديتسيا­سىنا تاڭ قالعانى بار. وسى ورايدا سول لينگۆيستيكالىق كوميسسيانىڭ ءتور­اعاسى رەتىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سىناقتان قالاي وتكەنى تۋرالى تۇيگەن ويىمدى قايتالاپ ەسكە الا كەتكەندى ءجون كوردىم: “ – ءسىز بۇگىن انا ءتىلىڭىزدىڭ الدىنا تاعى دا باس ءيىپ كەلىپ, كورەگەندىك جاسادىڭىز. ءسىزدى سىناققا سالىپ وتىرعان مىنا بەس پروفەسسور ەمەس, اياۋلى انا ءتىلىڭىز. ەل سىنىنان سان رەت وتكەن جانسىز. تىلگە جۇيرىكتىگىڭىزگە قاراماستان, ەل مەن تىلدەن بيىك ەمەسپىن دەپ, توڭىرەگىڭىزدەگى جاندارعا تاعى دا وي تاستادىڭىز. سىناقتىڭ ءۇش تۇرىنەن دە مۇدىرمەي ءوتتىڭىز. جازۋداعى ساۋاتىڭىزعا ءتانتى بولدىق. ءسىزدىڭ سەنىمىڭىزگە يە بولىپ, بيلىك باسىنا كوتەرىلگەن تىلگە شورقاق ءىنى, باۋىر, سەرىكتەرىڭىز وسىلايشا تانىتسا عوي ساۋاتىن. وقۋ ساۋاتىڭىزعا ايتارىمىز جوق. تاڭداعان ءماتىندى زاڭدى تالاپقا ساي, ادەمى قوڭىر داۋىسپەن, ىرعاق ماقامى­مەن كەلىستىرە وقىدىڭىز. ال سويلەۋ شەشەندىگىڭىز ءبىزدى ودان سايىن ەلىكتىرىپ اكەتتى. كوسەم ويلارىڭىز بەن جوبا-جوسپارلارىڭىزدى بايانداۋدا قازاق ءسوزىنىڭ تەلەگەيىندە ەركىن ءجۇزىپ, كوسىلە جونەلەتىنىڭىزگە ءتانتىمىز. ءسوز بۇيداسىن ۇستاعان ءدۇلدۇل بابالارىڭىزدى بىلاي قويا تۇرىپ, ءسىزدى تىڭداۋدىڭ وزىنەن-اق قازاق ءسوزىنىڭ عاجايىپ قۋاتىن, اسەم دە استارلى تۇسىن, قانشا سويلەسەڭ دە تاۋسىلماس قازىناسىن تانىدىق. قىسقاسى, ەل باسقارعىسى كەلەتىن ءاربىر قازاق, ەڭ اۋەلى انا ءتىلىنىڭ كاۋسارىنان وسىلايشا قانىپ ءىشىپ, ىندىنى كەپكەن تىڭداۋشىنىڭ سۋسىنىن وسىلايشا قاندىرسىن دا. ءسىز ارقىلى ەلدىڭ مەرەيى مەن ءتىلدىڭ مەرەيى ءوسىپ كەلەدى. كەشەگى جولداۋ مەن ەلگە ساپارلارىڭىز حالىقپەن بىرتۇتاستىقتىڭ شەرۋىندەي بولدى. بارلىق جەردە انا ءتىلى سىزبەن بىرگە ءجۇردى. ءتىلدى قۇرمەت تۇتۋدىڭ اسقان ۇلگىسى وسى ەمەس پە؟ وسىعان ماساتتانا وتىرىپ, الەمنىڭ الىپ ەلدەرىنىڭ الپاۋىت باسشىلارىمەن تەرەزە تەڭەستىرىپ, تەڭ سويلەسىپ جۇرگەن مارتەبەڭىزدى ماقتان ەتەمىز. سونىمەن بىرگە سونداي شەتەل ساپارلارىندا دا ولار ءسىزدىڭ ءوز انا تىلىڭىزدە دە كەرەمەت سويلەيتىنىڭىزدى سەزىنىپ, قازاقى ءۇنىڭىزدى ەستىسە عوي دەپ ارماندايمىز. اللا جار بولىپ, كەمەلدىك پەن كوسەمدىككە قاراي جول تارتقان اق كەمەڭىزدىڭ ايدىنى اشىق بولعاي!” (“ەگەمەن قازاقستان”). ومىرزاق ايتباي ۇلى, اكادەميك, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى.