سۋ تاپشىلىعى قالاي شەشىمىن تابادى؟

6 مىڭ شاقىرىم ارنا قايتا جاڭعىرتىلادى

الدىمەن جيىنعا قاتىسۋشىلار ءماجىلىس عيماراتىنداعى تاقىرىپتىق كورمەگە قاتىستى. وندا دەپۋتاتتار نازارىنا سۋ جانە بالىق شارۋاشىلىعى, سۋدى ۇنەمدەۋ, كليماتقا ءتوزىمدى سۋ رەسۋرستارىن دامىتۋ, يرريگاتسيالىق ارنالارداعى سۋدى ەسەپكە الۋ جانە باسقا دا باعىتتارداعى يننوۆاتسيالىق جوبالار ۇسىنىلدى.

ودان كەيىن ۇكىمەت ساعاتى باستالىپ, باسقوسۋعا ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋ توراعالىق ەتتى. اتالعان ماسەلە توڭىرەگىندە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ سوزىنشە, سالانى رەفورمالاۋ ەڭ الدىمەن, نەگىزگى ستراتەگيالىق جانە نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋدان باستالعان. وسى باعىتتا اتقارىلعان ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى – بيىل پرەزيدەنت قول قويىپ, قابىلدانعان جاڭا سۋ كودەكسى.

– سۋ كودەكسىمەن قاتار, سۋ سالا­سىنداعى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ قۇجاتتارىنىڭ قاتارىنا بىرنەشە ماڭىزدى قۇجات ەنگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, «سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇيەسىن 2030 جىلعا دەيىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى», «2028 جىلعا دەيىن سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى» جانە «2026 جىلعا دەيىنگى سۋدى ۇنەمدەۋ جونىندەگى جول كارتاسى» سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى باسىمدىقتاردى ايقىندايتىن نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتار مارتەبەسىنە يە, – دەدى ن.نۇرجىگىتوۆ.

دەمەك ەندىگى مىندەت – قابىلدان­عان بارلىق ءىس-شارانى ساپالى ءارى تولىق كولەمدە جۇزەگە اسىرۋ. بايان­داماشىنىڭ سوزىنە سەنسەك, تەك سۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ كەشەن­دى جوسپارى اياسىندا شامامەن 160 ناق­تى ءىس-شارا كوزدەلگەن. ال ناقتى بيىل جالپى سوماسى 184 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 138 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوس­پارلانىپ وتىر.

اتالعان جوبالاردىڭ 31-ءى ەلىمىزدىڭ 9 وبلىسىندا – اقمولا, اتىراۋ, الماتى, قىزىلوردا, تۇركىستان, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن سالۋ جانە قايتا جاڭارتۋ باعىتتارىنا ارنالعان. بۇل جوبالار ناتيجەسىندە شامامەن 1,3 ملن ادامدى قۇرايتىن 468 ەلدى مەكەن تازا اۋىزسۋمەن قامتىلادى.

– بيىل بيۋدجەت قاراجاتى مەن حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ (بۇكىلالەمدىك, يسلام جانە ەۋروپالىق بانكتەر) قاراجاتى ەسەبىنەن 6 مىڭنان استام شاقىرىم سۋ ارناسى قايتا جاڭعىرتىلادى. وعان قوسا, ماڭىزدى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس نىساندارىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, سىيىمدىلىعى 245 ملن تەكشە مەتر بولاتىن اقتوبە سۋقويماسى, 120 مىڭ گەكتار اسپالى الاڭى بار قىزىلوردا سۋ تورابى, شىمكەنت قالاسىنداعى توعىس سۋقويماسى جاڭعىرتىلىپ پايدال­ا­نۋ­عا بەرىلدى. 6 وڭىردە – اقمولا, الماتى, قىزىلوردا, سولتۇستىك قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا 200 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار 49 ەلدى مەكەندى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان 8 سۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى, – دەي كەلە مينيستر ءارى قاراي قارجى ينستيتۋتتارىنان تارتىلاتىن قوماقتى قاراجات قاي باعىتتا يگەرىلەتىنىن ءتۇسىندىردى.

– قازىرگى تاڭدا يسلام دامۋ بانكىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى جالپى قۇنى 2,7 ملرد دوللارىن قۇرايتىن نەسيە مەن گرانت ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. جوبا ەكى كەزەڭمەن ىسكە اسىرىلادى. I كەزەڭ (2025–2027 جج.) بويىنشا كەلىسىم سوماسى – 1,153 ملرد  دوللارىن قۇرايدى. II كەزەڭ (2027–2029 جج.) اياسىندا 1,6 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلگەن. نەسيە قاراجاتى ەسەبىنەن 2025 جىلى ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە ءتورت سۋقويماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالا­دى, – دەدى ول.

ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋارمالى سۋ قىزمەتتەرىنە تاريفتىك ساياسات­تى جەتىلدىرۋ جونىندەگى تاپسىرما­سىنا سايكەس, سۋ رەسۋرستارى مينيسترل­ىگىنە ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنەن سۋارمالى سۋعا تاريفتىك رەتتەۋىش فۋنكتسيالارى بەرىلگەن. وسى ماقساتتا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىمەن بىرلەسە «از تۇتىنساڭ – سوعۇرلىم از تولەيسىڭ» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن اۋىزسۋعا سارالانعان تاريفتەر جۇيەسى ەنگىزىلگەن. ناتيجەسىندە, اي سايىن ورتا ەسەپپەن 1,6 ملن تەكشە مەتر سۋ ۇنەمدەلىپ وتىر.

«بيۋدجەتتىڭ 5 ملرد تەڭگەسى قۇمعا ءسىڭىپ جاتىر»

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترىنىڭ كولەمدى بايانداماسىنان سوڭ, جيىن سۇراق-جاۋاپقا كوشتى. قىزۋ تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات ەرلان سايىروۆ «قازسۋشار» مەكەمەسىنىڭ مەنەدجمەنتىن سىنادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جىلىنا سۋ رەسۋرستارىنىڭ 40%-ى زاڭسىز بەرىلەدى.

– وڭىرلەرگە بارعان كەزدە وسى مەكەمەنىڭ ازاماتتارى جەرگىلىكتى حالىققا سۋدى زاڭسىز بەرەدى دەگەن اقپارات بار. وسى ماسەلەنى قاشان جوياسىزدار؟ جىلىنا سۋ رەسۋرستارىنىڭ 40 پايىزى زاڭسىز كەتەدى ەكەن. بۇل قالاي؟ ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرماس بۇرىن بار سۋدى شارۋاشىلىققا ۇنەمدى پايدالانۋ ماسەلەسىن كوتەرۋىمىز كەرەك. سىزدەر ءالى كۇنگە دەيىن بار سۋدى ۇنەمدەۋ تەتىگىن رەتتەگەن جوقسىزدار. وعان قوسا, ءسىزدىڭ ەسەبىڭىزدە ەلىمىزدەگى سۋ ماسەلەسىنىڭ جاعدايى وتە جاقسى. بىراق ومىردە ولاي ەمەس قوي. قاي ايماقتا بولسا دا, سۋ جەتىسپەۋشىلىگى بار. ءبىر-اق مىسال كەلتىرەيىن. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قازتالوۆ اۋدانى سۋدى رەسەيدەن الىپ وتىر. «قازسۋشار» جىلىنا 5 ملرد تەڭگە بەرىپ, كورشى ەلدەن سۋ الادى. بىراق سول سۋ كەلەدى دە, جالپاقتالدان ءوتىپ, ءارى قاراي قۇمعا ءسىڭىپ كەتەدى. سوندا ءبىز جىلىنا بيۋدجەتتىڭ 5 ملرد تەڭگەسىن قۇمعا سىڭگىزىپ وتىرمىز. جالپاقتالدا سۋقويماسىن سالۋ جوباسى وسىدان ون جىل بۇرىن باستالعان, ءالى اياقتالعان جوق. مىنە, وسى ماسەلەنى سىزدەر قاشان شەشەسىزدەر؟ – دەدى ە.سايىروۆ.

سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى ن.نۇرجىگىتوۆ سۋدىڭ زاڭسىز ساۋداسى تولىق جويىلماي تۇرعانىن مويىنداپ, ونىڭ جولىن كەسەتىن بىرقاتار شارانى قولعا العانىن ايتتى.

– «قازسۋشار» مەكەمەسىمەن قازىر كەلىسىمشارتتاردى جاساۋدى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىپ جاتىرمىز. سەبەبى ەلەكتروندى تۇرگە كوشىرسەك, قاداعالاۋ ماسەلەسى رەتتەلەدى. ودان بولەك ءوزىمىزدىڭ اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعى ارقىلى شارۋا قوجالىق سۋدى كەلىسىمشارتقا ساي الدى نەمەسە كوپ الدى, كاسساعا قانشا اقشا ءتۇستى نەمەسە تۇسكەن جوق دەگەن ماسەلەنى عارىشتان مونيتورينگ جاساۋ ارقىلى ەنگىزەيىن دەپ جاتىرمىز. ول جالپى 100 پايىز پروبلەمانى شەشپەيتىن شىعار. بىراق بىزگە ۇلكەن قۇرال رەتىندە جاردەم كورسەتەدى. بۇعان قوسا سۋ كودەكسى كۇشىنە ەنگەندە بۇرىن ينسپەكتسيالار اتقارىپ كەلگەن جۇمىستار ارنايى كوميتەتكە بەرىلىپ, بۇل دا قاداعالاۋدى ءبىر جۇيەگە تۇسىرەدى.

رەسەيمەن ءبىز جىل سايىن سۋدى بەرۋ ءۇشىن كەلىسىمشارتقا وتىرامىز, قاراجات بولەمىز. سەبەبى ونى شەشۋدىڭ باسقا جولى جوق. كەلەشەكتە ەكى سۋقويماسىن سالامىز, ولاردىڭ سىيىمدىلىعى – 50-60 ملن تەكشە مەتر. ال ءبىز جىلىنا سول جەرگە رەسەي­دەن 350 ملن تەكشە مەتر الامىز. سوندىق­تان بۇل ءارى قاراي جالعاسىن تابادى دەپ ايتۋعا بولادى. سۋ جەرگە كەتكەنىمەن, ول سول ءوزىمىزدىڭ باتىس قازاقستان جەرىنە كەتىپ جاتىر. ول ءبارىبىر ءوزىنىڭ جالپى ەكولوگيالىق اسەرىن بەرەدى, – دەدى مينيستر.

جايىق وزەنىنە ايرىقشا مارتەبە بەرىلە مە؟

ءماجىلىس دەپۋتاتى دۇيسەنباي تۇرعانوۆ جايىق وزەنىنە ەرەكشە مەملەكەتتىك مارتەبە قاشان بەرىلەتىنىن سۇرادى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى نۇرلان الدامجاروۆتىڭ سوزىنشە, بۇل ماسەلە ءالى دە عىلىمي تۇرعى­دا نەگىزدەلىپ ۇلگەرمەي جاتىر. ول جايىقتىڭ سۋىن رەسەيمەن بىرلەسىپ پايدالانۋ كەلىسىمدەرىنىڭ جاي-كۇيىن باياندادى.

– 2023 جىلدان بەرى ترانسشەكارا­لىق وزەندەردىڭ ماسەلەسىنە ارنالعان 80-نەن استام كەزدەسۋ وتكىزسەك, سونىڭ 22-ءسى رەسەي تارابىمەن ءجۇردى. 2016 جىلى سول كەزدەگى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن ارنايى كەلىسىمشارتقا قول قويعان. 2019 جانە 2024 جىلدارى وسى كەلىسىمشارتتىڭ مەرزىمىن ۇزارتۋ بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالدى. بىراق 18 تارماقتان تۇرا­تىن كەلىسىمشارتتاعى ماسەلەنىڭ ءبارى ەكولوگياعا عانا بايلانىستى بولعان. 2024 جىلعى جەلتوقساندا وسى كەلىسىمشارتتى تاعى 5 جىلعا ۇزارتتىق. سۋ كولەمىنە كەلسەك, 2019 جىلى جايىق وزەنىنەن ەڭ تومەن كولەمدە سۋ بەرىلگەن. جالپى, كەلىسىم بويىنشا جىل سايىن ەڭ كەم دەگەندە 7,8 ملرد تەكشە مەتر سۋ الۋىمىز كەرەك. ال 2019 جىلى 3,5 ملرد تەكشە مەتر عانا سۋ الدىق. سوندىقتان مەملەكەت باسشىلارى تاپسىرما بەرىپ, ارنايى جول كارتاسى ازىرلەنگەن. جول كارتاسىنىڭ اياسىندا جايىقتىڭ بويىنداعى سۋقويمالارى مەن بوگەت­تەرىن تۇگەندەۋ كەرەك. ول جول كارتا­سى­نىڭ دا مەرزىمى ۇزارتىلدى, – دەدى ول.

ۇكىمەت ساعاتىندا دەپۋتات ۇلاسبەك سادىبەكوۆ تۇركىستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانى قۋاڭشىلىقتان زارداپ شەگىپ جاتقانىن مالىمدەدى. حالىق قالاۋلىسى بايدىبەك, سوزاق اۋداندارىندا ءشوپ شىقپاي, جايىلىمداردىڭ قۋراپ كەتۋى سۋ كوزدەرىنىڭ تارتىلۋى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىرعانىن ايتتى.

– مالعا ازىق تابۋ مۇڭعا اينالعاندا حالىق كۇندە تاساتتىق بەرىپ, تاڭىرگە جالبارىنىپ وتىر. كەشە عانا بايدىبەك اۋدانىنداعى ەگىننىڭ باسىندا بولدىم. ەندى جاڭبىردان كۇدەرىن ءۇزىپ, ەككەن ەگىنىمىز كومباين وراعىنا ىلىنسە ەكەن دەپ قۇدايدان تىلەپ وتىر. سۋ ۇنەمدەۋ جولدارى نەگە حالىق اراسىندا كەڭىنەن قولدانىلماي جاتىر؟ – دەپ سۇرادى دەپۋتات.

جاۋاپتىلار بىلتىر سۋ ۇنەمدەۋ جۇيەسىن ەنگىزگەن شارۋالارعا تولەنەتىن سۋبسيديا كولەمىن كوتەرگەندەرىن, مەملەكەت ەرەجە مەن زاڭدار نەگىزىندە سۋ ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە بارلىق مۇمكىندىكتى جاساپ وتىرعانىن جەتكىزدى.

وسىلايشا, ءۇش ساعاتقا سوزىلعان جيىن قورىتىندىسىندا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە جاڭا سۋ كودەكسىنىڭ سۋدى ۇنەمدەۋ, قايتالاما جانە اينالىمداعى سۋمەن جابدىقتاۋعا كوشۋ, بالامالى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋعا قاتىستى نەگىزگى ەرەجەلەرىن جاريا ەتۋ بو­يىنشا اۋقىمدى اقپاراتتىق ناۋقان ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىلدى. سونىمەن قاتار ۇكىمەتكە سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جوسپارلاۋ جانە ىسكە اسىرۋ كەزىندە ءتيىستى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن جانە مەملەكەتارالىق كانالداردى ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرى بويىنشا شەكارالاس مەملەكەتتەرمەن سىندارلى سۋ سايا­ساتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت ەكەنى ايتىلدى.