ەلىمىزدىڭ وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى تاريحىندا ەلەۋلى ءبىر بەلەستىڭ ارقا توسىندە ورناعان جاڭا ءوندىرىس وشاعىنان تامىر تارتقانى ايان. وسى كۇنگى ايگىلى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ ءىزاشارى سوعىس ءورتى ءورشىپ تۇرعان شاقتا ىرگە كوتەرگەن قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتى بولعان ەدى. بۇل سالاداعى الىپقا اينالۋى 1960 جىلدىڭ 3 شىلدەسىندە ءبىرىنشى دومنا پەشى ىسكە قوسىلىپ, قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىن الۋدان باستالدى. سودان ساباقتاسىپ, ورىلگەن وزگەرىستەر ءورى قازىر بيىك.
سونىڭ نەگىزىن بەرىكتىرگەن ەلامان بايعازيەۆ, التىنبەك دارىباەۆ, سەرگەي دروججين, تولەگەن ادام-يۋسۋپوۆ, الەكسەي پانچەنكو, ارعىن ءجۇنىسوۆ, الەكساندر حۆوستوۆ سىندى ماگنيتكا تارلاندارى قاتارىندا بولاشاق پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بولۋىن تەمىرتاۋلىقتار ماقتانىش تۇتادى. گورنوۆويلىقتان مەملەكەت باسشىسىنا دەيىن وسكەن ۇلى جولداعى تەرەڭ ءىز كومبينات, قالا شەجىرەسىمەن استاسىپ جاتىر. ول, اسىرەسە, كەزىندە بىرگە وت اۋىزدىقتاپ, قويان-قولتىقتاسا ەڭبەك ەتكەن جاندارعا ەتەنە تانىس. سوعان وراي بايىرعى بولات بالقىتۋشى ارعىن ءجۇنىسوۆتى, ءبىر بريگادادا يىق تىرەستىرە جۇمىس ىستەگەن ۆلاديمير كولباسانى, دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنەن تۇلەكتەس التىنبەك اسانوۆتى, سىيلاستىقتارى جاراسقان ۆلاديمير كاۋتستى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
ارعىن ءجۇنىسوۆ, كسرو-نىڭ قۇرمەتتى جانە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى:
– مەنىڭ تاعدىرىم تەمىرتاۋمەن بىتە تامىرلاس. قازىر قاراپ وتىرسام, سەكسەننەن اسقان جاسىمنىڭ الپىس ءۇش جىلى وسى قالا تىنىسىمەن تىعىز ۇشتاسقان ەكەن. سوعىستىڭ قيىن كەزەڭىندە اۋىر جۇمىسقا ەرتە ارالاسقان بارشا جەتكىنشەكتەردەي اقمولانىڭ جولىمبەت كەنىشىندە ۇلكەندەرمەن قوسا قولىما قايلا ۇستادىم. سوندا 14 جاستاعى بوزوكپە بالا ەدىم. قابىرعا قاتايماعان, بۋىن بەكىمەگەن كەز. بىراق ءومىر تەز ەسەيتەتىن ۋاقىتتار بولادى ەمەس پە؟! سول ماڭدايىمىزعا جازىلعان شىعار, قىزىق شاقتىڭ قىزىعىن كورە الماي ەرجەتتىك. ەسەسىنە ەڭبەككە ىسىلدىق, تىرشىلىكتىڭ ىستىق-سۋىعىنا توسەلدىك, عۇمىرلىق سەرىك ىسكە بەرىكتىك بولدى.
مايداننان امان-ەسەن ورالعان اعام كابير تەمىرتاۋدا ەندى-ەندى قادام تۇزەپ كەلە جاتقان قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ كومسومول كوميتەتى حاتشىسىنا تاعايىندالعان بەتتە بۇتكىل وتباسىمىزدى كوشىرىپ الدى. ءوزىم اعا اقىلىمەن سوعان جۇمىسقا ورنالاستىم. ءدالىن ايتقاندا, 1947 جىلدان 1998 جىلعا دەيىن 51 جىل بويى تابان اۋدارماستان ءبىر كاسىپورىندا ەڭبەك ەتتىم. بۇل ءوزى جارتىعاسىرلىق ەڭبەك بەلەسى عوي. سونىڭ تەڭ جارتىسى مارتەن پەشىنىڭ الدىندا ءوتتى.
ءبىز تاعدىرىمىزدى تەمىرتاۋمەن توعىستىرعان العاشقى جاس لەك بولساق, اراداعى ون جىلدان سوڭ قاتارىمىزدى تولىقتىرۋشىلار كوبەيگەن ۇستىنە كوبەيە ءتۇستى. بۇلار كومسومولدىق جولدامامەن, كەيبىرى ءوز ەرىكتەرىمەن بولاشاعى زور ءوندىرىستى وركەندەتۋگە ۇلەس قوسۋدى ماقسات ەتۋشىلەر بولاتىن. اسىرەسە, ءبىرىنشى دومنا پەشىنىڭ ىسكە قوسىلۋى الدىندا كومبينات جۇمىسشىلار قۇرامى ءتىپتى جاسارىپ كەتكەندەي-ءدى. الىستان اعىلعان مىڭداعان جىگىتتەر مەن قىزدار اراسىنان ءوزىمىزدىڭ قانداس باۋىرلارىمىزدى جيىرەك كورگەن سايىن كوڭىلىمىز مارقايىپ قالادى. سولاردىڭ ىشىنەن ۇلكەن ءبىر شوعىرى مەتاللۋرگ ماماندارىن دايارلاۋدىڭ ۇزدىك مەكتەبى سانالاتىن دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلگەنىن ەستىپ ءجۇرۋشى ەدىك, ەكى جىلدان كەيىن ءىس ۇستىندە تانىدىق. ال كوزگە ەرەك تۇسكەنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتتى ءىنىمىز بولدى. قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىن الۋشى بريگاداعا قامتىلۋ, مۇنداي سەنىم ۋچيليششە قابىرعاسىنان جاڭادا عانا قاناتتانعان جىگىتكە جايدان-جاي كورسەتىلمەگەندىگى باسقا-باسقا, بىزگە بىردەن ءبىلىندى. جاسىراتىنى جوق, ول كەزدە قازاق جاستارىنىڭ ءوندىرىستىڭ جاۋاپتى بۋىندارىنا تارتىلۋى سيرەك-ءتىن. ءتۇسىنىكسىز سامارقاۋلىق تىيىلىپ, سەڭ قوزعالعانداي بۇل قۇبىلىسقا قۋانىپ قالدىق.
سول ۇمىتىلماس كۇنى شويىن سەلىن اعىزۋشىلاردىڭ ءىس-قيمىلدارى ساتتىلىگىنە تىلەۋقور بولۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە مەنىڭ نازارىم ارىپتەس باۋىرىما ەرىكسىز اۋا بەرگەنى ەسىمدە. جان-جاقتان قاداعالاۋشىلار كوپ. كەمىستىك جىبەرىپ الماسا دەپ تولقيمىن. بايقايمىن, قوزعالىس-ارەكەتى ءوز مىندەتتەرىنە مۇلتىكسىز گورنوۆويلارداي شيراق. ىشىمنەن “بولعالى تۇرعالى جىگىتسىڭ-اۋ” دەپ ويلاپ, جانىمداعىلارعا ماقتانا قاراپ قويامىن. سويتسەم, ءبىر مەن ەمەس, نيەتتەس اعايىنداردىڭ ءبارى سونداي قۋانىشتا ەكەن.
كەيىندە جاقىن تانىستىق, ارالاسا باستادىق. كەزدەسۋلەردە ىنىلىك ىلتيپاتپەن الدىمەن سالەم بەرىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەرگە تارتا جونەلەتىندىگى, بىلمەگەنىن سۇراپ, مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ ءمان-جايىنا قانىعۋعا ىنتىزارلىعى ودان سايىن سىيلاستىعىمىزدى جاراستىرا بەردى. مەنىڭ نەگىزگى مىندەتىم مارتەن بۋىنىنا قاتىستى بولعاندىقتان, قويان-قولتىقتاسا جۇمىس ىستەسە قويماسام دا, تاجىريبەم بار, اعالىعىم بار اقىل-كەڭەسىمدى ايتۋدان ايانبايمىن. سودان ون جىلعا جۋىق دومنادا ەڭبەك ەتتى. وندا جۇمىس ىستەۋدىڭ اسا قيىندىعىن, وعان ەكىنىڭ ءبىرى توزە بەرمەيتىندىگىن تەك مەتاللۋرگتەر بىلەدى. نۇرسۇلتان ءىنىمنىڭ ەل باسقارۋداعى قازىرگى قاجىرلى قايراتى سونداعى شىڭدالىستان بولار دەپ ويلايمىن.
ەلباسىنان باستاپ تالاي تارلان تۇلعالاردى تۇلەتىپ ۇشىرعان قازاقستان ماگنيتكاسىنان مەن دە باقىتىم جانعان جانداردىڭ ءبىرىمىن. ۇزاق جىلدار مارتەن پەشى الدىندا توگىلگەن ماڭداي تەرىم جوعارى باعالانىپ, لەنين جانە وكتيابر رەۆوليۋتسياسى وردەندەرىمەن ماراپاتتالدىم. كسرو-نىڭ قۇرمەتتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى اتاندىم. وسىنداي قۋانىشتى ساتتەرىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدەن بۇرىن قۇتتىقتاپ, مەرەيىمنىڭ وسە بەرۋىنە تىلەك بىلدىرەتىن. ەڭبەك ادامىن قاستەرلەي ءبىلۋدىڭ بيىك مادەنيەتتىلىگىن بۇگىندە بارىمىزگە اينىماعان ادال كوڭىلىنەن سەزىپ جۇرەمىز.
ماعان كەيدە قازاقتىڭ تۇڭعىش مەتاللۋرگىسىز دەگەن قولپاشتاۋلار ايتىلىپ قالىپ جاتادى. كىم دارىپتەگەندى جەك كورسىن, الايدا, الدىمدا ەلامان بايعازيەۆ, التىنبەك دارىباەۆ سىندى ۇستازدارىم بار. بۇل تەڭەۋگە سولار لايىق دەپ سانايمىن.
شۇكىر, قازىر جۇنىسوۆتەر اۋلەتىنەن شىققان مەتاللۋرگتەر ءبىر شوعىر. ءىزىمدى بالالارىم, ىنىلەرىم باسىپ, كومبيناتتا جالعاستىرىپ كەلەدى. ابىروي-بەدەلدەرى ءتاپ-ءتاۋىر. سوعان قۋانامىن. زامان تالابىنا سايكەس جاڭارتىلىپ, جاڭعىرتىلعان تەحنيكالاردى شەبەر باسقارۋدى مەڭگەرىپ العان, سونى ۇرشىقشا ۇيىرەتىن جاستاردىڭ ورنىمىزدى باسقانىنا قۋانامىن. جۇماسىنا ءبىر سوقپاسام كوڭىلىم كونشىمەس بايىرعى ورتامنىڭ ايدان-ايعا تانىعىسىز وزگەرىسى رازىلىق وسىرەدى. اۆتوماتتاندىرىلعان, كومپيۋتەرلەندىرىلگەن جۇمىس بۋىندارىنا قىزىعىپ كەتەمىن. ءتۇتىن, گاز يىسىنەن ارىلعان, اينالاسى تاپ-تازا تسەحتار بۇرىن ءبىز ارماندايتىن كورىنىسپەن الدان شىعادى. اتتەڭ, جاس ۇلعايدى, ايتپەسە, قايتا ورالىپ, كانىگى ىسكە كىرىسىپ كەتكىم كەلىپ تۇرادى.
جاقىندا ءبىر بارعاندا ۇزدىكسىز قاڭىلتىر قاقتاۋ تسەحىن ارنايى ارالادىم. جۇرتتىڭ ءبارى تانيدى عوي. قۇشاقتارىن جايا قارسى الىپ, ءىس بارىسىن باياندادى. بايىرعى مەتاللۋرگ رەتىندە ونسىز دا جاعدايدى جازباي اڭعاردىم. اۋىسىمدارى ۇستىنەن تۇسكەن ۆيكتور سولوۆەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن بريگادا قيمىلى ۇنادى. قۇرامى جاعىنان شاعىن ۇجىم بىلتىر 170 مىڭ توننا قاڭىلتىر قاقتاپتى. بيىلعى بەس ايداعى كورسەتكىش 72 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلىپتى. بەلگىلەنگەن تاپسىرمانىڭ تولىق ورىندالۋى جىگىتتەردىڭ مىندەتتەرىنە جەتىكتىگىن كورسەتەدى. باستاپقى قالىڭدىعى 2,3 سم بولاتتى جۇپ-جۇقا قاڭىلتىرعا اينالدىرۋ ناعىز شەبەرلىكتىڭ بەلگىسى. ءبىزدى بيىكتەتكەن تەمىرتاۋ ەڭبەككە ادال ازاماتتاردى بيىكتەتە بەرەرى حاق.
جالپى العاندا كومبيناتىمىزدىڭ قازىرگى قادامى قۋانارلىقتاي. وتپەلى كەزەڭ قيىندىقتارىنان كەيىن قايتا ورلەۋگە بەت بۇرۋى ەلباسى تالاپ-كەڭەسىنىڭ ارقاسىندا ەكەنىن بىلەمىز. قاناتتانعان ورتاسىنا جاناشىرلىعىنا ريزالىعىمىز بولەك.
ەندى بىرەر كۇننەن كەيىن قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىننىڭ الىنعانىنا 50 جىل تولعالى وتىر. قالا, ايماق, قالا بەردى ەل ومىرىندەگى وسىناۋ ەلەۋلى وقيعاعا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاتىساتىندىعىن ەستىپ, قۋانىپ جاتىرمىز. نۇرەكەڭدى ءوز ادامدارىنداي كورەتىن تەمىرتاۋلىقتار بۇل جولعى ءمانى دە, ءجونى دە بولەك كەزدەسۋدى تاعاتسىزدانا كۇتۋدە.
ۆلاديمير كولباسا, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى:
– تۇپكىلىكتى قالاعان كاسىبىمنەن قىرىق جىل بويىندا قول ۇزبەي, سول ارقىلى ابىروي-بەدەلگە بولەنىپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان مەنىڭ ءوز تاعدىرىما وكپەم جوق. قازىر ۋاقىت كەڭ بولعان سوڭ ەڭبەك جولىمدى قالاي وتكەرگەنىمدى ءجيى ەسكە تۇسىرەمىن. شىندىعىن ايتقاندا, ماقتان تۇتۋعا تۇرارلىقتاي ەكەنىنە مەرەيلەنىپ ءارى مارتەبەلەنىپ قالامىن. ادامعا اسىل ءبىر باقىت وسى شىعار.
ءار كەزەڭنىڭ وزىندىك اسا ماڭىزدى شاقتارى بولاتىندىعى بەلگىلى. ءبىز ءۇشىن وتكەندەگى 50-ءى جىلدار سوڭىندا تەمىرتاۋ قالاسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن جاسامپاز جۇمىس دابىلى ومىرىمىزدەگى وشپەس وقيعا. ونىڭ ون سەگىزدەگى جالىنداعان كەزىمىزبەن تۇسپا-تۇس كەلۋى عاجاپتىعىن قاراڭىزشى.
ول ۋاقىتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, الىس-جاقىنداعى ءدۇبىرلى قۇبىلىستارعا قۇلاعىمىز تۇرىك بولاتىن, سوعان ەلەڭدەپ جۇرەتىنبىز. كۇنىنە راديودان, گازەتتەر بەتتەرىنەن تەمىرتاۋ, قازاقستان ماگنيتكاسى دەپ جاڭعىرىققان سوزدەر ارمان بۋعان جۇرەگىمىزدى ودان سايىن بۋىرقانتاتىن-دى. ۋكراينانىڭ ماريۋپول قالاسىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ تۇلەگى رەتىندە مەن سول ورتادان تابىلۋدى قالادىم.
كەلسەك, قالا دەگەن اتى بولماسا, ەكى-ءۇش كوشەنىڭ ار جاعى ۇشى-قيىرسىز دالا. دەگەنمەن, انا تۇستا دا, مىنا تۇستا دا جىپىرلاعان قۇرىلىس. قايدا دا وڭشەڭ ءوزىمىز قۇرالپى ورەندەر. جاستىق شاقتا اناۋ-مىناۋ قيىندىق ەلەڭ ەتىلمەيتىندەي, ونشالىقتى سەزىلمەيتىندەي بولاتىن. بىردەن جۇبىمىز جاراسقان ءتۇرلى ءجۇزدى قۇربى-قۇرداستار ورتاق ىسكە جۇمىلدىق.
العاش ەستىپ-بىلگەنىمىز: ءبىرىنشى دومنا پەشىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى جاقىنداپ قالعان كورىنەدى. وندا ەڭبەك ەتۋگە ماماندار تاڭدالىپ الىنا باستاپتى. سونداي-اق, تۇڭعىش شويىن بالقىتاتىن بريگادا قۇرامى جاساقتالىپ جاتقاندىعىنان دا حاباردارمىز. شىركىن, سوعان تارتىلساق, سوناۋ قياننان بوستان-بوسقا كەلمەگەنىمىزدى دالەلدەسەك دەيمىز. ءبىر كۇنى تىلەۋىم الدان شىقتى. ءسىرا, گورنوۆويلىق ماماندىعىم جانە ماريۋپول مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىنداعى ءتاجىريبەم بارى ەسكەرىلسە كەرەك, جاۋاپتى مىندەتتى اتقارۋ جۇكتەلگەن بوريس ياگوۆيتوۆتىڭ بريگاداسىنا قابىلدانىپپىن. مۇنى ەستىگەندە قاندايلىق قۋانىشقا بولەنگەنىم ايتىپ جەتكىزگىسىز.
ءبىزدىڭ باسىمىزدى الدىن-الا قوسىپ, بىرنەشە كۇن شويىن الۋ ءۇردىسىن ۇيرەتتى. جاڭا ورتادا وزگەشە كوزگە تۇسەتىن ازاماتتار بولادى عوي. سوندا العاش رەت تانىسقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي كورىندى. كەيىن بىلسەم, ماعان عانا ەمەس, باسقالارعا دا سولاي كورىنگەن ەكەن. ءبىتىمى كەلىستى, ويى ۇشقىر, ءسوزى سالماقتى, سەرىكتەستەرىمەن قارىم-قاتىناستا ەركىن, جولداستىققا اشىق جىگىت ەرىكسىز باۋىر تارتقىزعانداي ەدى. اسىرەسە, ەكەۋمىزدىڭ سىيلاستىعىمىز تەرەڭىرەك جاراسىپ كەتتى.
شويىن بالقىتۋ ءساتتى ءوتتى. بۇل ەڭبەك باسپالداعىمىزداعى العاشقى سىناق بولدى. بايقايمىز, قادامىمىز كوپشىلىككە ۇناعان سياقتى. تاپسىرمالارعا تياناقتىمىز. باستاپقىدا جىلىنا 270 مىڭ توننا شويىن الىنسا, سوسىن 5 ميلليون تونناعا ۇلاستى. بۇعان ءبىزدىڭ بريگادانىڭ ۇلەسى ءاردايىم ۇلكەن بولاتىن.
ءار ادام مىنەز-ق ۇلىعى, قابىلەت-قاسيەتى جاقىن ارالاس-قۇرالاستىقتا تانىلا تۇسەر ەمەس پە. ءبىز سول كەزدىڭ وزىندە سۇلتاننىڭ (سولاي اتايتىنبىز) تۇبىندە ءبىر جەردەن جارىپ شىعاتىندىعىنا كۇمانىمىز جوق-تىن. نەسىن جاسىرالىق, ىستىق دومنا پەشى الدىنداعى اۋىر جۇمىستان سوڭ شارشاپ-شالدىعىپ قايتامىز, توسەككە قۇلاي كەتەمىز, ءبىر ۋاقىت دەمالۋعا قۇشتارمىز. ال سۇلتان بولسا كىتاپحاناعا تارتادى. قوعامدىق جۇمىستار بەل ورتاسىندا جۇرەدى. دنەپرودزەرجينسكىدە سەرىك ەتكەن سپورتقا اۋەستىگىن دە تاستامايدى. مەرەكەلىك شارالاردا ورىس, ۋكراين, قازاق اندەرىن شىرقاپ, ورتامىزدىڭ قىزىق-دۋمانىن كورىكتەندىرىپ جىبەرەدى. كومسومولدىڭ ماسكەۋدەگى كەزەكتى سەزىنە دەلەگات سايلاۋ ۇسىنىلعاندا بارىمىزگە جاقىن ارىپتەسىمىزدىڭ كانديداتۋراسىن ءبىراۋىزدان قولدادىق.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەيىندە جوعارى قىزمەتتەرگە جوعارىلاۋ كەزىندە دە بىزبەن دوستىق بايلانىستى ۇزبەدى. وندىرىستە ءارتۇرلى جاعدايلار ۇشىراسىپ جاتادى. سوندايدا ماسەلە ءمانىسىن جەتكىزۋگە سۇلتانعا بارامىز. كومبينات پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مىندەتىن اتقارۋعا كوتەرىلگەن ول كابينەتىنە كەزەكسىز, رۇقساتسىز كىرۋگە كىبىرتىكتەپ قالعانىمىزدى بايقاپ قالسا, ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلە, دەرەۋ تورگە باستايدى. ارقايسىمىزدىڭ حال-جاعدايىمىزدى سۇراپ الىسىمەن بۇكپەسىز اڭگىمەگە ىنتا قويادى. قولدان كەلەر شارۋاعا كەسىمدى مىنەزىن بىلەتىن ءبىز تىلەك-ۇسىنىسىمىزدىڭ جەردە قالمايتىندىعىنا سەنىپ قايتامىز. سولاي بولىپ تا جاتاتىن.
مىنەكي, سودان بەرىدە ءبىراز جىلدار وتسە دە ەلباسىنىڭ كەشەگى ەڭبەكتەس سەرىكتەرىنە شىنايى پەيىلى, قاراپايىمدىلىق ءىلتيپاتى اينىماعان قالپىندا ەكەنىن تەمىرتاۋعا كەلگەن جۇمىس ساپارلارىندا بايقاپ, كورىپ ءجۇرمىز. كەزدەسۋلەردە مەنى ىزدەستىرىپ, جانىندا بولعانىمدى قالايدى. جۇرەككە ىستىق شاقتار ەسكە ءتۇسىرىلىپ, مارە-سارە بولىپ قالامىز. تۇڭعىش شويىن الۋدىڭ 40 جىلدىعىندا كەزىندەگىدەي قاتار تۇرىپ شويىن سەلىن اعىزدىق. گورنوۆوي زەينەتكەردى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دوس تۇتقانىنا باقىتتىمىن.
زەر سالسام, ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ قازاقستان ماگنيتكاسىنداعى جيىنتىق ەڭبەك وتىلىنە بيىل 200 جىل تولعالى تۇر. اعام يۆان, ءىنىم گريگوري, قارىنداسىم اننا, زايىبىم ۆالەنتينا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبارىمىز ەڭبەك, ءومىر جولىمىز قارمەتتە ءورىلىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن.
بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددە-ماقساتىن بىرىكتىرىپ, تۋىسقاندىق تۇتاستىقتى تەرەڭدەتىپ, ەكونوميكانى دامىتىپ, ەلىمىز اتاق-داڭقىن اسىرا تۇسكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بۇل ۇلى جولداعى ەڭبەگى جەڭىل ەمەستىگى انىق. تەمىرتاۋىمىزدا شىڭدالعان قاجىر-قايرات سونىڭ تىرەگى ەكەنىن سەزەمىن. حالقىمىزدىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەستەگى جەڭىسى بيىكتەپ, جەمىسى ماۋەلەنە ءتۇسۋىن تىلەيمىن.
التىنبەك اسانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى:
– بۇدان ءۇش جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى جىلى وتكەنى ءمالىم. وبلىس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا دنەپرودزەرجينسك قالاسىنا باراتىندىعىم جونىندە حاباردى قۋانا قابىلدادىم. ويتكەنى, وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى اياعىندا وسىندا وقىعان ەدىم. قىرىق جىل سەرىك بولعان سۇيىكتى ماماندىقتى مەڭگەرتكەن مەكتەبىمىزبەن قاۋىشۋدى, جاستىق شاقتىڭ شۋاعىنا بولەگەن شاھاردى قايتا كورۋدى ءوزىم دە ارماندايتىنمىن. ويىمنىڭ ءساتى تۇسكەنىنە قۋانىپ قالدىم.
باياعى ءبىز ۇشقان ۇيا, جاتقان جاتاقحانا وندىرىستىك تاجىربيەگە ىسىلعان زاۋىت كوزگە ىستىق باسىلدى. تەمىرتاۋلىقتار كەلەتىنىن ەستىگەن جەرگىلىكتى كۋرستاستارىمىزدىڭ ءبىر توبى انادايدان جىلى ۇشىرادى. ءبىر-ءبىرىمىزدى شىرامىتىپ تانىدىق. بۇل كەزدەسۋ ۇمىتىلماس اسەر قالدىردى. ونى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. وقىتۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى نينا بىكوۆسكايا اتى-ءجونىم اتالعاندا “بىلەمىن, بىلەمىن, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن قاتارلاس وقىعان شاكىرتىم,, دەپ ۇمتىلىپ قۇشاعىنا قىسقاندا توبەم كوككە جەتكەندەي بولعانىن نەسىن جاسىرايىن. جاسى كەلىپ قالسا دا ەلگەزەك قالپىنداعى ۇستازىمىز ءوزى قۇرىپ, جابدىقتاعان كابينەتكە باستاپ, جاس نۇرسۇلتان وتىرعان پارتانى كورسەتتى. ۋچيليششە ماقتانىشىنا, پرەزيدەنتتىككە دەيىن وسكەن ادامعا ارنالعان مۇراجايدى ارالاتقاندا “ەسىڭدە مە” دەپ قويادى ماعان ارەدىك. نەگە ۇمىتىلسىن ءومىرىمنىڭ وشپەس ەلەستەرى.
ءبىر ءوڭىردىڭ تۋمالارى ساتىبالدى يبراگيموۆ ەكەۋمىز دنەپرودزەرجينسكىگە بارعان بەتتە بىزدەي قازاق بوزبالالارى از ەمەستىگىنە كوڭىلىمىز ءوسىپ, ورتالارىنا قوسىلا كەتتىك. مەتاللۋرگ دەپ جالپىلاي اتالعانىمەن, تارماق-تارماق ماماندىقتارعا بولىنەدى. نۇرەكەڭ باستاعان شاعىن توپ ونىڭ ەڭ اۋىرى – گورنوۆويلىقتى تاڭداپتى. ءبىز بولات قۇيۋ كرانىنىڭ ءماشينيسى بولۋدى قالادىق.
ءبارىمىز تۇرعىلاس, كەيبىرىمىز قۇرداس جاستارمىز. قايدا بارساق تا بىرگە ءجۇرىپ-تۇرامىز, جۇبىمىز جازىلمايدى. ورتامىزدىڭ ۇيىتقىسى نۇرسۇلتان. ساباقتان تىس ۋاقىتتاردا بولمەدە جاتا بەرگەنشە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسۋىمىزعا, سپورتپەن شۇعىلدانۋىمىزعا, كىتاپحانالاردا وتىرۋىمىزعا يتەرمەلەيدى. بۇل جاعىنان بارىمىزدەن الدا. ساباققا وتە العىر, ۇيرەنۋگە زەرەك, ورىسشاعا جۇيرىك, تاريحتان, ادەبيەتتەن تانىمى جوعارى جەرلەسىمىزدى ۇستازدارىمىز وتە جاقسى كورەدى. “نۇرسۇلتانداي بولىڭدار, ۇلگى تۇتارلىق جان جاندارىڭدا ءجۇر” دەيدى. دميتري پوگورەلوۆ دەگەن وقىتۋشىمىزدىڭ “سەن, نۇرسۇلتان, پرەمەر-مينيستر بولاسىڭ” دەپ ايتۋى اقىرى ءدوپ شىقتى.
تەمىرتاۋعا ورالىسىمەن ءوندىرىستىڭ ءتۇرلى بۋىندارىنا جىبەرىلدىك. نيەتتەس, تىلەكتەس تۇلەكتەر بارىمىزگە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىن الۋعا قاتىسۋى ورتاق قۋانىشقا اينالدى. ارقايسىمىز دا ءوز جۇمىس ورنىمىزدا وسالدىق كورسەتپەۋگە تالپىندىق. ماگنيتكا ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعالارعا, وزگەرىستەرگە “دنەپرودزەرجينسكىلىكتەردىڭ” ايتەۋىر بىرەۋى تارتىلماي قويمايتىن. 1964 جىلدىڭ 25 قازانىندا اۋىر سالماقتى مارتەن تسەحى ىسكە قوسىلعاندا سۇلتان كاكەنوۆ باسقاراتىن بريگادا قۇرامىندا العاشقى بولات بالقىما الۋعا اتسالىستىم.
كومبيناتتا ەڭبەك ەتۋگە قازاق جاستارى ءۇش رەت ۇيىمداستىرىلعان تۇردە اكەلىنگەن. 1944 جىلى قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا 2 مىڭ, قازاقستان ماگنيتكاسىنا 1958-60 جىلدارى 3 مىڭ, 1970 جىلى 627 ادام قامتىلعان. ءبىز ەكىنشى لەككە جاتامىز.
ءبىراز جىگىتتەر كەيىننەن جۇمىس بابى بويىنشا باسقا بۋىندارعا, قىزمەتتەرگە اۋىستى. بىلۋىمشە كۋرستاسىم, شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنىڭ بالقىتۋشىسى ءامانالى ءابدىرامانوۆ ەكەۋمىز عانا زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن قىرىق جىل بويى نەگىزگى ماماندىعىمىزدان قول ۇزبەپپىز.
وقۋدى بىرگە بىتىرۋشىلەردىڭ ادەتتە ءار جىلداردا كەزدەسىپ تۇراتىن داستۇرىنشە دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەكتەرى دە سونى ۇستانادى. ۋاقىت ىڭعايىنا وراي ەلباسىنىڭ ءوزى دە مۇنداي باس قوسۋدان قالىس قالمايدى. وندايدا جۇزدەسۋىمىزدىڭ ءمانى دە, ءجونى دە بولەك بولىپ سالا بەرەدى.
ارينە, ءومىر جاعدايى ارقيلى. كەيدە قاتىسا الماۋشىلار بولادى. نۇرەكەڭ بۇعان الاڭداپ, دەنساۋلىقتارىن ءبىلۋدى تاپسىرادى. بيىك بيلىك باسىندا بولسا دا جولداستارىنىڭ جانىنان تابىلۋعا قۇشتارلىعى, كەزدەسۋگە كەلە الماعانداردى ىزدەستىرىپ, سۇراستىرىپ جاتۋى جۇرەگىمىزدى تولقىتادى.
“گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبارىمىز” دەپ ايتىلعانداي, ەلىمىز ەكونوميكاسى الىبىنىڭ ءارى تىرەگىنىڭ كەڭ تىنىسى, كەمەل كەلەشەگى تەمىرتاۋدىڭ, ايماقتىڭ, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە زور قۋات. سولاي بولىپ قالاتىندىعىنا سەنەمىز.
تەمىرتاۋىمىز بۇگىندە قاي جاعىنان بولماسىن وزا تانىلىپ, تىڭ سەرپىلىستەرگە ەكپىن ەستىرىپ تۇر. بارشامىزعا ىستىق مەرەيلى مەرەكە الدىندا قالامىزدىڭ ساۋلەتى ودان سايىن شىرايلانا ءتۇسىپ وتىر.
ۆلاديمير كاۋتس, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكونوميسى:
– مەن بۇگىندە زەينەتكەرمىن. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندەگى وزگەرىستەرگە, جاڭالىقتارعا ۇدايى زەر سالىپ وتىرامىن. قازاقستانىمىزدىڭ قول جەتكىزىپ جاتقان جەتىستىكتەرىنە شىن قۋاناتىن, بيىكتەي تۇسۋىنە تىلەۋقور جانداردىڭ ءبىرىمىن. سونىڭ نەگىزى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەمىستى ءىس-قىزمەتىمەن بايلانىستى ەكەنى, اسىرەسە, ماعان ۇلكەن مەرەي. ويتكەنى, بۇدان 50 جىل بۇرىن-اق وسى كىسىنىڭ كەلەشەگىنەن زور ءۇمىت كۇتۋشى ەدىم. ىشكى تۇيسىگىم دۇرىس بولىپ شىقتى. ءوزىمىز جاستايىنان بىلەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكىنىڭ بىرىنە بىتپەس ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق, قايراتكەرلىك, ساياساتكەرلىك عاجايىپ قارىم-قابىلەتى حالقىمىز باقىتىنا دارۋىنا تىكەلەي كۋاگەر تاعدىرىما ريزامىن.
مىڭ سان مەتاللۋرگتەر اراسىنان ەسىمى الدىمەن اۋىزعا الىناتىن جىگىتتى كومبيناتتىڭ جاۋاپتى بۋىنىن باسقارۋ جۇكتەلگەندە جاقىن تاني ءتۇستىم. باس ديرەكتوردىڭ ەكونوميكا جونىندەگى ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋ كەزىمدە جۇمىس بابىمەن كۇنىنە بىرنەشە رەت كەزدەسەمىز. ءوندىرىستىڭ بەرەكەسى قاشىڭقىراعان كەز بولاتىن. قازىقتى ماسەلەلەر ءتۇيىنى ماسكەۋگە تىرەلەدى, سول جاقتان شەشىلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ءىستىڭ بارىنە بەلسەنە ارالاستى. ءتيىستى ورىندار الدىنا قويىلار, كوتەرىلەر ماسەلەلەرگە قاتىستى دەرەك-مالىمەتتەردى, انىقتامالاردى ارقالاپ, ەكەۋمىز مينيسترلىكتەر ەسىگىن توزدىرامىز. تاڭ قالامىن, سۇيسىنەمىن, باستاپقىداعى سالقىن جۇزدەر جۇمسارىپ, تۇسىنىستىك قاباق تانىتىلىپ, جولىمىز وڭعارىلىپ ورالامىز.
وتپەلى كەزەڭدە كومبيناتىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن جاعداي ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزگە قاتتى باتتى. الىپ ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋدان شىعا الماۋ قاۋپى قينادى. بۇل جاي ەلباسىنى دا ەرەكشە الاڭداتقانىن بىلەمىز. قاي ماسەلەنى دە سابىرلى, سالماقتاپ شەشەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول قاسيەتى ارقاسىندا قازىر كومبيناتتىڭ جاڭا ورلەۋگە بەت بۇرىپ وتىرۋى ىرگەتاسىن بەكىتكەن ماگنيتكا ارداگەرلەرىنە ۇلكەن قۋانىش.
كەشەگى, بۇگىنگى ىستەردىڭ ماڭىزى, قادىرى ۋاقىت وتە كەلە ودان سايىن بايقالادى. ءبىز بۇل جاعىنان ۇياتتى بولماسىمىزعا ماقتانامىز.
اڭگىمەلەسكەن ايقىن نەسىپباي.
تەمىرتاۋ.
* * *
تارتتى سىي عىپ وتانعا, مۇنارالى دومناسىن
سارىارقانىڭ ساۋىرى,
قاراعاندى دەگەن جەر.
سوندا تۋىپ, سوندا وسكەن,
بولات بىلەك ورەندەر.
قاراعاندى بويىندا,
سامالا وتتى سان قالا.
سونىڭ ءبىرى – تەمىرتاۋ,
وركەنىن جايعان جاڭادا.
تەمىرلى قالا تەمىرتاۋ,
باسقالاردان سول باسىم,
تارتتى سىي عىپ وتانعا,
مۇنارالى دومناسىن.
ومار شيپين, حالىق اقىنى.
1960 جىل, 3 شىلدە.
ارعىن ءجۇنىسوۆ, كسرو-نىڭ قۇرمەتتى جانە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى:
– مەنىڭ تاعدىرىم تەمىرتاۋمەن بىتە تامىرلاس. قازىر قاراپ وتىرسام, سەكسەننەن اسقان جاسىمنىڭ الپىس ءۇش جىلى وسى قالا تىنىسىمەن تىعىز ۇشتاسقان ەكەن. سوعىستىڭ قيىن كەزەڭىندە اۋىر جۇمىسقا ەرتە ارالاسقان بارشا جەتكىنشەكتەردەي اقمولانىڭ جولىمبەت كەنىشىندە ۇلكەندەرمەن قوسا قولىما قايلا ۇستادىم. سوندا 14 جاستاعى بوزوكپە بالا ەدىم. قابىرعا قاتايماعان, بۋىن بەكىمەگەن كەز. بىراق ءومىر تەز ەسەيتەتىن ۋاقىتتار بولادى ەمەس پە؟! سول ماڭدايىمىزعا جازىلعان شىعار, قىزىق شاقتىڭ قىزىعىن كورە الماي ەرجەتتىك. ەسەسىنە ەڭبەككە ىسىلدىق, تىرشىلىكتىڭ ىستىق-سۋىعىنا توسەلدىك, عۇمىرلىق سەرىك ىسكە بەرىكتىك بولدى.
مايداننان امان-ەسەن ورالعان اعام كابير تەمىرتاۋدا ەندى-ەندى قادام تۇزەپ كەلە جاتقان قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ كومسومول كوميتەتى حاتشىسىنا تاعايىندالعان بەتتە بۇتكىل وتباسىمىزدى كوشىرىپ الدى. ءوزىم اعا اقىلىمەن سوعان جۇمىسقا ورنالاستىم. ءدالىن ايتقاندا, 1947 جىلدان 1998 جىلعا دەيىن 51 جىل بويى تابان اۋدارماستان ءبىر كاسىپورىندا ەڭبەك ەتتىم. بۇل ءوزى جارتىعاسىرلىق ەڭبەك بەلەسى عوي. سونىڭ تەڭ جارتىسى مارتەن پەشىنىڭ الدىندا ءوتتى.
ءبىز تاعدىرىمىزدى تەمىرتاۋمەن توعىستىرعان العاشقى جاس لەك بولساق, اراداعى ون جىلدان سوڭ قاتارىمىزدى تولىقتىرۋشىلار كوبەيگەن ۇستىنە كوبەيە ءتۇستى. بۇلار كومسومولدىق جولدامامەن, كەيبىرى ءوز ەرىكتەرىمەن بولاشاعى زور ءوندىرىستى وركەندەتۋگە ۇلەس قوسۋدى ماقسات ەتۋشىلەر بولاتىن. اسىرەسە, ءبىرىنشى دومنا پەشىنىڭ ىسكە قوسىلۋى الدىندا كومبينات جۇمىسشىلار قۇرامى ءتىپتى جاسارىپ كەتكەندەي-ءدى. الىستان اعىلعان مىڭداعان جىگىتتەر مەن قىزدار اراسىنان ءوزىمىزدىڭ قانداس باۋىرلارىمىزدى جيىرەك كورگەن سايىن كوڭىلىمىز مارقايىپ قالادى. سولاردىڭ ىشىنەن ۇلكەن ءبىر شوعىرى مەتاللۋرگ ماماندارىن دايارلاۋدىڭ ۇزدىك مەكتەبى سانالاتىن دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا جىبەرىلگەنىن ەستىپ ءجۇرۋشى ەدىك, ەكى جىلدان كەيىن ءىس ۇستىندە تانىدىق. ال كوزگە ەرەك تۇسكەنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتتى ءىنىمىز بولدى. قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىن الۋشى بريگاداعا قامتىلۋ, مۇنداي سەنىم ۋچيليششە قابىرعاسىنان جاڭادا عانا قاناتتانعان جىگىتكە جايدان-جاي كورسەتىلمەگەندىگى باسقا-باسقا, بىزگە بىردەن ءبىلىندى. جاسىراتىنى جوق, ول كەزدە قازاق جاستارىنىڭ ءوندىرىستىڭ جاۋاپتى بۋىندارىنا تارتىلۋى سيرەك-ءتىن. ءتۇسىنىكسىز سامارقاۋلىق تىيىلىپ, سەڭ قوزعالعانداي بۇل قۇبىلىسقا قۋانىپ قالدىق.
سول ۇمىتىلماس كۇنى شويىن سەلىن اعىزۋشىلاردىڭ ءىس-قيمىلدارى ساتتىلىگىنە تىلەۋقور بولۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە مەنىڭ نازارىم ارىپتەس باۋىرىما ەرىكسىز اۋا بەرگەنى ەسىمدە. جان-جاقتان قاداعالاۋشىلار كوپ. كەمىستىك جىبەرىپ الماسا دەپ تولقيمىن. بايقايمىن, قوزعالىس-ارەكەتى ءوز مىندەتتەرىنە مۇلتىكسىز گورنوۆويلارداي شيراق. ىشىمنەن “بولعالى تۇرعالى جىگىتسىڭ-اۋ” دەپ ويلاپ, جانىمداعىلارعا ماقتانا قاراپ قويامىن. سويتسەم, ءبىر مەن ەمەس, نيەتتەس اعايىنداردىڭ ءبارى سونداي قۋانىشتا ەكەن.
كەيىندە جاقىن تانىستىق, ارالاسا باستادىق. كەزدەسۋلەردە ىنىلىك ىلتيپاتپەن الدىمەن سالەم بەرىپ, ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەرگە تارتا جونەلەتىندىگى, بىلمەگەنىن سۇراپ, مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىنىڭ ءمان-جايىنا قانىعۋعا ىنتىزارلىعى ودان سايىن سىيلاستىعىمىزدى جاراستىرا بەردى. مەنىڭ نەگىزگى مىندەتىم مارتەن بۋىنىنا قاتىستى بولعاندىقتان, قويان-قولتىقتاسا جۇمىس ىستەسە قويماسام دا, تاجىريبەم بار, اعالىعىم بار اقىل-كەڭەسىمدى ايتۋدان ايانبايمىن. سودان ون جىلعا جۋىق دومنادا ەڭبەك ەتتى. وندا جۇمىس ىستەۋدىڭ اسا قيىندىعىن, وعان ەكىنىڭ ءبىرى توزە بەرمەيتىندىگىن تەك مەتاللۋرگتەر بىلەدى. نۇرسۇلتان ءىنىمنىڭ ەل باسقارۋداعى قازىرگى قاجىرلى قايراتى سونداعى شىڭدالىستان بولار دەپ ويلايمىن.
ەلباسىنان باستاپ تالاي تارلان تۇلعالاردى تۇلەتىپ ۇشىرعان قازاقستان ماگنيتكاسىنان مەن دە باقىتىم جانعان جانداردىڭ ءبىرىمىن. ۇزاق جىلدار مارتەن پەشى الدىندا توگىلگەن ماڭداي تەرىم جوعارى باعالانىپ, لەنين جانە وكتيابر رەۆوليۋتسياسى وردەندەرىمەن ماراپاتتالدىم. كسرو-نىڭ قۇرمەتتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى اتاندىم. وسىنداي قۋانىشتى ساتتەرىمدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلدەن بۇرىن قۇتتىقتاپ, مەرەيىمنىڭ وسە بەرۋىنە تىلەك بىلدىرەتىن. ەڭبەك ادامىن قاستەرلەي ءبىلۋدىڭ بيىك مادەنيەتتىلىگىن بۇگىندە بارىمىزگە اينىماعان ادال كوڭىلىنەن سەزىپ جۇرەمىز.
ماعان كەيدە قازاقتىڭ تۇڭعىش مەتاللۋرگىسىز دەگەن قولپاشتاۋلار ايتىلىپ قالىپ جاتادى. كىم دارىپتەگەندى جەك كورسىن, الايدا, الدىمدا ەلامان بايعازيەۆ, التىنبەك دارىباەۆ سىندى ۇستازدارىم بار. بۇل تەڭەۋگە سولار لايىق دەپ سانايمىن.
شۇكىر, قازىر جۇنىسوۆتەر اۋلەتىنەن شىققان مەتاللۋرگتەر ءبىر شوعىر. ءىزىمدى بالالارىم, ىنىلەرىم باسىپ, كومبيناتتا جالعاستىرىپ كەلەدى. ابىروي-بەدەلدەرى ءتاپ-ءتاۋىر. سوعان قۋانامىن. زامان تالابىنا سايكەس جاڭارتىلىپ, جاڭعىرتىلعان تەحنيكالاردى شەبەر باسقارۋدى مەڭگەرىپ العان, سونى ۇرشىقشا ۇيىرەتىن جاستاردىڭ ورنىمىزدى باسقانىنا قۋانامىن. جۇماسىنا ءبىر سوقپاسام كوڭىلىم كونشىمەس بايىرعى ورتامنىڭ ايدان-ايعا تانىعىسىز وزگەرىسى رازىلىق وسىرەدى. اۆتوماتتاندىرىلعان, كومپيۋتەرلەندىرىلگەن جۇمىس بۋىندارىنا قىزىعىپ كەتەمىن. ءتۇتىن, گاز يىسىنەن ارىلعان, اينالاسى تاپ-تازا تسەحتار بۇرىن ءبىز ارماندايتىن كورىنىسپەن الدان شىعادى. اتتەڭ, جاس ۇلعايدى, ايتپەسە, قايتا ورالىپ, كانىگى ىسكە كىرىسىپ كەتكىم كەلىپ تۇرادى.
جاقىندا ءبىر بارعاندا ۇزدىكسىز قاڭىلتىر قاقتاۋ تسەحىن ارنايى ارالادىم. جۇرتتىڭ ءبارى تانيدى عوي. قۇشاقتارىن جايا قارسى الىپ, ءىس بارىسىن باياندادى. بايىرعى مەتاللۋرگ رەتىندە ونسىز دا جاعدايدى جازباي اڭعاردىم. اۋىسىمدارى ۇستىنەن تۇسكەن ۆيكتور سولوۆەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن بريگادا قيمىلى ۇنادى. قۇرامى جاعىنان شاعىن ۇجىم بىلتىر 170 مىڭ توننا قاڭىلتىر قاقتاپتى. بيىلعى بەس ايداعى كورسەتكىش 72 مىڭ توننادان اسىپ جىعىلىپتى. بەلگىلەنگەن تاپسىرمانىڭ تولىق ورىندالۋى جىگىتتەردىڭ مىندەتتەرىنە جەتىكتىگىن كورسەتەدى. باستاپقى قالىڭدىعى 2,3 سم بولاتتى جۇپ-جۇقا قاڭىلتىرعا اينالدىرۋ ناعىز شەبەرلىكتىڭ بەلگىسى. ءبىزدى بيىكتەتكەن تەمىرتاۋ ەڭبەككە ادال ازاماتتاردى بيىكتەتە بەرەرى حاق.
جالپى العاندا كومبيناتىمىزدىڭ قازىرگى قادامى قۋانارلىقتاي. وتپەلى كەزەڭ قيىندىقتارىنان كەيىن قايتا ورلەۋگە بەت بۇرۋى ەلباسى تالاپ-كەڭەسىنىڭ ارقاسىندا ەكەنىن بىلەمىز. قاناتتانعان ورتاسىنا جاناشىرلىعىنا ريزالىعىمىز بولەك.
ەندى بىرەر كۇننەن كەيىن قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىننىڭ الىنعانىنا 50 جىل تولعالى وتىر. قالا, ايماق, قالا بەردى ەل ومىرىندەگى وسىناۋ ەلەۋلى وقيعاعا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاتىساتىندىعىن ەستىپ, قۋانىپ جاتىرمىز. نۇرەكەڭدى ءوز ادامدارىنداي كورەتىن تەمىرتاۋلىقتار بۇل جولعى ءمانى دە, ءجونى دە بولەك كەزدەسۋدى تاعاتسىزدانا كۇتۋدە.
ۆلاديمير كولباسا, “پاراسات” وردەنىنىڭ يەگەرى:
– تۇپكىلىكتى قالاعان كاسىبىمنەن قىرىق جىل بويىندا قول ۇزبەي, سول ارقىلى ابىروي-بەدەلگە بولەنىپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان مەنىڭ ءوز تاعدىرىما وكپەم جوق. قازىر ۋاقىت كەڭ بولعان سوڭ ەڭبەك جولىمدى قالاي وتكەرگەنىمدى ءجيى ەسكە تۇسىرەمىن. شىندىعىن ايتقاندا, ماقتان تۇتۋعا تۇرارلىقتاي ەكەنىنە مەرەيلەنىپ ءارى مارتەبەلەنىپ قالامىن. ادامعا اسىل ءبىر باقىت وسى شىعار.
ءار كەزەڭنىڭ وزىندىك اسا ماڭىزدى شاقتارى بولاتىندىعى بەلگىلى. ءبىز ءۇشىن وتكەندەگى 50-ءى جىلدار سوڭىندا تەمىرتاۋ قالاسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن جاسامپاز جۇمىس دابىلى ومىرىمىزدەگى وشپەس وقيعا. ونىڭ ون سەگىزدەگى جالىنداعان كەزىمىزبەن تۇسپا-تۇس كەلۋى عاجاپتىعىن قاراڭىزشى.
ول ۋاقىتتىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, الىس-جاقىنداعى ءدۇبىرلى قۇبىلىستارعا قۇلاعىمىز تۇرىك بولاتىن, سوعان ەلەڭدەپ جۇرەتىنبىز. كۇنىنە راديودان, گازەتتەر بەتتەرىنەن تەمىرتاۋ, قازاقستان ماگنيتكاسى دەپ جاڭعىرىققان سوزدەر ارمان بۋعان جۇرەگىمىزدى ودان سايىن بۋىرقانتاتىن-دى. ۋكراينانىڭ ماريۋپول قالاسىنداعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق مەكتەپتىڭ تۇلەگى رەتىندە مەن سول ورتادان تابىلۋدى قالادىم.
كەلسەك, قالا دەگەن اتى بولماسا, ەكى-ءۇش كوشەنىڭ ار جاعى ۇشى-قيىرسىز دالا. دەگەنمەن, انا تۇستا دا, مىنا تۇستا دا جىپىرلاعان قۇرىلىس. قايدا دا وڭشەڭ ءوزىمىز قۇرالپى ورەندەر. جاستىق شاقتا اناۋ-مىناۋ قيىندىق ەلەڭ ەتىلمەيتىندەي, ونشالىقتى سەزىلمەيتىندەي بولاتىن. بىردەن جۇبىمىز جاراسقان ءتۇرلى ءجۇزدى قۇربى-قۇرداستار ورتاق ىسكە جۇمىلدىق.
العاش ەستىپ-بىلگەنىمىز: ءبىرىنشى دومنا پەشىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى جاقىنداپ قالعان كورىنەدى. وندا ەڭبەك ەتۋگە ماماندار تاڭدالىپ الىنا باستاپتى. سونداي-اق, تۇڭعىش شويىن بالقىتاتىن بريگادا قۇرامى جاساقتالىپ جاتقاندىعىنان دا حاباردارمىز. شىركىن, سوعان تارتىلساق, سوناۋ قياننان بوستان-بوسقا كەلمەگەنىمىزدى دالەلدەسەك دەيمىز. ءبىر كۇنى تىلەۋىم الدان شىقتى. ءسىرا, گورنوۆويلىق ماماندىعىم جانە ماريۋپول مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىنداعى ءتاجىريبەم بارى ەسكەرىلسە كەرەك, جاۋاپتى مىندەتتى اتقارۋ جۇكتەلگەن بوريس ياگوۆيتوۆتىڭ بريگاداسىنا قابىلدانىپپىن. مۇنى ەستىگەندە قاندايلىق قۋانىشقا بولەنگەنىم ايتىپ جەتكىزگىسىز.
ءبىزدىڭ باسىمىزدى الدىن-الا قوسىپ, بىرنەشە كۇن شويىن الۋ ءۇردىسىن ۇيرەتتى. جاڭا ورتادا وزگەشە كوزگە تۇسەتىن ازاماتتار بولادى عوي. سوندا العاش رەت تانىسقان نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي كورىندى. كەيىن بىلسەم, ماعان عانا ەمەس, باسقالارعا دا سولاي كورىنگەن ەكەن. ءبىتىمى كەلىستى, ويى ۇشقىر, ءسوزى سالماقتى, سەرىكتەستەرىمەن قارىم-قاتىناستا ەركىن, جولداستىققا اشىق جىگىت ەرىكسىز باۋىر تارتقىزعانداي ەدى. اسىرەسە, ەكەۋمىزدىڭ سىيلاستىعىمىز تەرەڭىرەك جاراسىپ كەتتى.
شويىن بالقىتۋ ءساتتى ءوتتى. بۇل ەڭبەك باسپالداعىمىزداعى العاشقى سىناق بولدى. بايقايمىز, قادامىمىز كوپشىلىككە ۇناعان سياقتى. تاپسىرمالارعا تياناقتىمىز. باستاپقىدا جىلىنا 270 مىڭ توننا شويىن الىنسا, سوسىن 5 ميلليون تونناعا ۇلاستى. بۇعان ءبىزدىڭ بريگادانىڭ ۇلەسى ءاردايىم ۇلكەن بولاتىن.
ءار ادام مىنەز-ق ۇلىعى, قابىلەت-قاسيەتى جاقىن ارالاس-قۇرالاستىقتا تانىلا تۇسەر ەمەس پە. ءبىز سول كەزدىڭ وزىندە سۇلتاننىڭ (سولاي اتايتىنبىز) تۇبىندە ءبىر جەردەن جارىپ شىعاتىندىعىنا كۇمانىمىز جوق-تىن. نەسىن جاسىرالىق, ىستىق دومنا پەشى الدىنداعى اۋىر جۇمىستان سوڭ شارشاپ-شالدىعىپ قايتامىز, توسەككە قۇلاي كەتەمىز, ءبىر ۋاقىت دەمالۋعا قۇشتارمىز. ال سۇلتان بولسا كىتاپحاناعا تارتادى. قوعامدىق جۇمىستار بەل ورتاسىندا جۇرەدى. دنەپرودزەرجينسكىدە سەرىك ەتكەن سپورتقا اۋەستىگىن دە تاستامايدى. مەرەكەلىك شارالاردا ورىس, ۋكراين, قازاق اندەرىن شىرقاپ, ورتامىزدىڭ قىزىق-دۋمانىن كورىكتەندىرىپ جىبەرەدى. كومسومولدىڭ ماسكەۋدەگى كەزەكتى سەزىنە دەلەگات سايلاۋ ۇسىنىلعاندا بارىمىزگە جاقىن ارىپتەسىمىزدىڭ كانديداتۋراسىن ءبىراۋىزدان قولدادىق.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەيىندە جوعارى قىزمەتتەرگە جوعارىلاۋ كەزىندە دە بىزبەن دوستىق بايلانىستى ۇزبەدى. وندىرىستە ءارتۇرلى جاعدايلار ۇشىراسىپ جاتادى. سوندايدا ماسەلە ءمانىسىن جەتكىزۋگە سۇلتانعا بارامىز. كومبينات پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى مىندەتىن اتقارۋعا كوتەرىلگەن ول كابينەتىنە كەزەكسىز, رۇقساتسىز كىرۋگە كىبىرتىكتەپ قالعانىمىزدى بايقاپ قالسا, ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلە, دەرەۋ تورگە باستايدى. ارقايسىمىزدىڭ حال-جاعدايىمىزدى سۇراپ الىسىمەن بۇكپەسىز اڭگىمەگە ىنتا قويادى. قولدان كەلەر شارۋاعا كەسىمدى مىنەزىن بىلەتىن ءبىز تىلەك-ۇسىنىسىمىزدىڭ جەردە قالمايتىندىعىنا سەنىپ قايتامىز. سولاي بولىپ تا جاتاتىن.
مىنەكي, سودان بەرىدە ءبىراز جىلدار وتسە دە ەلباسىنىڭ كەشەگى ەڭبەكتەس سەرىكتەرىنە شىنايى پەيىلى, قاراپايىمدىلىق ءىلتيپاتى اينىماعان قالپىندا ەكەنىن تەمىرتاۋعا كەلگەن جۇمىس ساپارلارىندا بايقاپ, كورىپ ءجۇرمىز. كەزدەسۋلەردە مەنى ىزدەستىرىپ, جانىندا بولعانىمدى قالايدى. جۇرەككە ىستىق شاقتار ەسكە ءتۇسىرىلىپ, مارە-سارە بولىپ قالامىز. تۇڭعىش شويىن الۋدىڭ 40 جىلدىعىندا كەزىندەگىدەي قاتار تۇرىپ شويىن سەلىن اعىزدىق. گورنوۆوي زەينەتكەردى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى دوس تۇتقانىنا باقىتتىمىن.
زەر سالسام, ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ قازاقستان ماگنيتكاسىنداعى جيىنتىق ەڭبەك وتىلىنە بيىل 200 جىل تولعالى تۇر. اعام يۆان, ءىنىم گريگوري, قارىنداسىم اننا, زايىبىم ۆالەنتينا, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبارىمىز ەڭبەك, ءومىر جولىمىز قارمەتتە ءورىلىپ, بىتە قايناسىپ كەتكەن.
بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ مۇددە-ماقساتىن بىرىكتىرىپ, تۋىسقاندىق تۇتاستىقتى تەرەڭدەتىپ, ەكونوميكانى دامىتىپ, ەلىمىز اتاق-داڭقىن اسىرا تۇسكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بۇل ۇلى جولداعى ەڭبەگى جەڭىل ەمەستىگى انىق. تەمىرتاۋىمىزدا شىڭدالعان قاجىر-قايرات سونىڭ تىرەگى ەكەنىن سەزەمىن. حالقىمىزدىڭ باقىتى ءۇشىن كۇرەستەگى جەڭىسى بيىكتەپ, جەمىسى ماۋەلەنە ءتۇسۋىن تىلەيمىن.
التىنبەك اسانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەتاللۋرگى:
– بۇدان ءۇش جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى جىلى وتكەنى ءمالىم. وبلىس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا دنەپرودزەرجينسك قالاسىنا باراتىندىعىم جونىندە حاباردى قۋانا قابىلدادىم. ويتكەنى, وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى اياعىندا وسىندا وقىعان ەدىم. قىرىق جىل سەرىك بولعان سۇيىكتى ماماندىقتى مەڭگەرتكەن مەكتەبىمىزبەن قاۋىشۋدى, جاستىق شاقتىڭ شۋاعىنا بولەگەن شاھاردى قايتا كورۋدى ءوزىم دە ارماندايتىنمىن. ويىمنىڭ ءساتى تۇسكەنىنە قۋانىپ قالدىم.
باياعى ءبىز ۇشقان ۇيا, جاتقان جاتاقحانا وندىرىستىك تاجىربيەگە ىسىلعان زاۋىت كوزگە ىستىق باسىلدى. تەمىرتاۋلىقتار كەلەتىنىن ەستىگەن جەرگىلىكتى كۋرستاستارىمىزدىڭ ءبىر توبى انادايدان جىلى ۇشىرادى. ءبىر-ءبىرىمىزدى شىرامىتىپ تانىدىق. بۇل كەزدەسۋ ۇمىتىلماس اسەر قالدىردى. ونى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. وقىتۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى نينا بىكوۆسكايا اتى-ءجونىم اتالعاندا “بىلەمىن, بىلەمىن, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆپەن قاتارلاس وقىعان شاكىرتىم,, دەپ ۇمتىلىپ قۇشاعىنا قىسقاندا توبەم كوككە جەتكەندەي بولعانىن نەسىن جاسىرايىن. جاسى كەلىپ قالسا دا ەلگەزەك قالپىنداعى ۇستازىمىز ءوزى قۇرىپ, جابدىقتاعان كابينەتكە باستاپ, جاس نۇرسۇلتان وتىرعان پارتانى كورسەتتى. ۋچيليششە ماقتانىشىنا, پرەزيدەنتتىككە دەيىن وسكەن ادامعا ارنالعان مۇراجايدى ارالاتقاندا “ەسىڭدە مە” دەپ قويادى ماعان ارەدىك. نەگە ۇمىتىلسىن ءومىرىمنىڭ وشپەس ەلەستەرى.
ءبىر ءوڭىردىڭ تۋمالارى ساتىبالدى يبراگيموۆ ەكەۋمىز دنەپرودزەرجينسكىگە بارعان بەتتە بىزدەي قازاق بوزبالالارى از ەمەستىگىنە كوڭىلىمىز ءوسىپ, ورتالارىنا قوسىلا كەتتىك. مەتاللۋرگ دەپ جالپىلاي اتالعانىمەن, تارماق-تارماق ماماندىقتارعا بولىنەدى. نۇرەكەڭ باستاعان شاعىن توپ ونىڭ ەڭ اۋىرى – گورنوۆويلىقتى تاڭداپتى. ءبىز بولات قۇيۋ كرانىنىڭ ءماشينيسى بولۋدى قالادىق.
ءبارىمىز تۇرعىلاس, كەيبىرىمىز قۇرداس جاستارمىز. قايدا بارساق تا بىرگە ءجۇرىپ-تۇرامىز, جۇبىمىز جازىلمايدى. ورتامىزدىڭ ۇيىتقىسى نۇرسۇلتان. ساباقتان تىس ۋاقىتتاردا بولمەدە جاتا بەرگەنشە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسۋىمىزعا, سپورتپەن شۇعىلدانۋىمىزعا, كىتاپحانالاردا وتىرۋىمىزعا يتەرمەلەيدى. بۇل جاعىنان بارىمىزدەن الدا. ساباققا وتە العىر, ۇيرەنۋگە زەرەك, ورىسشاعا جۇيرىك, تاريحتان, ادەبيەتتەن تانىمى جوعارى جەرلەسىمىزدى ۇستازدارىمىز وتە جاقسى كورەدى. “نۇرسۇلتانداي بولىڭدار, ۇلگى تۇتارلىق جان جاندارىڭدا ءجۇر” دەيدى. دميتري پوگورەلوۆ دەگەن وقىتۋشىمىزدىڭ “سەن, نۇرسۇلتان, پرەمەر-مينيستر بولاسىڭ” دەپ ايتۋى اقىرى ءدوپ شىقتى.
تەمىرتاۋعا ورالىسىمەن ءوندىرىستىڭ ءتۇرلى بۋىندارىنا جىبەرىلدىك. نيەتتەس, تىلەكتەس تۇلەكتەر بارىمىزگە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندىق تۇڭعىش شويىن الۋعا قاتىسۋى ورتاق قۋانىشقا اينالدى. ارقايسىمىز دا ءوز جۇمىس ورنىمىزدا وسالدىق كورسەتپەۋگە تالپىندىق. ماگنيتكا ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعالارعا, وزگەرىستەرگە “دنەپرودزەرجينسكىلىكتەردىڭ” ايتەۋىر بىرەۋى تارتىلماي قويمايتىن. 1964 جىلدىڭ 25 قازانىندا اۋىر سالماقتى مارتەن تسەحى ىسكە قوسىلعاندا سۇلتان كاكەنوۆ باسقاراتىن بريگادا قۇرامىندا العاشقى بولات بالقىما الۋعا اتسالىستىم.
كومبيناتتا ەڭبەك ەتۋگە قازاق جاستارى ءۇش رەت ۇيىمداستىرىلعان تۇردە اكەلىنگەن. 1944 جىلى قازاق مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا 2 مىڭ, قازاقستان ماگنيتكاسىنا 1958-60 جىلدارى 3 مىڭ, 1970 جىلى 627 ادام قامتىلعان. ءبىز ەكىنشى لەككە جاتامىز.
ءبىراز جىگىتتەر كەيىننەن جۇمىس بابى بويىنشا باسقا بۋىندارعا, قىزمەتتەرگە اۋىستى. بىلۋىمشە كۋرستاسىم, شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنىڭ بالقىتۋشىسى ءامانالى ءابدىرامانوۆ ەكەۋمىز عانا زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىن قىرىق جىل بويى نەگىزگى ماماندىعىمىزدان قول ۇزبەپپىز.
وقۋدى بىرگە بىتىرۋشىلەردىڭ ادەتتە ءار جىلداردا كەزدەسىپ تۇراتىن داستۇرىنشە دنەپرودزەرجينسك تەحنيكالىق ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەكتەرى دە سونى ۇستانادى. ۋاقىت ىڭعايىنا وراي ەلباسىنىڭ ءوزى دە مۇنداي باس قوسۋدان قالىس قالمايدى. وندايدا جۇزدەسۋىمىزدىڭ ءمانى دە, ءجونى دە بولەك بولىپ سالا بەرەدى.
ارينە, ءومىر جاعدايى ارقيلى. كەيدە قاتىسا الماۋشىلار بولادى. نۇرەكەڭ بۇعان الاڭداپ, دەنساۋلىقتارىن ءبىلۋدى تاپسىرادى. بيىك بيلىك باسىندا بولسا دا جولداستارىنىڭ جانىنان تابىلۋعا قۇشتارلىعى, كەزدەسۋگە كەلە الماعانداردى ىزدەستىرىپ, سۇراستىرىپ جاتۋى جۇرەگىمىزدى تولقىتادى.
“گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبارىمىز” دەپ ايتىلعانداي, ەلىمىز ەكونوميكاسى الىبىنىڭ ءارى تىرەگىنىڭ كەڭ تىنىسى, كەمەل كەلەشەگى تەمىرتاۋدىڭ, ايماقتىڭ, قازاقستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە زور قۋات. سولاي بولىپ قالاتىندىعىنا سەنەمىز.
تەمىرتاۋىمىز بۇگىندە قاي جاعىنان بولماسىن وزا تانىلىپ, تىڭ سەرپىلىستەرگە ەكپىن ەستىرىپ تۇر. بارشامىزعا ىستىق مەرەيلى مەرەكە الدىندا قالامىزدىڭ ساۋلەتى ودان سايىن شىرايلانا ءتۇسىپ وتىر.
ۆلاديمير كاۋتس, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكونوميسى:
– مەن بۇگىندە زەينەتكەرمىن. ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندەگى وزگەرىستەرگە, جاڭالىقتارعا ۇدايى زەر سالىپ وتىرامىن. قازاقستانىمىزدىڭ قول جەتكىزىپ جاتقان جەتىستىكتەرىنە شىن قۋاناتىن, بيىكتەي تۇسۋىنە تىلەۋقور جانداردىڭ ءبىرىمىن. سونىڭ نەگىزى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ جەمىستى ءىس-قىزمەتىمەن بايلانىستى ەكەنى, اسىرەسە, ماعان ۇلكەن مەرەي. ويتكەنى, بۇدان 50 جىل بۇرىن-اق وسى كىسىنىڭ كەلەشەگىنەن زور ءۇمىت كۇتۋشى ەدىم. ىشكى تۇيسىگىم دۇرىس بولىپ شىقتى. ءوزىمىز جاستايىنان بىلەتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكىنىڭ بىرىنە بىتپەس ىسكەرلىك, ۇيىمداستىرۋشىلىق, قايراتكەرلىك, ساياساتكەرلىك عاجايىپ قارىم-قابىلەتى حالقىمىز باقىتىنا دارۋىنا تىكەلەي كۋاگەر تاعدىرىما ريزامىن.
مىڭ سان مەتاللۋرگتەر اراسىنان ەسىمى الدىمەن اۋىزعا الىناتىن جىگىتتى كومبيناتتىڭ جاۋاپتى بۋىنىن باسقارۋ جۇكتەلگەندە جاقىن تاني ءتۇستىم. باس ديرەكتوردىڭ ەكونوميكا جونىندەگى ورىنباسارى مىندەتىن اتقارۋ كەزىمدە جۇمىس بابىمەن كۇنىنە بىرنەشە رەت كەزدەسەمىز. ءوندىرىستىڭ بەرەكەسى قاشىڭقىراعان كەز بولاتىن. قازىقتى ماسەلەلەر ءتۇيىنى ماسكەۋگە تىرەلەدى, سول جاقتان شەشىلەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ءىستىڭ بارىنە بەلسەنە ارالاستى. ءتيىستى ورىندار الدىنا قويىلار, كوتەرىلەر ماسەلەلەرگە قاتىستى دەرەك-مالىمەتتەردى, انىقتامالاردى ارقالاپ, ەكەۋمىز مينيسترلىكتەر ەسىگىن توزدىرامىز. تاڭ قالامىن, سۇيسىنەمىن, باستاپقىداعى سالقىن جۇزدەر جۇمسارىپ, تۇسىنىستىك قاباق تانىتىلىپ, جولىمىز وڭعارىلىپ ورالامىز.
وتپەلى كەزەڭدە كومبيناتىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن جاعداي ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزگە قاتتى باتتى. الىپ ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋدان شىعا الماۋ قاۋپى قينادى. بۇل جاي ەلباسىنى دا ەرەكشە الاڭداتقانىن بىلەمىز. قاي ماسەلەنى دە سابىرلى, سالماقتاپ شەشەتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول قاسيەتى ارقاسىندا قازىر كومبيناتتىڭ جاڭا ورلەۋگە بەت بۇرىپ وتىرۋى ىرگەتاسىن بەكىتكەن ماگنيتكا ارداگەرلەرىنە ۇلكەن قۋانىش.
كەشەگى, بۇگىنگى ىستەردىڭ ماڭىزى, قادىرى ۋاقىت وتە كەلە ودان سايىن بايقالادى. ءبىز بۇل جاعىنان ۇياتتى بولماسىمىزعا ماقتانامىز.
اڭگىمەلەسكەن ايقىن نەسىپباي.
تەمىرتاۋ.
* * *
تارتتى سىي عىپ وتانعا, مۇنارالى دومناسىن
سارىارقانىڭ ساۋىرى,
قاراعاندى دەگەن جەر.
سوندا تۋىپ, سوندا وسكەن,
بولات بىلەك ورەندەر.
قاراعاندى بويىندا,
سامالا وتتى سان قالا.
سونىڭ ءبىرى – تەمىرتاۋ,
وركەنىن جايعان جاڭادا.
تەمىرلى قالا تەمىرتاۋ,
باسقالاردان سول باسىم,
تارتتى سىي عىپ وتانعا,
مۇنارالى دومناسىن.
ومار شيپين, حالىق اقىنى.
1960 جىل, 3 شىلدە.
