جۋىردا اقش قارجى ءمينيسترى سكوتت بەسسەنت پەن ۋكراينا ەكونوميكا ءمينيسترى يۋليا سۆيريدەنكو ۆاشينگتوندا سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار جونىندەگى كەلىسىم قۇجاتىنا (Reconstruction Investment Fund – RIF) قول قويدى. ۋكراينا مينيسترلەر كابينەتىنىڭ سايتىندا جاريالانعان كەلىسىم ماتىنىندە كورسەتىلگەندەي سەرىكتەستىك اياسىندا ۋكراينا قۇراما شتاتتارعا ءوزىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن بارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
كەلىسىم جاريالانعانعا دەيىن يۋليا سۆيريدەنكو Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندە ونىڭ ماقساتتارى مەن شارتتارىن ءتۇسىندىرىپ جازبا قالدىردى. «RIF مينەرالدىق, مۇناي-گاز جوبالارىنا, سونداي-اق ءتيىستى ينفراقۇرىلىم مەن وڭدەۋگە ينۆەستيتسيا سالادى. العاشقى ون جىلدا بارلىق كىرىس تەك ۋكرايناعا ينۆەستيتسيالانادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جاڭا جوبالار قارجىلاندىرىلىپ, ەلدى قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمسالادى», دەپ جازدى ول.
قۇجاتتا اليۋميني, باريت, بەريللي, ۆيسمۋت, گادوليني, گاللي, گەرماني, گولمي, ديسپروزيا, ەۋروپي, يريدي, يتتەربي, يتتري, يندي, كادمي, كالي, كوبالت, لانتان, ليتي, ليۋتەتسي, ماگني, مارگانەتس, مىس, مىرىش, نەوديم, نيكەل, نيوبي, مۇناي, پاللادي, پلاتينا, فليۋورشپاتى, پرازەوديم, رودي, رۋبيدي, رۋتەني, ساماري, سكاندي, سۇرمە, تانتال, تەللۋر, تەربي, ۋران, ۆانادي, تسەري, تسەزي, حروم, تسيركوني, فتور, ەربي, تابيعي گاز سەكىلدى تابيعي رەسۋرس كورسەتىلگەن.
مينەرالدىق رەسۋرستار تۋرالى قۇجاتقا قول قويعان سوڭ ۋكراينا ءمينيسترى كەلىسىمنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن جاريالادى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, ۋكراينا رەسۋرستارعا تولىق يەلىك ەتىپ, باقىلايدى, سونداي-اق قاي جەردەن, قانداي پايدالى قازبا وندىرەتىنىن انىقتايدى. اقش بۇل كەلىسىمگە حالىقارالىق دامۋ قارجىلىق كورپوراتسياسى (DFC) مەملەكەتتىك مەكەمەسى ارقىلى قولداۋ بىلدىرەدى. بۇل مەكەمە ۋكرايناعا اقش, ەۋروپالىق وداق جانە باسقا ەلدەردەن ينۆەستيتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى تارتادى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار ۋكراينانىڭ مەملەكەتتىك كومپانيالارى جەكەمەنشىككە وتكىزىلمەيدى, «ۋكرنافتا» جانە «ەنەرگواتوم» مەملەكەتتىك مەنشىكتە قالادى. مامىلەدە كيەۆتىڭ ۆاشينگتون الدىنداعى ەشقانداي قارىز مىندەتتەمەلەرى دە ايتىلمايدى. قورعا قارجى تەك ماڭىزدى ماتەريالدار سالاسىنداعى جانە مۇناي-گاز سەكتورىنداعى جاڭا جوبالاردان تۇسەدى, وسى جوبالاردان تۇسەتىن كىرىستىڭ 50 پايىزى RIF-كە اۋدارىلادى.
اقش-پەن پايدالى قازبالار بويىنشا كەلىسىمدى ۋكراينا پارلامەنتى دە ماقۇلدادى, 338 دەپۋتات قولداۋ ءبىلدىردى. كەلىسىمدە ەكى ەل سيرەك مينەرالدى رەسۋرستاردى بىرلەسىپ وندىرەدى دەلىنگەن. ال ارنايى قور قۇرۋ ءۇشىن اقش الدىمەن جارنا تولەۋگە ءتيىس. قور 10 جىل جۇمىس ىستەيدى دەپ جوسپارلانعان.
ال ساراپشىلار ەكى ەل اراسىنداعى رەسۋرستىق مامىلە ەلەۋلى وندىرىستىك پروبلەمالار تۋدىرادى دەپ وتىر. «The Washington Post» (WP) گازەتى سالا ماماندارىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ «ۋكراينا مەن اقش اراسىنداعى پايدالى قازبالار تۋرالى كەلىسىم ۆاشينگتوننىڭ رەسۋرستىق سەكتوردا كەزدەسەتىن كوپتەگەن ماسەلەسىن شەشە المايدى. كيەۆتىڭ مۇناي مەن گاز وندىرۋگە ايتارلىقتاي مۇمكىندىكتەرى جوق», دەپ جازادى. سونداي-اق ماقالادا لوگيستيكالىق, ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەدەرگىلەر كوپ ەكەنى ايتىلعان. ونىڭ ۇستىنە كەلىسىم تەز ناتيجە بەرمەيدى, ويتكەنى تيتان, گرافيت جانە ءليتيدى ءوندىرىپ, اقش-قا جەتكىزۋ قيىن, بۇل «الىس بولاشاقتا» ىسكە اساتىن دۇنيە, ال مۇناي-گازدىڭ الەۋەتى شەكتەۋلى. سونداي-اق SAFE ماڭىزدى مينەرالدار بويىنشا ساراپشىسى ەبيگەيل حانتەردىڭ ايتۋىنشا, ۋكرايندىق ليتي كەن ورنى رەسەيدىڭ باقىلاۋىنداعى اۋماقتا ورنالاسقان.
«بۇل كەلىسىم بارلىق وزەكتى ماسەلەنىڭ شەشىمى ەمەس. اسىرەسە قىتايدىڭ ۇستانىپ وتىرعان قازىرگى سالىق ساياساتىنا ەش اسەر ەتە المايدى», دەگەن پىكىردە جاھاندىق ەنەرگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ريد بلەيكمور. ونىڭ ۇستىنە, قىتاي مەن اقش اراسىنداعى شەكتەۋلەردىڭ شەشىمى بولاتىن 17 سيرەك جەر مەتالىنىڭ قورى ۋكراينادا دا از.
ساراپشىلار سونىمەن قاتار ۋكراينانىڭ مۇناي مەن گاز وندىرۋگە ايتارلىقتاي مۇمكىندىكتەرى جوق دەپ ەسەپتەيدى. تەحاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ساراپشىسى بەن كەحيلل: «مەن دۇنيە جۇزىندە مۇمكىندىكتەرى بار ءىرى كومپانيالار ۋكراينانى ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن باسەكەگە قابىلەتتى ورىن رەتىندە قاراستىرادى دەپ ويلامايمىن. كەيبىر كىشىرەك, تاۋەلسىز كومپانيالار تاۋەكەلگە بارۋى مۇمكىن», دەدى «The Washington Post»-قا بەرگەن سۇحباتىندا.
سونداي-اق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, اقش ۋكرايناداعى قاجەتتى رەسۋرستاردىڭ قورى تۋرالى دەرەكتەردى كەڭەستىك كەزەڭدەگى زەرتتەۋلەردىڭ كورسەتكىشىمەن عانا شەكتەلگەن. ولار كيەۆتىڭ قازىرگى جاعدايى دۇرىس زەردەلەنىپ, ەسەپكە الىنباي وتىرعانىن ايتادى. تيىسىنشە, اقش كەن ورىندارىندا بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ بارىپ, شەشىم قابىلداۋى قاجەت ەدى.
ء«بىز اقش, كانادا جانە اۋستراليا سياقتى ەلدەردە پايدالى قازبالاردى بارلاۋ ءۇشىن قاراجات تابا الماي, قينالىپ جاتىرمىز. ال ۋكراينادا بۇل جۇمىستارعا اقشا تابۋ قانشالىقتى قيىن بولاتىنىن ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن», دەيدى اقش ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى قىزمەتكەرى ەشلي زۋمۆالت-فوربس.
بۇل كەلىسىم اقپان ايىنان باستاپ تالقىلانىپ, ەكى جاق ءبىر-ءبىرىنىڭ تالابىنا كەلىسپەي, بىرنەشە رەت وڭدەۋدەن ءوتىپ بارىپ ماقۇلداندى. 26 ساۋىردە ترامپ پەن زەلەنسكي ۆاتيكانعا ريم پاپاسى فرانتسيسكتى جەرلەۋ راسىمىنە كەلگەن كەزدە اۋليە پەتر عيباداتحاناسىندا بەتپە-بەت كەزدەستى. «Axios» حابارلاۋىنشا, زەلەنسكي 15 مينۋتتىق كەزدەسۋدە اقش پرەزيدەنتىن ۆلاديمير پۋتينگە قارسى قاتال پوزيتسيا ۇستانۋعا شاقىرعان, سودان كەيىن ترامپ رەسەي پرەزيدەنتىن كيەۆكە جاسالعان جاپپاي شابۋىلى ءۇشىن سىنعا العان. الايدا «Axios» مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ترامپ زەلەنسكيگە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار تۋرالى كەلىسىمگە مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك قول قويۋعا «قىسىم» جاساعانى بەلگىلى.
ساياساتتانۋشى قازىبەك مايگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, ترامپ اكىمشىلىگى قانتوگىستى توقتاتۋعا ىنتاسى بار دەسە, ەكىنشى جاعىنان ۋكراينا مۇددەسى ەسكەرىلەتىن ادىلەتتى بەيبىتشىلىك بولۋى كەرەك.
